المیزان جلد۱۷ بخش۲۳
بيان آيات مربوط به اوصاف و اقوال داود «ع»
«اصبرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَ اذْکُرْ عَبْدَنَا دَاوُدَ ذَا الاَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ»:
کلمۀ «أيد»، به معناى نيرو است، و حضرت داوود «عليه السلام» در تسبيح خداى تعالى، مردى نيرومند بود و خدا را تسبيح مى کرد، و کوه ها و مرغان هم، با او همصدا مى شدند. و نيز، مردى نيرومند در سلطنت و نيرومند در علم، و نيرومند در جنگ بود، و همان کسى است که «جالوت» را به قتل رسانيد - که داستانش در سوره «بقره» گذشت.
و کلمه «أوّاب»، اسم مبالغه است از ماده «أوب»، که به معناى رجوع است، و منظور، کثرت رجوع او به سوى پروردگارش است.
«إِنَّا سخَّرْنَا الجِْبَالَ مَعَهُ يُسبِّحْنَ بِالْعَشىِّ وَ الإشرَاقِ»:
ظاهرا کلمۀ «مَعَهُ»، متعلق است به جمله «يُسَبّحنَ»، و جملۀ «مَعَهُ يُسَبّحنَ»، بيان معناى تسخير است. و اگر کلمه «مَعَهُ» - که ظرف است - مقدم بر «يُسَبّحنَ» آمده، به خاطر عنايتى است که در فهماندن تبعيت کردن جبال و طير از تسبيح داوود داشته. (اين در صورتى است که ظرف «مَعَهُ» را متعلق به جملۀ «يُسَبّحنَ» بدانيم)، وليکن آيه شريفه «وَ سَخّرنَا مَعَ دَاوُدَ الجِبَالَ يُسَبّحنَ وَ الطّيرَ»، مؤيد اين احتمال است که ظرف مزبور، متعلق به جملۀ «سَخّرنَا» باشد، همچنان که در جاى ديگر از کلام خداى تعالى، همين طور آمده، و آن، آيه «يَا جِبَالُ أوّبِى مَعَهُ وَ الطّيرَ» است، که در آن سخنى از تسبيح نرفته. و کلمۀ «عَشِىّ»، به معناى شام و کلمۀ «إشرَاق»، به معناى صبح است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۸۹
کلمۀ «إنّ» در جملۀ «إنّا سَخّرنَا»، تعليل را مى رساند. و آيه شريفه، با آياتى که بدان عطف شده، همه بيانگر اين معنا است که داوود «عليه السلام»، مردى نيرومند در مُلک و نيرومند در علم، و «أوّاب» به سوى پروردگار خويش بوده است.
«وَ الطّيرَ مَحْشُورَةً کُلُّ لَّهُ أَوَّابٌ»:
کلمه «مَحشُورة»، از «حشر»، به معناى جمع آورى به زور است، و معناى جمله، اين است که: ما «طير» را هم تسخير کرديم با داوود، که بى اختيار و به اجبار، دور او جمع مى شدند و با او تسبيح مى گفتند.
جملۀ «کُلٌّ لَهُ أوّاب»، جمله اى است استينافى، که تسبيح کوه ها و مرغان را که قبلا ذکر شده بود، بيان مى کند، و معنايش اين است که: هر يک از کوه ها و مرغان، «أوّاب» بودند. يعنى بسيار با تسبيح به سوى ما رجوع مى کردند. چون تسبيح، يکى از مصاديق رجوع به سوى خداست. البته احتمال بعيدى هست در اين که ضمير «لَهُ»، به داوود برگردد.
اين را هم بايد دانست که تأييد خداى تعالى، از داوود «عليه السلام» به اين نبوده که کوه ها و مرغان را تسبيح گو کند؛ چون تسبيح گويى، اختصاص به اين دو موجود ندارد. تمامى موجودات عالَم، به حکم آيه «وَ إن مِن شَئٍ إلّا يُسَبّحُ بِحَمدِهِ وَلَکِن لَا تَفقَهُونَ تَسبِيحَهُم»، تسبيح مى گويند، بلکه تأييدش از اين بابت بوده که تسبيح آن ها را، موافق و هماهنگ تسبيح آن جناب کرده، و صداى تسبيح آن ها را به گوش وى و به گوش مردم مى رسانده، - که گفتار ما در معناى تسبيح موجودات براى خدای سبحان، در تفسير آيه (۴۴) سوره «أسرى» گذشت، و گفتيم که تسبيح آن ها نيز، به زبان قال است، نه به زبان حال.
«وَ شدَدْنَا مُلْکَهُ وَ آتَيْنَاهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصلَ الخِْطابِ»:
راغب مى گويد: کلمه «شَدّ»، به معناى گره محکم است. وقتى گفته مى شود: «شَدَدتُ الشَّئ»، معنايش اين است که: «گره آن را محکم بستم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۹۰
بنابه گفته وى، «شَدّ مُلک»، از باب استعاره به کنايه خواهد بود، که مراد از آن، اين است که: مُلک او را تقويت نموده، اساس آن را به وسيلۀ هيبت و لشکريان و خزينه ها و حُسن تدبير محکم کرده، همه وسائل محکم شدن سلطنت را برايش فراهم کرده بوديم.
مراد از «حکمت» و «فصل الخطاب»، که به داود «ع» داده شده بود
و کلمه «حکمت»، در اصل به معناى نوعى از حکم است، و مراد از آن، معارف حق و متقنى است که به انسان سود بخشد و به کمال برساند.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن، نبوت است. بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن، زبور و علم شرايع است. و بعضى ديگر، معانى ديگرى براى حکمت ذکر کرده اند، که هيچ يک از آن ها، معناى خوبى نيست.
و کلمه «فَصلُ الخِطاب»، به معناى آن است که انسان، قدرت تجزيه و تحليل يک کلام را داشته باشد، و بتواند آن را تفکيک کند، و حق آن را از باطلش جدا کند. و اين معنا، با قضاوت صحيح در بين دو نفر متخاصم نيز، منطبق است.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «فَصلُ الخطاب»، کلامى است متوسط بين ايجاز و اطناب. يعنى کلامى که بسيار کوتاه نباشد، به حدّى که معنا را نرساند و آن قدر هم طولانى نباشد، که شنونده را خسته کند».
بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن، جملۀ «أمّا بعد» است، که قبل از سخن مى آورند. چون اولين کسى که اين رسم را باب کرد، داوود «عليه السلام» بود. ولى آيه بعدى که مى فرمايد: «وَ هَل أتَاکَ نَبَؤُا الخَصمِ...»، مؤيد همان معنايى است که ما براى «فصل الخطاب» کرديم.
«وَ هَلْ أَتَاکَ نَبَؤُا الْخَصمِ إِذْ تَسوَّرُوا الْمِحْرَاب»:
کلمه «خصم»، مانند کلمه «خصومت»، مصدر است و در اين جا، منظور اشخاصى است که خصومت در بينشان افتاده. و کلمۀ «تَسَوّر»، به معناى بالا رفتن بر ديوار بلند است. مانند کلمه «تَسَنّم»، که به معناى بالا رفتن بر کوهان شتر است. و کلمۀ «تذرى»، که به معناى بالا رفتن بر بلندى کوه است.
مفسران، کلمۀ «محراب» را، به بالاخانه و شاه نشين معنا کرده اند. و استفهام «هَل أتَاکَ»، به منظور به شگفتى واداشتن و تشويق به شنيدن خبر است.
و معناى آيه اين است که: اى محمّد! آيا اين خبر به تو رسيده که قومى متخاصم، از ديوار محراب داوود «عليه السلام» بالا رفتند؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۹۱
«إِذْ دَخَلُوا عَلى دَاوُدَ فَفَزِعَ مِنهُمْ ...»:
کلمه «إذ»، ظرف است براى جمله «تَسَوّرُوا»، همچنان که «إذ» اوّلى، ظرف است براى جملۀ «نَبَؤُا الخَصم»، و حاصل معنا اين است که:
اين قوم داخل شدند بر داوود، در حالى که آن جناب در محرابش بود، و اين قوم از راه معمولى و عادى بر او وارد نشدند، بلکه از ديوار محراب بالا رفتند، و از آن جا بر وى در آمدند. و به همين جهت، داوود از ورود ايشان به فزع و وحشت در آمد. چون ديد آنان، بدون اجازه و از راه غير عادى وارد شدند.
«فَفَزِعَ مِنهُم» - راغب مى گويد: کلمه «فَزع»، به معناى انقباض و نفرتى است که در اثر برخورد با منظره اى هولناک به آدمى دست مى دهد، و اين خود از جنس جزع است، و فرقش با «ترس»، اين است که نمى گويند: «فَزِعتُ مِنَ اللّه»، ولى گفته مى شود: «خِفتُ مِنهُ».
و قبلا هم گفتيم که «خشيت»، عبارت است از تأثّر قلب. تأثّرى که به دنبالش، اضطراب و نگرانى باشد، و اين خود، يکى از رذايل اخلاقى و مذموم است، مگر در مورد خداى تعالى، که خشيت از او، از فضايل است. و به همين جهت است که انبياء «عليهم السلام»، به جز از خدا، از کس ديگرى خشيت ندارند. و خداى تعالى، درباره شان فرموده: «وَ لَا يَخشَونَ أحَداً إلّا اللّه».
ولى کلمۀ «خوف»، به معناى تأثّر از ناملايمات در مقام عمل است. يعنى: به معناى آن جنب و جوشى است که شخصِ ترسيده، براى دفع شر انجام مى دهد. به خلاف «خشيت»، که گفتيم تأثّر در مقام ادراک است. بنابراين، خوف، بالذات رذيله و مذموم نيست، بلکه در مواردى جزو اعمال نيک شمرده مى شود. همچنان که خداى تعالى، در خطابش به رسول گرامى اش فرموده: «وَ إمّا تَخَافَنّ مِن قَومٍ خِيَانَة».
و چون «فَزَع»، عبارت است از انقباض و نفرتى که از منظره اى مخوف در دل حاصل مى شود، قهرا امرى خواهد بود که به مقام عمل برگشت مى کند، نه به ادراک. پس بالذات، از رذايل نيست، بلکه فضيلتى است مربوط به مواردى که مکروه و ناملايمى در شرف پيش آمدن است، و دارندگان اين فضيلت، آن مکروه را دفع مى کنند.
پس اگر در آيه شريفه، نسبت «فزع» به داوود «عليه السلام» داده، براى او نقصى نيست، تا بگويى آن جناب از انبيا بوده، که جز از خدا، خشيت ندارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۹۲
«قَالُوا لَا تَخَف خَصمَانِ بَغَى بَعضُنَا عَلَى بَعضٍ» - وقتى ديدند داوود «عليه السلام» به فزع افتاده، خواستند او را دلخوش و آرام ساخته و فزعش را تسکين دهند، لذا گفتند: «لا تَخَف: مترس». و اين در حقيقت، نهى از فَزَع است، به صورت نهى از علت فَزَع، که همان خوف باشد.
«خَصمَان بَغَى»: اين جمله، در تقدير «نَحنُ خَصمَانِ» است. يعنى ما دو خصم هستيم، و مراد از دو خصم، دو نفر نيست، بلکه دو طايفه متخاصم است، که بعضى بر بعضى ظلم کرده اند.
«فَاحکُم بَينَنَا بِالحَقّ وَ لا تُشطِط...» - کلمه «شَطَطَ»، به معناى جور است، و معناى جمله اين است که: اى داوود! بين ما حکمى کن که به حق باشد، و در حکم کردنت جور مکن. و ما را به راه وسط و طريق عدل راه بنما.
«إِنَّ هَذَا أَخِى...»:
اين جمله، مطلب مورد نزاع را بيان مى کند، مى گويد: «اين برادر من است...»، و اين جمله، کلام يکى از دو طايفه است، که به يک نفر از طايفۀ ديگر اشاره نموده، مى گويد: «اين شخص که مى بينى، برادر من است...».
و با اين بيان، فساد استدلالى که بعضى به اين آيه کرده اند، که «کمترين عدد جمع، دو است»، روشن مى شود. چون با بيان ما، روشن گرديد که کلمۀ «خَصمَان»، و جملۀ «هَذَا أخِى»، هيچ دلالتى ندارد بر اين که مراجعه کنندگان به داوود، دو نفر بوده اند، تا بگويى پس جمع «إذ تَسَوّرُوا» و نيز «إذ دَخَلُوا»، در مورد دو نفر استعمال شده، در نتيجه، صيغۀ جمع بر دو نفر نيز اطلاق مى شود.
براى اين که گفتيم: ممکن است اين دو متخاصم، دو طايفه بوده اند و هر يک از دو طرف، بيشتر از يک نفر بوده اند. همچنان که مى بينم صيغۀ تثنيه در آيه «هَذَانِ خَصمَانِ اختَصَمُوا فِى رَبّهِم فَالّذِينَ کَفَرُوا...»، در دو نفر به کار نرفته، بلکه در دو جمعيت استعمال شده. به شهادت اين که هم فرموده «اختَصَمُوا»، و هم درباره يکى از آن دو خصم فرموده: «فَالّذِينَ کَفَرُوا». البته ممکن هم هست اصل خصومت در بين دو فرد، از دو طايفه واقع شده باشد، ولى پاى بقيه افراد نيز، به ميان کشيده شده باشد، تا آن دو را در ادّعايشان کمک کنند.
«لَهُ تِسعٌ وَ تِسعُونَ نَعجَةً وَ لِىَ نَعجَةٌ وَاحُدَةٌ فَقَالَ أکفِلنِيهَا وَ عَزّنِى فِى الخِطَاب» - کلمۀ «نَعجَة»، به معناى گوسفند ماده است (که به فارسى، آن را ميش مى نامند).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۹۳
و معناى «أکفِلنِيهَا»، اين است که آن را در کفالت من و در تحت سلطنت من قرار بده. و معناى «وَ عَزّنِى فِى الخِطَاب»، اين است که: در خطاب بر من غلبه کرد. و بقيه الفاظ آيه روشن است.
ماجرای قضاوت حضرت داود «ع»، و استغفار و انابۀ او
«قَالَ لَقَدْ ظلَمَک بِسُؤالِ نَعْجَتِک إِلى نِعَاجِهِ ... وَ قَلِيلٌ مَّا هُمْ»:
اين آيه شريفه، حکايت پاسخى است که داوود «عليه السلام»، به مسأله آن قوم داده، و بعيد نيست که پاسخ او، قضاوت و حکمى تقديرى بوده. چون اگر چنين نبود، جا داشت از طرف مقابل هم بخواهد تا دعواى خود را شرح دهد و بعدا بين آن دو، قضاوت کند.
آرى، ممکن است داوود «عليه السلام»، از قرائنى اطلاع داشته، که صاحب نود و نُه گوسفند، محق است و حق دارد آن يک گوسفند را از ديگرى طلب کند، وليکن از آن جا که صاحب يک گوسفند، سخن خود را طورى آورد که رحمت و عطوفت داوود را برانگيخت، لذا به اين پاسخ مبادرت کرد که اگر اين طور باشد که تو مى گويى، او به تو ستم کرده.
پس «لامى» که بر سرِ جملۀ «لَقَد ظَلَمَکَ» آمده، «لام» قسم است و سؤالى که در آيه آمده و فرموده: «بِسُؤال» - به طورى که گفته اند - متضمن معناى اضافه است، و به همين جهت، با کلمۀ «إلَى» به مفعول دوم متعدى شده. پس معنا چنين مى شود: سوگند مى خورم که او به تو ظلم کرده، که سؤال کرده اضافه کنى ميش خود را بر ميش هايش.
«وَ إنّ کَثِيراً مِنَ الخُلَطَاءِ لَيَبغِى بَعضُهُم عَلى بَعضٍ إلّا الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ وَ قَلِيلٌ مَا هُم» - اين قسمت، تتمۀ کلام داوود «عليه السلام» است که با آن، گفتار اول خود را روشن مى کند. و کلمۀ «خُلَطَاء»، به معناى شريک ها است، که مال خود را با هم، خلط مى کنند.
«وَ ظنَّ دَاوُدُ أَنَّمَا فَتَنَّاهُ فَاستَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ رَاکِعاً وَ أَنَاب»:
يعنى: داوود بدانست که ما، او را با اين واقعه بيازموديم. چون کلمۀ «فتنه»، به معناى امتحان است و کلمه «ظنّ» هم، در خصوص اين آيه، به معناى «علم» است.
ولى بعضى گفته اند: کلمۀ «ظَنّ»، به همان معناى معروف است (که در فارسى به معناى پندار است)، و «پندار»، غير از علم است».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۹۴
و مؤيد گفتار ما که گفتيم «ظَنّ» در اين مورد، به معناى يقين و علم مى باشد، اين است که: استغفار و توبۀ داوود مطلق آمده. و اگر کلمۀ مذکور به معناى معروفش مى بود، بايد استغفار و توبه مقيد به آن صورت مى شد، که «ظنّ» با واقع مطابق در آيد. يعنى واقعه مذکور به راستى فتنه بوده باشد، و چون اين دو لفظ مطلق آمده، پس «ظنّ»، به معناى «علم» خواهد بود.
کلمه «خَرّ» - به طورى که راغب گفته - به معناى افتادن و سقوطى است، که صداى خرير از آن شنيده شود. و «خرير»، به معناى صداى آب، باد، و امثال آن است، که از بالا به پايين ريخته شود. و کلمه «رُکُوع» - بنابه گفته راغب - به معناى مطلق انحنا و خم شدن است.
و کلمه «إنَابه»، به معناى رجوع است. و انابۀ به سوى خدا - به گفته راغب - به معناى بازگشت به سوى اوست به توبه و اخلاص عمل، و اين کلمه، از مادۀ «نوب» است، که به معناى برگشتن پى درپى است.
و معناى آيه اين است که: داوود «عليه السلام» بدانست که اين واقعه، امتحانى بوده که ما، وى را با آن بيازموديم و فهميد که در طريقۀ قضاوت، خطا رفته. پس از پروردگار خود، طلب آمرزش کرد، از آنچه از او سرزده و بى درنگ، به حالت رکوع در آمد و توبه کرد.
آیا داستان مراجعه کنندگان به داود«ع»، رخداد طبیعی بوده، یا تمثیلی؟
اکثر مفسران به تبع روايات، بر اين اعتقادند که اين قوم که به مخاصمه بر داوود وارد شدند، ملائکه خدا بودند، و خدا آنان را به سوى وى فرستاد، تا امتحانش کند - که به زودى، روايات آن از نظر خواننده خواهد گذشت و به وضع آن ها آگاهى خواهد يافت.
ليکن خصوصيات اين داستان دلالت مى کند بر اين که اين واقعه، يک واقعه طبيعى، (هرچند به صورت ملائکه) نبوده، چون اگر طبيعى بود، بايد آن اشخاص که يا انسان بوده اند و يا مَلَک، از راه طبيعى بر داوود وارد مى شدند، نه از ديوار. و نيز با اطلاع وارد مى شدند، نه به طورى که او را دچار فزع کنند.
و ديگر اين که اگر امرى عادى بود، داوود از کجا فهميد که جريان، صحنه اى بوده براى امتحان وى. و نيز از جملۀ «فَاحکُم بَينَ النّاسِ بِالحَقّ وَ لا تَتّبِعِ الهَوَى»، بر مى آيد که خداى تعالى، او را با اين صحنه بيازموده تا راه داورى را به او ياد بدهد و او را در خلافت و حکمرانى در بين مردم استاد سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۹۵
همه اين ها، تأييد مى کنند اين احتمال را که مراجعه کنندگان به وى، ملائکه بوده اند که به صورت مردانى از جنس بشر، ممثّل شده بودند.
در نتيجه، اين احتمال قوى به نظر مى رسد که واقعه مذکور، چيزى بيش از يک تمثّل نظير رؤيا نبوده که در آن حالت، افرادى را ديده که از ديوار محراب بالا آمدند، و به ناگهان بر او وارد شدند. يکى گفته است: من يک ميش دارم و اين ديگرى، نود و نُه ميش دارد. تازه مى خواهد يک ميش مرا هم از من بگيرد. و در آن حالت، به صاحب يک ميش گفته: رفيق تو، به تو ظلم مى کند...
پس سخن داوود «عليه السلام» - به فرضى که حکم رسمى و قطعى او بوده باشد - در حقيقت، حکمى است در ظرف تمثّل، همچنان که اگر اين صحنه را در خواب ديده بود، و در آن عالَم حکمى بر خلاف کرده بود، گناه شمرده نمى شد، و حکم در عالَم تمثّل، گناه و خلاف نيست. چون عالَم تمثّل، مانند عالَم خواب، عالَم تکليف نيست، و تکليف، ظرفش تنها در عالَم مشهود و بيدارى است، که عالَم ماده است. و در عالَم مشهود و واقع، نه کسى به داوود «عليه السلام» مراجعه کرد، و نه ميشى در کار بود و نه ميش هايى.
پس خطاى داوود «عليه السلام»، خطاى در عالَم تمثّل بوده، که گفتيم در آن جا، تکليف نيست. همچنان که درباره خطا و عصيان آدم هم گفتيم که عصيان در بهشت بوده؛ چون در بهشت از درخت خورد که هنوز به زمين هبوط نکرده بود و هنوز شريعتى و دينى نيامده بود.
خواهى گفت: پس استغفار و توبه، چه معنا دارد؟
مى گوييم: استغفار و توبه آن عالَم هم، مانند خطاى در آن عالَم و درخور آن است. مانند استغفار و توبۀ آدم، از آنچه که از او سر زد. همۀ اين حرف ها را بدان جهت زديم، که خواننده متوجه باشد که ساحت مقدس داوود «عليه السلام»، منزّه از نافرمانى خداست. چون خود خداى تعالى، آن جناب را خليفه خود خوانده، همان طور که به خلافت آدم «عليه السلام» در کلام خود تصريح نموده - که توضيح بيشتر اين مطلب در داستان آدم، در جلد اوّل اين کتاب گذشت.
و اما بنابر اين که بعضى از مفسران گفته اند که دو طرف دعوا که بر داوود «عليه السلام» وارد شدند، از جنس بشر بوده اند، و داستان به همان ظاهرش حمل مى شود، ناگزير بايد براى جملۀ «لَقَد ظَلَمَکَ»، چاره اى انديشيد، و چاره اش اين است که حکم داوود «عليه السلام»، فرضى و تقديرى است، و معنايش اين است که: اگر واقع داستان همين باشد که تو گفتى، رفيق تو، به تو ظلم کرده، مگر آن که دليلى قاطع بياورد که يک ميش هم مال اوست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۹۶
دليل بر اين که بايد کلام داوود «عليه السلام» را فرضى گرفت، اين است که عقل و نقل حکم مى کنند بر اين که انبياء «عليهم السلام» به عصمت خدايى، معصوم از گناه و خطا هستند. چه گناه بزرگ و چه کوچک. علاوه بر اين، خداى سبحان، در خصوص داوود «عليه السلام»، قبلا تصريح کرده بود به اين که حکمت و فصل خطابش داده و چنين مقامى، با خطاى در حکم نمى سازد.
«إِنَّ لَهُ عِندَنَا لَزُلْفَى وَ حُسنَ مَئَابٍ»:
کلمه «زُلفى» و «زُلفه»، به معناى مقام و منزلت است. و کلمه «مَآب»، به معناى مرجع است. و کلمۀ «زُلفى» و «مَآب» را نکره (يعنى بدون الف و لام) آورد، تا بر عظمت مقام و مرجع دلالت کند. و بقيه الفاظ آيه روشن است.
«يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاک خَلِيفَةً فى الاَرْضِ ...»:
ظاهرا در اين کلام، کلمۀ «قُلنَا» در تقدير است، و تقدير آن «فَغَفَرنَا لَهُ وَ قُلنَا يَا دَاوُد...» است.
مقصود از اين که خداوند، داود«ع» را، خليفۀ در زمين قرار داد
و ظاهر کلمه «خلافت»، اين است که: مراد ازآن خلافت خدايى است، و در نتيجه، با خلافتى که در آيه «وَ إذ قَالَ رَبُّکَ لِلمَلَائِکةِ إنّى جَاعِلٌ فِى الأرضِ خَلِيفَة» آمده، منطبق است. و يکى از شؤون خلافت، اين است که: صفات و اعمال مستخلف را نشان دهد، و آينۀ صفات او باشد. کار او را بکند.
پس در نتيجه، «خليفۀ خدا» در زمين، بايد متخلّق به اخلاق خدا باشد، و آنچه خدا اراده مى کند، او اراده کند، و آنچه خدا حکم مى کند، او همان را حکم کند. و چون خدا همواره به حق حکم مى کند «وَ اللّهُ يَقضِى بِالحَقّ»، او نيز جز به حق حکم نکند و جز راه خدا راهى نرود، و از آن راه تجاوز و تعدى نکند.
و به همين جهت است که مى بينيم در آيه مورد بحث، با آوردن «فاء» بر سرِ جمله «فَاحکُم بَينَ النّاسِ بِالحَقّ»، حکم به حق کردن را، نتيجه و فرع آن خلافت قرار داده، و اين، خود مؤيّد آن است که مراد از «جعل خلافت»، اين نيست که شأنيّت و مقام خلافت به او داده باشد، بلکه مراد اين است که شأنيتى را که به حکم آيه «وَ آتَينَاهُ الحِکمَةَ وَ فَصلَ الخِطَاب» قبلا به او داده بود، به فعليت برساند، و عرصۀ بروز و ظهور آن را به او بدهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۹۷
بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از «خلافت»، جانشينى براى انبياى قبل است، و اگر جملۀ «فَاحکُم بَينَ النّاس بِالحَقّ» را متفرع بر اين خلافت کرده، بدان جهت است که خلافت، نعمت عظيمى است که بايد شکرگزارى شود، و شکر آن، عدالت در بين مردم است. و يا به اين جهت است که حکومت در بين مردم، چه به حق و چه به ناحق، از آثار خلافت و سلطنت است، و تقييد آن به کلمۀ «حق»، براى اين است که سداد و موفقيت او، در آن بوده»؛ صحيح نيست و بدون دليل در لفظ آيه، تصرف کردن است.
«وَ لَا تَتّبِعِ الهَوَى فَيُضِلّکَ عَن سَبِيلِ اللّه» - عطف اين جمله به جمله ماقبل و مقابل آن قرار گرفتن، اين معنا را به آيه مى دهد که: «در داورى در بين مردم، پيروى هواى نفس مکن که از حق گمراهت کند، حقى که همان راه خداست». و در نتيجه، مى فهماند که «سبيل خدا»، حق است.
بعضى از مفسران گفته اند: در اين که داوود «عليه السلام» را امر کرد به اين که به حق حکم کند و نهى فرمود از پيروى هواى نفس، تنبيهى است براى ديگران. يعنى هر کسى که سرپرست امور مردم مى شود، بايد در بين آنان، به حق حکم نموده و از پيروى باطل بر حذر باشد، و گرنه آن جناب، به خاطر عصمتى که داشته، هرگز جز به حق حکم ننموده، و پيروى از باطل نمى کرده.
ولى اين اشکال بر او وارد است که صرف اين که خطاب متوجه به او، براى تنبيه ديگران است، دليل نمى شود بر اين که به خاطر عصمت، اصلا متوجه خود او نباشد. چون عصمت، باعث سلب اختيار نمى گردد، (و گرنه بايد معصومين، هيچ فضيلتى بر ديگران نداشته باشند، و فضائل آنان چون بوى خوش گل هاى خوشبو باشد)، بلکه با داشتن عصمت، باز اختيارشان به جاى خود باقى است، و مادام که اختيار باقى است، تکليف صحيح است، بلکه واجب است. همان طور که نسبت به ديگران صحيح است. چون اگر تکليف متوجه آنان نشود، نسبت به ايشان ديگر واجب و حرامى تصور ندارد و طاعت، از معصيت متمايز نمى شود. و همين خود باعث مى شود عصمت لغو گردد. چون وقتى مى گوييم: داوود «عليه السلام» معصوم است، معنايش اين است که آن جناب گناه نمى کند، و گفتيم که گناه، فرع تکليف است.
«إنّ الّذِينَ يَضِلّونَ عَن سَبِيلِ اللّهِ لَهُم عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَومَ الحِسَاب» - اين جمله، نهى از پيروى هواى نفس را تعليل مى کند به اين که اين کار، باعث مى شود انسان از روز حساب غافل شود و فراموشى روز قيامت هم، عذاب شديد دارد و منظور از فراموش کردن آن، بى اعتنايى به امر آن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۹۸
در اين آيه شريفه، دلالتى است بر اين که هيچ ضلالتى از سبيل خدا، و يا به عبارت ديگر هيچ معصيتى از معاصى، منفک از نسيان روز حساب نيست.
دو دلیل برای اثبات روز حساب
«وَ مَا خَلَقنَا السّمَاءَ وَ الأرضَ وَ مَا بَينَهُمَا بَاطِلاً...»:
بعد از آن که کلام به ياد روز حساب منتهى شد، عنان کلام را به سوى همين مسأله برگردانيد، تا آن را روشن سازد. لذا بر اصل ثبوت آن، به دو حجت احتجاج نمود:
يکى احتجاجى است که سياق آيه مورد بحث آن را مى رساند، و اين احتجاج، از طريق غايات است. چون اگر امر خلقت آسمان ها و زمين و آنچه بين آن دو است - با اين که امورى است مخلوق و مؤجّل، يکى پس از ديگرى موجود مى شوند، و فانى مى گردند - به سوى غايتى باقى و ثابت و غيرمؤجّل منتهى نشود، امرى باطل خواهد بود، و باطل به معنى هر چيزى که غايت نداشته باشد، محال است تحقق پيدا کند و در خارج موجود شود.
علاوه بر اين، صدور چنين خلقتى از خالق حکيم محال است، و در حکيم بودن خالق هم، هيچ حرفى نيست.
و بسيار مى شود که کلمه «باطل» به بازى اطلاق مى گردد، و اگر در آيه مورد بحث هم، مراد اين معنا باشد، معناى آن چنين مى شود: «ما، آسمان ها و زمين و آنچه بين آن دو است، به بازى نيافريديم و جز به حق خلق نکرديم». و اين، همان معنايى است که آيه «وَ مَا خَلَقنَا السّمَاوَاتِ وَ الأرضَ وَ مَا بَينَهُمَا لَاعِبِين مَا خَلَقنَاهُمَا إلّا بِالحَقّ»، آن را افاده مى کند.
بعضى از مفسران گفته اند: «آيه مورد بحث، از نظر معنا عطف است بر ماقبلش، و گويا فرموده: پيروى هوا مکن؛ چون اين پيروى سبب گمراهی ات مى شود. و نيز به خاطر اين که خدا، عالَم را براى باطل که پيروى هوى، مصداقى از آن است، نيافريده، بلکه براى توحيد و پيروى شرع خلق کرده است».
ليکن اين تفسير درست نيست. براى اين که آيه بعدى که مى فرمايد: «أم نَجعَلُ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ کَالمُفسِدِينَ فِى الأرض»، با اين معنا سازگار نيست.
«ذَلِکَ ظَنُّ الّذِينَ کَفَرُوا فَوَيلٌ لِلّذِينَ کَفَرُوا مِنَ النّار» - يعنى اين که خدا، عالَم را به باطل و بدون غايت خلق کرده باشد و روز حسابى که در آن نتيجۀ امور معلوم مى شود، در کار نباشد، پندار و ظنّ کسانى است که کافر شدند. پس واى به حال ايشان از عذاب آتش.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۹۹
«أَمْ نجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ کَالْمُفْسِدِينَ فِى الاَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ کَالْفُجَّارِ»:
اين آيه، حجت دومى را بيان مى کند که بر مسأله معاد اقامه کرده، و تقريرش اين است که:
بالضروره و بى ترديد، انسان هم مانند ساير انواع موجودات، کمالى دارد و کمال انسان، عبارت است از اين که در دو طرف علم و عمل، از مرحلۀ قوّه و استعداد درآمده، به مرحله فعليت برسد. يعنى به عقايد حق معتقد گشته و اعمال صالح انجام دهد، که فطرت خود او، اگر سالم مانده باشد، اين عقايد حق و اعمال صالح را تشخيص مى دهد، و عبارت مى داند از: ايمان به حق و عمل هايى که مجتمع انسانى را در زمين صالح مى سازد.
پس تنها کسانى که ايمان آورده و به صالحات عمل کردند، و خلاصه مردم با تقوا، انسان هاى کامل هستند. و اما مفسدان در زمين، يعنى آن ها که عقايد فاسد و اعمال فاسد دارند و نام «فُجّار» معرّف آنان است، افرادى هستند که در واقع در انسانيت شان، نقص دارند، و مقتضاى آن کمال و اين نقص، اين است که در مقابل کمال، حياتى سعيد و عيشى طيّب باشد و در ازاى آن نقص، حياتى شقى، و عيشى نکبت بار باشد.
و معلوم است که زندگى دنيا، که هم آن طايفه و هم اين طايفه از آن استفاده مى کنند، در تحت سيطرۀ اسباب و عوامل مادى اداره مى شود، که تأثير آن اسباب و عوامل، در مورد انسان کامل و ناقص، مؤمن و کافر، يکسان است. (زهرش هر دو را مى کشد. آتشش، هر دو را مى سوزاند. آفتابش، به هر دو مى تابد).
در نتيجه، هر کس عمل خود را نيکو و آن طور که بايد انجام دهد، و اسباب مادى هم با عمل او موافقت داشته باشد، قهرا زندگى مطلوبى خواهد داشت، و هر کس بر خلاف اين باشد، زندگى تنگ و ناراحتى خواهد داشت.
و بنابراين، اگر زندگى منحصر در همين زندگى دنيا باشد، که گفتيم نسبتش به هر دو طايفه يکسان است، و ديگر حيات آخرت با زندگى مختص به هر يک از اين دو طايفه و مناسب با حال او نبوده باشد، با عنايتى که خداى تعالى، نسبت به رساندن هر حقى به صاحب حقش دارد، منافات دارد، و با عنايتى که آن ذات اقدس به دادن مقتضاى هر چيز به مقتضياش دارد، نمى سازد.
و اگر بخواهى، مى توانى از بيان قبلى که حجتى است برهانى، صرف نظر نموده، حجتى جدلى اقامه کنى، و بگويى: يکسان معامله کردن با هر دو طايفه، و لغو کردن آنچه صلاح اين و فساد آن اقتضا دارد، خلاف عدالت خداست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۰۰
و اين آيه شريفه - به طورى که ملاحظه مى کنى - نمى خواهد بفرمايد: مؤمن و کافر يکسان نيستند، بلکه مى خواهد مقابله بين کسانى که ايمان آورده و عمل صالح کرده اند، با کسانى که اين طور نيستند، بيان کند. حال چه اين که ايمان نداشته باشند، و يا ايمان داشته و عمل صالح نداشته باشند. و به همين جهت، دوباره مقابله را بين «متقيان» و «فجّار» قرار داد.
«کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْک مُبَارَکٌ لِّيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَ لِيَتَذَکَّرَ أُولُوا الاَلْبَابِ»:
يعنى: اين قرآن، کتابى است که از جملۀ اوصافش، اين و اين است. و اگر در اين آيه، او را به «إنزال» توصيف کرد، که به نازل شدن به يکدفعه اشعار دارد، نه به «تنزيل»، که به نازل شدن تدريجى دلالت دارد، براى اين است که: تدبّر و تذکّر، مناسبت دارد که قرآن کريم به طور مجموع اعتبار شود، نه تکه تکه و جدا جدا.
و مقابله بين جمله «لِيَدَبّرُوا» با جمله «وَ لِيَتَذَکّرَ أُولُوا الألبَاب»، اين معنا را مى فهماند که مراد از ضمير جمع، عموم مردم است.
و معناى آيه اين است که: اين قرآن، کتابى است که ما آن را به سوى تو نازل کرديم. کتابى است که خيرات و برکات بسيار براى عوام و خواص مردم دارد، تا مردم در آن تدبّر نموده، به همين وسيله هدايت شوند، و يا آن که حجت بر آنان تمام شود. و نيز براى اين که صاحبان خرد، از راه استحضار حجت هاى آن و تلقى بياناتش، متذکر گشته و به سوى حق هدايت شوند.
بحث روايتى
در الدرّ المنثور، به طريقى از انس و از مجاهد و سدى، و به چند طريق ديگر از ابن عباس، داستان مراجعه کردن دو طايفۀ متخاصم به داوود «عليه السلام» را با اختلافى که در آن روايات هست، نقل کرده است.
و نظير آن را، قمى در تفسير خود آورده.
و نيز، در عرائس و کتبى ديگر نقل شده، و صاحب مجمع البيان، آن را خلاصه کرده که اينک از نظر خواننده مى گذرد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۰۱
داوود «عليه السلام»، بسيار نماز مى خواند. روزى عرضه داشت: بارالها! ابراهيم را بر من برترى دادى و او را خليل خود کردى، موسى را برترى دادى و او را کليم خود ساختى.
خداى تعالى، وحى فرستاد که: اى داوود! ما آنان را امتحان کرديم، به امتحاناتى که تاکنون از تو چنان امتحانى نکرده ايم. اگر تو هم بخواهى امتيازى کسب کنى، بايد به تحمل امتحان تن در دهى.
عرضه داشت: مرا هم امتحان کن.
پس روزى در حينى که در محرابش قرار داشت، کبوترى به محرابش افتاد. داوود خواست آن را بگيرد، کبوتر پرواز کرد و بر دريچه محراب نشست. داوود، بدان جا رفت تا آن را بگيرد. ناگهان از آن جا نگاهش به همسر «اوريا»، فرزند «حيان» افتاد که مشغول غسل بود. داوود عاشق او شد، و تصميم گرفت با او ازدواج کند. به همين منظور، «اوريا» را به بعضى از جنگ ها روانه کرد، و به او دستور داد که همواره بايد پيشاپيش تابوت باشى - و تابوت عبارت است از آن صندوقى که «سکينت» در آن بوده. «اوريا»، به دستور داوود عمل کرد و کشته شد.
بعد از آن که عدّه آن زن سر آمد، داوود با وى ازدواج کرد، و از او داراى فرزندى به نام سليمان شد. روزى در بينى که او در محراب خود مشغول عبادت بود، دو مرد بر او وارد شدند. داوود وحشت کرد. گفتند: مترس، ما دو نفر متخاصم هستيم، که يکى به ديگرى ستم کرده - تا آن جا که مى فرمايد - و ايشان اندک اند.
پس يکى از آن دو، به ديگرى نگاه کرد و خنديد. داوود فهميد که اين دو متخاصم، دو فرشته اند که خدا آنان را نزد وى روانه کرده، تا به صورت دو متخاصم، مخاصمه راه بيندازند و او را به خطاى خود متوجه سازند. پس داوود «عليه السلام» توبه کرد و آن قدر گريست که از اشک چشم او، گندمى آب خورد و روييد.
آنگاه صاحب مجمع البيان مى گويد - و چه خوب هم مى گويد - داستان عاشق شدن داوود، سخنى است که هيچ ترديدى در فساد و بطلان آن نيست. براى اين که اين، نه تنها با عصمت انبيا سازش ندارد، بلکه حتى با عدالت نيز منافات دارد. چطور ممکن است انبيا - که امينان خدا بر وحى او و سفرايى هستند بين او و بندگانش - متصف به صفتى باشند که اگر يک انسان معمولى متصف بدان باشد، ديگر شهادتش پذيرفته نمى شود و حالتى داشته باشند که به خاطر آن حالت، مردم از شنيدن سخنان ايشان و پذيرفتن آن متنفر باشند؟!
مؤلف: اين داستان که در روايات مذکور آمده، از تورات گرفته شده. چيزى که هست، نقل تورات از اين هم شنيع تر و رسواتر است. معلوم مى شود آن هايى که داستان مزبور را در روايات اسلامى داخل کرده اند، تا اندازه اى نقل تورات را - که هم اکنون خواهيد ديد - تعديل کرده اند.
رده:تفسیر المیزان