تفسیر المیزان

توضيح معناى آيه : «وَ القُرآنِ ذِى الذّکر...» «ص وَ القُرآنِ ذِى الذّکرِ بَلِ الّذِينَ کَفَرُوا فِى عِزّةٍ وَ شِقَاق»: مراد از «ذکر»، ذکر خداى تعالى و يادآورى اوست به توحيدش و به معارف حقى که از توحيد او سرچشمه مى گيرد. مانند: معاد، نبوت و غير آن دو. و کلمۀ «عِزّة»، به معناى امتناع و زير بار نرفتن است. و کلمۀ «شِقَاق»، به معناى مخالفت است. در مجمع البيان آمده که: «اصل کلمه «شقاق»، به اين معنا بوده که هر يک از دو طايفه مخالف هم به طرفى بروند، و از همين باب است که مى گويند: فلانى شق عصا کرد، يعنى مخالفت نمود». و از سياق بر مى آيد که جملۀ «وَ القُرآنِ ذِى الذّکر»، سوگند باشد. مانند سوگندى که در «يس * وَ القُرآنِ الحَکِيم»، و در «ق وَ القُرآنِ المَجِيد»، و در «ن وَ القَلَم» است، نه اين که عطف بر ماقبل باشد. چيزى که هست، بايد در جستجوى «مقسم عليه» آن باشيم. يعنى ببينيم براى چه مطلبى سوگند ياد کرده؟ آنچه از اعراضى که در جمله «بَلِ الّذِينَ کَفَرُوا فِى عِزّةٍ وَ شِقَاق» است، بر مى آيد، اين است که: آن مطلب، امرى است که مشرکان از قبول آن خوددارى مى کرده اند و عزّت و شقاق به خرج مى داده اند، و ملت هاى بيشمارى به خاطر امتناع از پذيرفتن آن، هلاک گشته اند. از سوى ديگر، از اين که بعد از اين سوگند و هلاکت ملت ها، به منذر بودن رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و نقل سخنانى که کفار عليه او گفتند، و دستوراتى که سران کفار در مقابل انذار آن جناب به کفار داده اند، مى پردازد، بر مى آيد آن مطلبى که به خاطر اثبات آن سوگند خورده، چيزى نظير «إنّکَ لَمِنَ المُرسَلِين» بوده است. چون علاوه بر قرائنى که گفتيم، در اين سوره، مکرر متعرض انذار آن جناب شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۷۷ مفسران، هم درباره اعراب و هم درباره معناى آيه «ص وَ القُرآنِ ذِى الذّکر»، وجوه بسيار آورده اند، که بيشتر آن ها، بى معنا است و ما از ايراد آن خوددارى کرديم، چون فايده اى نداشت. و معناى آيه مورد بحث - و خدا داناتر است - اين است که: من به قرآن که متضمن ذکر و يادآورى است، سوگند مى خورم که تو به طور قطع و يقين از انذار کنندگانى؛ بلکه آن هايى که کافر شدند، از قبول اين معنا و پيروى تو امتناع ورزيدند و مخالفت کردند. «کمْ أَهْلَکْنَا مِن قَبْلِهِم مِن قَرْنٍ فَنَادَوا وَّ لات حِينَ مَنَاصٍ»: کلمه «قرن»، به معناى مردمى است که در يک عصر زندگى مى کنند. و کلمه «مَنَاص»، مصدر «نَاصَ - يَنُوصُ» است، که بنا به گفته صاحب مجمع البيان، اگر با «نون» خوانده شود، معناى تأخّر را مى دهد. و اگر با «باء» خوانده شود، معناى تقدّم را مى دهد. بعضى هم آن را به معناى فرار دانسته اند. و معناى آيه چنين است که: ما قبل از اين کفار، چه بسيار قرن ها و امت ها را که به کيفر تکذيب پيامبران منذر، هلاک کرديم، و در هنگام نزول عذاب، ديگر مجال فرار برايشان نماند، و گفتن واويلا به دردشان نخورد، و هرچه فرياد زدند: «يَا وَيلَنَا إنّا کُنّا ظَالِمِين»، سودى به حالشان نبخشيد، و هرچه به خداى سبحان استغاثه کردند، فايده اى نديدند. چون هنگام، هنگام تأخّر عذاب و مؤاخذه نبود و يا هنگام فرار نبود. «وَ عجِبُوا أَن جَاءَهُم مُّنذِرٌ مِنهُمْ وَ قَالَ الْکَافِرُونَ هَذَا سَاحِرٌ کَذَّابٌ»: يعنى: تعجب کردند از آمدن منذرى از جنس خودشان، يعنى از جنس بشر. چون مسلک وثنيّت، منکر رسالت بشر است. کفار در اين که گفته اند: «هَذَا سَاحِرٌ کَذّاب»، اشاره کرده اند به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، و او را متهم به سحر کرده اند. چون از آوردن مثل آنچه که آن جناب آورد، يعنى قرآن عاجز شدند. و نيز، آن جناب را متهم کردند به دروغ، و گمان کردند که وى به دروغ، قرآن و معارف حقيقى آن را به خدا نسبت مى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۷۸ «أَ جَعَلَ الاَلهَِةَ إِلَهاً وَاحِداً إِنَّ هَذَا لَشىْءٌ عُجَابٌ»: کلمه «عُجَاب»، بدون تشديد جيم، اسم مبالغه است، و با تشديد جيم، مبالغه بيشترى را مى رساند، و معنايش «بسيار عجيب» است. و اين جمله، تتمۀ کلام کفار است و استفهام در آن، استفهام تعجب است. يعنى شنونده را به تعجب واداشتن. و کلمه «جَعل»، به معناى گرداندن و قرار دادن است، و - به طورى که گفته اند - «تصيير»، به حسب قول و اعتقاد و ادعا است، نه به حسب واقع، همچنان که در آيه «وَ جَعَلُوا المَلَائِکَةَ الّذِينَ هُم عِبَادُ الرّحمَنِ إنَاثا»، مؤنث قرار دادن ملائکه به حسب ادعا و اعتقاد است. نه اين که راستى جنس ملک را تغيير داده باشند. پس در آيه مورد بحث، معناى اين که گفتند: آيا محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، خدايان را يک خدا کرده؟ اين است که: آيا الوهيت آلهه را باطل کرده، و آن را منحصر در يک خدا کرده، که مى گويد «لا إله إلّا اللّه»؟ سخنان بزرگان کفار، در ردّ دعوت پيامبر اکرم «ص» «وَ انطلَقَ الْمَلأُ مِنهُمْ أَنِ امْشوا وَ اصبرُوا عَلى آلِهَتِکمْ إِنَّ هَذَا لَشىْءٌ يُرَادُ»: اين که «انطلاق» را به بزرگان و اشراف قوم نسبت داده و نيز کلام حکايت شده را از همان اشراف حکايت کرده، اشاره به اين معنا دارد که اشراف قريش، نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» جمع شدند و درباره حل مشکلى که آن جناب با دعوت خود به سوى توحيد و ترک آلهه پيش آورده بود، با آن جناب گفتگو کردند، تا به نوعى آن جناب را متمايل نمايند، و آن جناب حاضر نشده اند به هيچ يک از سخنان آنان تن در دهند. در نتيجه، اشراف به راه افتاده و به يکديگر و يا به پيروان خود گفته اند: برويد و در پايدارى و حمايت از خدايان خود، پايمردى و شکيبايى به خرج دهيد. اين مطلبى را که ما از لحن آيه استفاده کرديم، مورد تأييد رواياتى است که: در شأن نزول آيه وارد شده، و إن شاء اللّه، به زودى، در بحث روايتى خواهد آمد. در جمله «أن امشُوا وَ اصبِرُوا عَلَى آلِهَتِکُم»، کلمه «گفتند»، در تقدير است. و تقدير آن، چنين است: «اشراف قوم به راه افتادند، در حالى که مى گفتند: برويد و بر حمايت از خدايان، پايمردى کنيد و پرستش آن ها را ترک مکنيد، هرچند که محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» اين عمل را نکوهش کند». و از ظاهر سياق، بر مى آيد که اين کلام را به يکديگر گفته باشند. احتمال هم دارد - همان طور که قبلا معنا کرديم - اشراف، به عامّۀ مردم گفته باشند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۷۹ «إنّ هَذَا لَشَئٌ يُرَاد» - ظاهر اين جمله اين است که: مى خواهد به غرض و لازمۀ دعوت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» اشاره کند. البته غرض و لازمه اى که مشرکان از دعوت آن جناب فهميده اند، و آن، اين است که: آن جناب، منظورش از دعوت به توحيد، رياست و حکومت بر مردم است، و دعوت خود را وسيلۀ نيل به اين هدف قرار داده. و اين معنا، نظير کلامى است که بزرگان قوم نوح به عامۀ مردم آن روز گفتند، و قرآن کريم آن را حکايت نموده، مى فرمايد: «مَا هَذَا إلّا بَشَرٌ مِثلُکُم يُرِيدُ أن يَتَفَضّلَ عَلَيکُم». بعضى از مفسران گفته اند: معناى آيه اين است که: «اين اصرارى که ما مشاهده مى کنيم از محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، و اين تصلّب و سرسختى که بر دعوت خود مى ورزد، امر عظيمى است که او در نظر گرفته». و بعضى ديگر گفته اند: «معنايش اين است که: اين امر، يکى از بلاهاى روزگار است که متوجه ما شده و هيچ حيله و چاره اى نيست، جز اين که برويد و در پرستش خدايان خود، پايمردى و شکيبايى کنيد». بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که: «صبر، خلقى است پسنديده که عقلاى عالَم از ما انتظار دارند در چنين شرايطى، از خود نشان دهيم». معناى ديگرى هم براى آيه کرده اند، که هيچ يک از آن ها با سياق آيه، سازگارى ندارد. «مَا سَمِعنَا بِهَذَا فِى المِلّةِ الآخِرَة إن هَذَا إلّا اختِلَاق»: منظورشان از «ملت آخرت»، مذهبى است که ساير ملل و امت هاى معاصر و يا قريب به عصر آن روز عرب به آن مذهب متدين بودند، در مقابل مذهب هاى اولى که امم گذشته متدين به آن بوده اند، گويا خواسته اند بگويند: اين دينى نيست که تمام اهل دنيا آن را به عنوان آخرين دين بپذيرند، بلکه از همان افسانه هاى قديمى است. بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از «ملت آخرت»، مسيحيت است. چون دين مسيح در آن روز، آخرين دين آسمانى بود، که آن نيز دعوت به توحيد نمى کرد. چون مسيحيت به سه خدا قائل بود. پس درست است که مشرکان بگويند دعوت به توحيد را، حتى از آخرين دين آسمانى هم نشنيده ايم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۸۰ ليکن اين تفسير درست نيست و ضعفش روشن است. براى اين که مشرکان، اعتنايى به نصرانيت نداشتند، همچنان که اعتنايى به اسلام نداشتند. «إن هَذَا إلّا اختِلَاق» - يعنى: اين دين، چيزى به جز دروغ و خودساخته نيست. «أَءُنزِلَ عَلَيْهِ الذِّکْرُ مِن بَيْنِنَا»: اين جمله، استفهامى است انکارى، به داعى تکذيب. مى خواسته اند بگويند: هيچ مرجحى نزد محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نيست که به وسيلۀ آن از ما برترى و امتيازى داشته باشد، و به خاطر آن امتياز، قرآن بر او نازل بشود، و بر ما نازل نگردد. بنابراين، جملۀ مورد بحث در انکار امتياز، نظير جملۀ «مَا أنتَ إلّا بَشَرٌ مِثلُنَا: تو نيستى مگر بشرى مثل ما» است، که اختصاص رسالت به آن جناب را انکار مى کند. پاسخ تهدیدآمیز پروردگار، به سخنان سران کفر «بَلْ هُمْ فى شکٍ مِّن ذِکْرِى بَل لَّمَّا يَذُوقُوا عَذَابِ»: اين جمله، اعراض از همه گفته هاى ايشان است. مى فرمايد: ايشان آنچه را که گفتند از روى ايمان و اعتقاد نبوده، بلکه هنوز درباره ذکر من، يعنى قرآن در شک اند، و احتمال مى دهند که حق باشد. و اگر به حقانيت آن معتقد نشده اند، نه بدان جهت است که قرآن در دلالت کردن بر حقانيت نبوت و آيت بودنش براى آن، خفايى داشته و از افادۀ اين معنا قاصر است و نمى تواند براى مردم يقين و اعتقاد بياورد، بلکه تعلق دل هاى آنان به عقايد باطل، و پافشارى آنان بر تقليد کورکورانه است، که ايشان را از نظر و تفکر در دلالت آيت الهى و معجزه او بر نبوت باز مى دارد. و در نتيجه، درباره اين آيت، يعنى قرآن در شک اند، در حالى که قرآن، آيتى معجزه است. و جملۀ «بَل لَمّا يَذُوقُوا عَذَاب»، اعراضى است از اعراض قبلى، و معنايش اين است که: انکار قرآن از ناحيه مشرکان و ايمان نياوردن آنان به حقانيت آن، ناشى از شکى نيست که نسبت به آن داشته باشند، بلکه ناشى از روح سرکشى و استکبارى است که دارند. اين روحيه باعث شده که به حقانيت قرآن اعتراف نکنند، هرچند نسبت به آن يقين داشته باشند، و اين سرکشى را همچنان ادامه مى دهند، تا وقتى که عذاب را بچشند. آن وقت به حکم اضطرار، ناگزير مى شوند اعتراف کنند، همچنان که اقوام ديگرى که مثل ايشان بودند، بعد از چشيدن عذاب اعتراف کردند. و اين که فرمود: «لَمّا يَذُوقُوا عَذَاب: هنوز عذاب مرا نچشيده اند»، خود تهديدى است به عذابى که واقع خواهد شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۸۱ «أَمْ عِندَهُمْ خَزَائنُ رَحْمَةِ رَبِّک الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ»: اين گفتار در جاى اعراض واقع شده، و کلمه «أم» در آن، منقطعه است و کلام، ناظر به گفتار مشرکان است که گفتند: «ءأُنزِلَ عَلَيهِ الذّکرُ مِن بَينِنَا»، و معنايش اين است که: «بلکه آيا نزد ايشان خزانه هاى رحمت پروردگارت هست، که از آن خزانه ها، به هر کس، هرچه بخواهد مى دهد، تا آن را از تو دريغ بدارند؟ بلکه اين خزانه ها، منحصرا در اختيار خود خداست و او بهتر مى داند که رسالت را در چه دودمانى و چه شخصى قرار داده، و چه کسى را مورد رحمت خاص خود قرار دهد». و اگر در ذيل کلام فرمود: «العَزِيزِ الوَهّاب»، براى اين بود که خلاصه گفتار را تأييد کند. و معنايش اين است که: هيچ سهمى از خزانه هاى رحمت خدا به دست ايشان نيست، براى اين که خدا «عزيز» است. يعنى مقامش منيع است، و احدى در کار او نمى تواند دخالت کند و نيز، آن ها نمى توانند رحمت خدا را از احدى جلوگيرى کنند، براى اين که خدا «وهّاب» و بسيار بخشنده است. «أَمْ لَهُم مُّلْکُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا بَيْنهُمَا فَلْيرْتَقُوا فى الاَسبَابِ»: در اين جمله نيز، کلمۀ «أم»، منقطعه است، و فرمان «فَليَرتَقُوا»، فرمانى است تعجيزى. و کلمه «إرتقَاء»، به معناى بالا رفتن است. و کلمۀ «اسباب»، به معناى پله ها و راه هايى است که به وسيلۀ آن، به آسمان ها صعود مى کنند. و ممکن است مراد از «إرتقاء»، اسباب حيله ها و وسيله هايى باشد که با آن، به هدف منع و صرف خود از حق مى رسند. و معناى آيه اين است که: «و يا آن که آيا ملک آسمان ها و زمين، از آنِ ايشان است و در نتيجه مى توانند در اين آسمان ها و زمين، دخل و تصرف کنند و جلو نزول وحى آسمانى را بگيرند؟ که اگر راستى اين طور هستند، پس به آسمان ها عروج نموده، و يا حيله هاى خود را به کار بزنند و جلو وحى آسمان را بگيرند»! «جُندٌ مَّا هُنَالِک مَهْزُومٌ مِّنَ الاَحْزَابِ»: کلمۀ «مَهزُوم»، از «هزيمت» است، که به معناى خذلان و بيچارگى است. و جمله «مِنَ الأحزَاب»، بيانى است براى «جُندٌ مَا». و کلمۀ «ما» در جملۀ مزبور، براى افاده قلت و تحقير است. و کلام در آيه، در مقام تحقير امر کفار است، و مى خواهد على رغم آن غرور و اعتزاز و اعجابى که از کلامشان استفاده مى شد، ايشان را خوار و ناچيز معرفى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۸۲ دليل اين معنا، نکره آمدن کلمۀ «جُند» و تتميم آن با لفظ «ما» است، و نيز اشاره به موقعيت ايشان با لفظ «هُنَالِکَ» است، که مخصوص اشاره به دور است. و نيز، دليل ديگرش اين است که: ايشان را جزو احزابى معرفى کرده که همواره عليه انبيا صف آرايى نموده و حزب تشکيل مى دادند و خداوند هم، همواره ايشان را هلاک مى کرده. همچنان که به زودى در آيات بعد، از آنان نام مى برد و به همين منظور، آنان را لشکرى شکست خورده معرفى کرد، با اين که هنوز جنگى نکرده بودند و شکست نخورده بودند. و معناى آيه اين است که: اين کفار، لشکرى ناچيز و اندک و بى مقدار و شکست خورده اند، و از آن احزابى هستند که همواره عليه فرستادگان خدا، حزب تشکيل مى دادند و ايشان را تکذيب مى کردند و عذاب من بر آنان حتمى شد. «کَذَّبَت قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عَادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الاَوْتَادِ ... فَحَقَّ عِقَابِ»: کلمۀ «ذُو الأوتاد»، صفت فرعون است، و کلمۀ «أوتاد»، جمع «وَتَد» است، که به معناى ميخ است. بعضى گفته اند: اگر فرعون را «ذُو الأوتاد: داراى ميخ ها» معرفى نموده، از اين جهت است که فرعون با ميخ هايى، بازى برد و باخت داشته. و بعضى ديگر گفته اند: جهتش اين است که فرعون، به هر کس غضب مى کرد، او را چهار ميخ مى کرده. يعنى دو دست و دو پا و سر او را بر زمين ميخکوب مى کرده و بعد شکنجه اش مى داده. بعضى ديگر گفته اند: معنايش «ذُو الجُنُود: صاحب لشکرها» است. چون لشکر براى کشور، به منزلۀ ميخ است. بعضى ديگر، وجوه ديگرى براى آن ذکر کرده اند، که بر هيچ يک از آن وجوه، دليل قابل اعتمادى نيست. اصحاب «أيکه»، قوم شعيب اند، که سرگذشت آنان، در تفسير سوره «حجر» و «شعراء» گذشت. و معناى جمله «فَحَقّ عِقَاب»، اين است که: عقاب من بر آنان ثابت شد و مستقر گشت و در آخر، هلاکشان کرد. «وَ مَا يَنظُرُ هَؤُلاءِ إِلّا صَيْحَةً وَاحِدَةً مَّا لَهَا مِن فَوَاقٍ»: کلمه «نظر»، به معناى انتظار و کلمه «فَوَاق»، به معناى برگشتن و مهلت اندک است. و معناى آيه، اين است که: اين تکذيب کنندگان از امت تو، انتظار نمى برند، مگر يک صيحه را که همگى آنان را هلاک کند، و با آمدنش، ديگر براى آنان بازگشت و يا مهلت نيست، و آن، «عذاب استيصال» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۸۳ مفسران گفته اند: مراد از «صيحه»، صيحه روز قيامت است. چون امت محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، هرگز قبل از قيامت دچار عذاب نمى شود. ولى در تفسير سوره «يونس» گفتيم که اين سخن، خلاف ظاهر آيات کتاب است - بدان جا مراجعه شود. «وَ قَالُوا رَبَّنَا عَجِّل لَّنَا قِطّنَا قَبْلَ يَوْمِ الحِْسابِ»: کلمه «قِطّ»، به معناى بهره و نصيب است. و اين که گفتند: پروردگارا! سهم ما را قبل از روز قيامت بده، عجله اى است که نسبت به عذاب خدا کرده، گفتند: سهم عذاب ما را قبل از رسيدن قيامت بده. و اين کلام، در حقيقت، استهزاى داستان روز حساب، و استهزاى تهديد به عذاب آن روز است. بحث روايتى در کتاب کافى، به سند خود، از جابر، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: روزى ابوجهل بن هشام، به همراهى قومى از قريش، نزد ابى طالب «عليه السلام» آمده، گفتند: برادرزاده ات، ما و خدايان ما را اذيت کرد، او را بخوان و به او دستور بده تا دست از خدايان ما بر دارد، تا ما نيز، از خداى او دست برداريم. ابوطالب «عليه السلام»، کسی را، نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرستاد تا بيايد. چون داخل شد، ديد در خانه، به غير از مشرکان، کسى نيست. لذا نگفت «السّلام عليکم»، بلکه گفت: «السّلَامُ عَلَى مَنِ اتّبَعَ الهُدى: سلام بر هر کس که پيرو هدايت باشد». آنگاه نشست. ابوطالب، او را از ماجرا خبر داد. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم« فرمود: من پيشنهادى بهتر از اين دارم. پيشنهادى که با به کار بستن آن، عرب، سالار مى شوند، و تمام گردن ها برايشان خاضع مى گردد. آيا مى خواهيد آن پيشنهاد را بکنم؟ ابوجهل گفت: بله، بگو ببينم آن چيست؟ فرمود: اين که بگوييد: «لا إله إلّا اللّه». امام باقر «عليه السلام»، سپس فرمود: مشرکان، انگشت ها را به گوش خود گرفته، برخاستند و بيرون شدند، در حالى که مى گفتند: ما اين پيشنهاد را، حتى در آخرين ملت هم نشنيديم. اين نيست، مگر ساخته و پرداخته خود او. پس خداى تعالى، آيه «ص وَ القُرآنِ ذِى الذّکر... الاختِلَاق» را، در اين باره نازل فرمود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۸۴ و در تفسير قمى، در ذيل آيه شريفه «وَ عَجِبُوا أن جَاءَهُم مُنذِرٌ مِنهُم» آمده که: وقتى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، دعوت خود را ظاهر ساخت، قريش نزد ابوطالب جمع شده، گفتند: اى ابوطالب! برادرزاده ات، عقايد ما را سفيهانه خواند، خدايان ما را ناسزا گفت و جوانان ما را فاسد نمود، و جمعيت ما را متفرق کرد. اگر داعى او بر اين کار، اين است که مى خواهد از نادارى نجات يابد، ما براى او، آن قدر مال جمع مى کنيم که از همه ما ثروتمندتر شود. و حتى او را پادشاه خود مى کنيم. ابوطالب، جريان را به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» خبر داد. حضرت فرمود: اگر خورشيد را به دست راست من بگذارند، و ماه را به دست چپم، نمى پذيرم، وليکن يک کلمه به من بدهند، تا (هم مرا راضى کرده باشند، و هم) به وسيلۀ آن، سرور عرب گشته، و غيرعرب هم به دين ايشان بگروند، و نيز خود آنان، پادشاهانى در بهشت باشند. ابوطالب، پاسخ آن جناب را به اطلاع ايشان رسانيد. ايشان گفتند: يک کلمه چيزى نيست، ده کلمه از ما بخواهد. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: شهادت دهند به اين که «لا إله إلّا اللّه وَ أنّى رَسُولُ اللّه». مشرکان گفتند: شگفتا! آيا سيصد و شصت خدا را رها کنيم، و يک خدا بگيريم؟ پس خداى سبحان، اين آيه را فرستاد: «وَ عَجِبُوا أن جَاءَهُم مُنذِرٌ مِنهُم وَ قَالَ الکَافِرُونَ هَذَا سَاحِرٌ کَذّابٌ... إلّا الإختِلاق». يعنى: به هم مخلوط شده. «ءأُنزِلَ عَلَيهِ الذّکرُ مِن بَينِنَا بَل هُم فِى شَکّ مِن ذِکرِى... مِنَ الأحزَاب». يعنى: آن هايى که در روز احزاب، جمعيت تشکيل دادند. مؤلف: اين قصّه، از طرق اهل سنّت نيز نقل شده. و در بعضى از روايات ايشان آمده که: وقتى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، کلمۀ توحيد را بر آنان عرضه کرد و گفتند چيز ديگرى از ما بخواه، فرمود: اگر خورشيد را براى من فراهم کنيد و بياوريد و در دست من قرار دهيد، غير از اين، از شما چيزى نمى خواهم. مشرکان، از اين سخن وى در خشم شده، برخاستند و رفتند و پاسخ پيامبر «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، به آنان، کنايه از اين بوده که حتى اگر مشرکان، زمام نظام عالَم ارضى را به آن جناب واگذارند، دست از دعوتش برنخواهد داشت. چون خورشيد و ماه، از بزرگترين مؤثرات در زمين اند، و آن دو را، دو جرم کوچک و به همان اندازه که به چشم مى خورند، تصور کرد، تا بتواند مطلب خود را بيان نمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۸۵ و در کتاب علل، به سند خود، از اسحاق بن عمار روايت کرده که گفت: از ابى الحسن موسى بن جعفر «عليه السلام» پرسيدم: چه شد که نماز، داراى يک رکوع و دو سجده گشت، و چه شد که داراى دو سجده شد، ولى داراى دو رکوع نشد؟ فرمود: حال که از چيزى سؤال کردى، دلت را براى فهميدن جوابش، خالى و حواست را جمع کن. اولين نمازى که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» خواند، نمازى بود که در آسمان، در پيشِ روى خداى تبارک و تعالى، در جلو عرش او خواند. و آن چنان بود که وقتى آن جناب را به معراج بردند، تا جلو عرش بالا رفت. خداى تعالى به او فرمود: اى محمّد! نزديک «صاد» بيا و محل سجدۀ خود را بشوى و طاهر کن و براى پروردگارت نماز بخوان. پس رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، به همان نقطه اى که خداى تعالى دستورش داده بود، نزديک شده، وضو گرفت و وضويش را کامل کرد. پرسيدم: فدايت شوم «صاد» چه بود، که آن جناب مأمور شد از آن، براى وضو گرفتن استفاده کند؟ فرمود: چشمه اى است، که از يکى از ارکان عرش مى جوشد و آن را «آب حيوان» مى نامند. و آن، همان است که خداى تعالى، درباره اش مى فرمايد: «ص وَ القُرآنِ ذِى الذّکر» - تا آخر حديث. مؤلف: اين معنا - که «صاد»، نهرى است که از ساق عرش بيرون مى آيد - در کتاب معانى الأخبار، از سفيان ثورى، از امام صادق «عليه السلام» نيز، روايت شده. و در مجمع البيان، از ابن عباس روايت آورده که گفت: «صاد»، يکى از اسماى خداست. و سپس اضافه کرده که اين معنا، از امام صادق «عليه السلام» نيز، روايت شده. و در کتاب معانى، به سند خود، از اصبغ، از على «عليه السلام» روايت آورده که در معناى آيه «وَ قَالُوا رَبّنَا عَجّل لَنَا قِطّنَا قَبلَ يَومِ الحِسَاب» فرمود: منظورشان، بهره اى است که از عذاب خدا دارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۸۶ آيات ۱۷ - ۲۹ سوره «ص» اصبرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَ اذْکُرْ عَبْدَنَا دَاوُدَ ذَا الاَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ(۱۷) إِنَّا سخَّرْنَا الجِْبَالَ مَعَهُ يُسبِّحْنَ بِالْعَشىِّ وَ الاشرَاقِ(۱۸) وَ الطّيرَ محْشورَةً کُلُّ لَّهُ أَوَّابٌ(۱۹) وَ شدَدْنَا مُلْکَهُ وَ ءَاتَيْنَاهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصلَ الخِْطابِ(۲۰) وَ هَلْ أَتَاک نَبَؤُا الْخَصمِ إِذْ تَسوَّرُوا الْمِحْرَاب (۲۱) إِذْ دَخَلُوا عَلى دَاوُدَ فَفَزِعَ مِنهُمْ قَالُوا لا تَخَف خَصمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلى بَعْضٍ فَاحْکُم بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَ لا تُشطِط وَ اهْدِنَا إِلى سوَاءِ الصّرَاطِ(۲۲) إِنَّ هَذَا أَخِى لَهُ تِسعٌ وَ تِسعُونَ نَعْجَةً وَ لىَ نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَکْفِلْنِيهَا وَ عَزَّنى فى الخِْطابِ(۲۳) قَالَ لَقَدْ ظلَمَک بِسؤَالِ نَعْجَتِک إِلى نِعَاجِهِ وَ إِنَّ کَثِيراً مِّنَ الخُْلَطاءِ لَيَبْغِى بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ إِلّا الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ وَ قَلِيلٌ مَّا هُمْ وَ ظنَّ دَاوُدُ أَنَّمَا فَتَنَّاهُ فَاستَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ رَاکِعاً وَ أَنَاب (۲۴) فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِک وَ إِنَّ لَهُ عِندَنَا لَزُلْفَى وَ حُسنَ مَئَابٍ(۲۵) يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاک خَلِيفَةً فى الاَرْضِ فَاحْکُم بَينَ النَّاسِ بِالحَْقِّ وَ لا تَتَّبِع الْهَوَى فَيُضِلَّک عَن سبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَن سبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شدِيدُ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الحِْسابِ(۲۶) وَ مَا خَلَقْنَا السّمَاءَ وَ الاَرْض وَ مَا بَيْنهُمَا بَاطِلاً ذَلِک ظَنُّ الَّذِينَ کَفَرُوا فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ کَفَرُوا مِنَ النَّارِ(۲۷) أَمْ نجْعَلُ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ کالْمُفْسِدِينَ فى الاَرْضِ أَمْ نجْعَلُ الْمُتَّقِينَ کالْفُجَّارِ(۲۸) کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْک مُبَارَکٌ لِّيَدَّبَّرُوا ءَايَاتِهِ وَ لِيَتَذَکَّرَ أُولُوا الاَلْبَابِ(۲۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۸۷ «ترجمه آيات» بر آنچه مى گويند، صبر کن و به ياد آور بندۀ ما داوود را که نيرومند بود، و بسيار به خدا رجوع داشت(۱۷). ما، کوه ها را با او مسخر کرديم، که صبح و شام، در تسبيح با او دمساز باشند (۱۸). و نيز، مرغان را مسخر کرديم، که نزد او مجتمع گردند و همه به سوى او رجوع مى کردند (۱۹). و ما، پايه هاى مُلک او را محکم کرديم، و او را حکمت و فصل خصومت داديم (۲۰). آيا از داستان آن مردان متخاصم که به بالاى ديوار محراب آمدند، خبر دارى (۲۱). وقتى که بر داوود در آمدند، از ايشان بيمناک شد. گفتند: مترس، ما دو متخاصم هستيم، که بعضى بر بعضى ستم کرده، تو بين ما، به حق داورى کن و در حکم خود، جور مکن و ما را به سوى راه راست رهنمون شو (۲۲). اينک، اين برادر من است، که نود و نُه گوسفند دارد و من يک گوسفند دارم. او مى گويد: اين يک گوسفندت را در تحت کفالت من قرار بده و در اين کلامش، مرا مغلوب هم مى کند (۲۳). داوود گفت: او، در اين سخنش که گوسفند تو را به گوسفندان خود ملحق سازد، به تو ظلم کرده و بسيارى از شريک ها هستند، که بعضى به بعضى ديگر ستم مى کنند، مگر کسانى که ايمان دارند و عمل صالح مى کنند، که اين دسته بسيار کم اند. داوود فهميد که ما با اين صحنه، او را بيازموديم، پس طلب آمرزش کرد و به رکوع در آمد و توبه کرد (۲۴). ما هم، اين خطاى او را بخشوديم و به راستى، او نزد ما تقرب و سرانجام نيکى دارد (۲۵). اى داوود! ما تو را جانشين خود در زمين کرديم، پس بين مردم به حق داورى کن و به دنبال هواى نفس مرو، که از راه خدا به بيراهه مى کشد و معلوم است کسانى که از راه خدا، به بيراهه مى روند، عذابى سخت دارند، به جرم اين که روز حساب را از ياد بردند (۲۶). و پنداشتند که ما آسمان و زمين را به باطل آفريديم، و حال آن که چنين نبود، و اين پندار کسانى است که کفر ورزيدند. پس واى بر کافران از آتش (۲۷). و يا پنداشتند که ما با آن هايى که ايمان آورده و عمل صالح کردند و آن هايى که در زمين فساد انگيختند، يکسان معامله مى کنيم، و يا متقين را مانند فجّار قرار مى دهيم (۲۸). اين کتابى است که ما به سوى تو نازلش کرديم، تا در آيات آن، تدبّر کنند و در نتيجه، خردمندان متذکر شوند(۲۹). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۸۸ «بیان آيات» خداى سبحان، بعد از آن که تهمت کفار را مبنى بر اين که دعوت به حق آن جناب را، خود ساخته خواندند و آن را وسيله و بهانه رياست ناميدند، و نيز گفتار آنان را که او هيچ مزيتى بر ما ندارد، تا به خاطر آن اختصاص به رسالت و انذار بيابد، و نيز استهزاى آنان به روز حساب و عذاب خدا را که بدان تهديد شدند نقل فرمود، اينک در اين آيات، رسول گرامى خود را امر به صبر مى کند و سفارش مى فرمايد ياوه گويی هاى کفار، او را متزلزل نکند، و عزم او را سست نسازد. و نيز، سرگذشت جمعى از بندگان اوّاب خدا را به ياد آورد، که همواره در هنگام هجوم حوادث ناملايم، به خدا مراجعه مى کردند. و از اين عدّه، نام نُه نفر از انبياى گرامى خود را ذکر کرده که عبارتند از: ۱- داوود ۲ - سليمان ۳ - ايّوب ۴ - ابراهيم ۵ - اسحاق ۶ - يعقوب ۷ - اسماعيل ۸ - اليسع ۹ - ذوالکفل «عليهم السلام»، که ابتدا نام داوود را آورده و به قسمتى از داستان هاى او اشاره مى فرمايد. رده:تفسیر المیزان