تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۰۲ داستان ساختگی عاشق شدن داود«ع»، به نقل از تورات اينک خلاصه آنچه در تورات، اصحاح يازدهم و دوازدهم، از سموئيل دوم آمده: شبانگاه بود که داوود از تخت خود برخاست، و بر بالاى بام کاخ به قدم زدن پرداخت. از آن جا نگاهش به زنى افتاد که داشت حمام مى کرد، و تن خود را مى شست، و زنى بسيار زيبا و خوش منظر بود. پس کسى را فرستاد تا تحقيق حال او کند. به او گفتند: او «بتشبع»، همسر «اورياى حثى» است. پس داوود رسولانى فرستاد تا زن را گرفته، نزدش آوردند، و داوود با او هم بستر شد، در حالى که زن از خون حيض پاک شده بود. پس زن به خانه خود برگشت، و از داوود حامله شده، به داوود خبر داد که من حامله شده ام. از سوى ديگر، «اوريا» در آن ايام، در لشکر داوود کار مى کرد و آن لشکر در کار جنگ با «بنى عمون» بودند. داوود، نامه اى به «يوآب»، امير لشکر خود فرستاد، و نوشت که «اوريا» را نزد من روانه کن. «اوريا» به نزد داوود آمد، و چند روزى نزد وى ماند. داوود، نامه اى ديگر به «يوآب» نوشته، به وسيله «اوريا» روانه ساخت و در آن نامه نوشت: «اوريا» را مأموريت هاى خطرناک بدهيد و او را تنها بگذاريد، تا کشته شود. «يوآب» نيز، همين کار را کرد و «اوريا» کشته شد و خبر کشته شدنش، به داوود رسيد. پس همين که همسر «اوريا» از کشته شدن شوهرش خبردار شد، مدتى در عزاى او ماتم گرفت، و چون مدت عزادارى و نوحه سرايى تمام شد، داوود نزد او فرستاده و او را ضميمۀ اهل بيت خود کرد. و خلاصه همسر داوود شد، و براى او فرزندى آورد، و اما عملى که داوود کرد، در نظر ربّ، عمل قبيحى بود. لذا ربّ، «ناثان» پيغمبر را نزد داوود فرستاد. او هم آمد و به او گفت: در يک شهر، دو نفر مرد زندگى مى کردند. يکى فقير و آن ديگرى توانگر. مرد توانگر، گاو و گوسفند بسيار زياد داشت و مرد فقير، به جز يک ميش کوچک نداشت، که آن را به زحمت بزرگ کرده بود. در اين بين، ميهمانى براى مرد توانگر رسيد. او از اين که از گوسفند و گاو خود، يکى را ذبح نموده، از ميهمان پذيرايى کند، دريغ ورزيد، و يک ميش مرد فقير را ذبح کرده، براى ميهمان خود طعامى تهيه کرد. داوود، از شنيدن اين رفتار سخت در خشم شد، و به «ناثان» گفت: ربّ که زنده است، چه باک از اين که آن مرد طمعکار کشته شود. بايد اين کار را بکنيد، و به جاى يک ميش، چهار ميش از گوسفندان او براى مرد فقير بگيريد. براى اين که بر آن مرد فقير رحم نکرده و چنين معامله اى با او کرده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۰۳ «ناثان» به داوود گفت: اتفاقا آن مرد، خود شما هستيد، و خدا تو را عتاب مى کند و مى فرمايد: بلاء و شرّى بر خانه ات مسلط مى کنم و در پيش رويت، همسرانت را مى گيرم، و آنان را به خويشاوندانت مى دهم، تا در حضور بنى اسرائيل و آفتاب، با آنان همبستر شوند، و اين را به کيفر آن رفتارى مى کنم، که تو با «اوريا» و همسرش کردى . داوود به «ناثان» گفت: من از پيشگاه ربّ، عذر اين خطا را مى خواهم. «ناثان» گفت: خدا هم، اين خطاى تو را از تو بر داشت و ناديده گرفت و تو به کيفر آن نمى ميرى، وليکن از آن جا که تو با اين رفتارت، دشمنانى براى ربّ درست کردى که همه زبان به شماتت ربّ مى گشايند، فرزندى که همسر «اوريا» برايت زاييده، خواهد مُرد. پس خدا آن فرزند را مريض کرد و پس از هفت روز، قبض روحش فرمود، و بعد از آن، همسر «اوريا»، سليمان را براى داوود زاييد. سخن امام رضا«ع»، در بیان جعلی بودن روایت تورات، در بارۀ حضرت داود«ع» و در کتاب عيون است که - در باب مجلس رضا «عليه السلام» نزد مأمون و مباحثه اش با ارباب ملل و مقالات - امام رضا «عليه السلام»، به ابن جهم فرمود: بگو ببينم، پدران شما درباره داوود چه گفته اند؟ ابن جهم عرضه داشت: مى گويند: او، در محرابش مشغول نماز بود، که ابليس به صورت مرغى در برابرش ممثّل شد. مرغى که زيباتر از آن تصور نداشت. پس داوود نماز خود را شکست و برخاست تا آن مرغ را بگيرد. مرغ پريد و داوود آن را دنبال کرد. مرغ بالاى بام رفت. داوود هم به دنبالش به بام رفت. مرغ به داخل خانه «اوريا»، فرزند «حيان» شد. داوود به دنبالش رفت، و ناگهان زنى زيبا ديد که مشغول آب تنى است. داوود عاشق زن شد، و اتفاقا همسر او، يعنى «اوريا» را قبلا به مأموريت جنگى روانه کرده بود. پس به امير لشکر خود نوشت که «اوريا» را پيشاپيش تابوت قرار بده، و او هم، چنين کرد. اما به جاى اين که کشته شود، بر مشرکان غلبه کرد. و داوود، از شنيدن قصه ناراحت شد. دوباره به امير لشکرش نوشت: او را همچنان جلو تابوت قرار بده! امير چنان کرد و «اوريا» کشته شد، و داوود با همسر وى ازدواج کرد. راوى مى گويد: حضرت رضا «عليه السلام»، دست به پيشانى خود زد و فرمود: «إنّا لِلهِ وَ إنّا إلَيهِ رَاجِعُون». آيا به يکى از انبياى خدا نسبت مى دهيد که نماز را سبک شمرده و آن را شکست، و به دنبال مرغ، به خانۀ مردم در آمده، و به زن مردم نگاه کرده و عاشق شده، و شوهر او را متعمداً کشته است؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۰۴ ابن جهم پرسيد: يابن رسول اللّه! پس گناه داوود در داستان دو متخاصم چه بود؟ فرمود: واى بر تو، خطاى داوود از اين قرار بود که او در دل خود گمان کرد که خدا هيچ خلقى داناتر از او نيافريده. خداى تعالى (براى تربيت او، و دور نگه داشتن او از عجب)، دو فرشته نزد وى فرستاد، تا از ديوار محرابش بالا روند. يکى گفت: ما دو خصم هستيم، که يکى به ديگرى ستم کرده. تو، بين ما به حق داورى کن و از راه حق منحرف مشو، و ما را به راه عدل رهنمون شو. اين آقا، برادر من، نود و نُه ميش دارد و من يک ميش دارم. به من مى گويد: اين يک ميش خودت را در اختيار من بگذار و اين سخن را طورى مى گويد که مرا زبون مى کند. داوود، بدون اين که از طرف مقابل بپرسد: تو، چه مى گويى؟ و يا از مدعى، مطالبۀ شاهد کند، در قضاوت عجله کرد و عليه آن طرف و به نفع صاحب يک ميش، حکم کرد، و گفت: او که از تو مى خواهد يک ميشت را هم در اختيارش بگذارى، به تو ظلم کرده. خطاى داوود در همين بوده که از رسم داورى تجاوز کرده، نه آن که شما مى گوييد، مگر نشنيده اى که خداى عزّوجلّ مى فرمايد: «يَا دَاوُدُ إنّا جَعَلنَاکَ خَلِيفَةً فِى الأرضِ فَاحکُم بَينَ النّاسِ بِالحَقّ...». ابن جهم عرضه داشت: يابن رسول اللّه! پس داستان داوود با «اوريا» چه بوده؟ حضرت رضا «عليه السلام» فرمود: در عصر داوود، حکم چنين بود که اگر زنى، شوهرش مى مُرد و يا کشته مى شد، ديگر حق نداشت شوهرى ديگر اختيار کند، و اولين کسى که خدا اين حکم را برايش برداشت و به او اجازه داد تا با زن شوهر مُرده ازدواج کند، داوود «عليه السلام» بود، که با همسر «اوريا»، بعد از کشته شدن او و گذشتن عدّه ازدواج کرد، و اين، بر مردم آن روز گران آمد. و در امالى صدوق، به سند خود، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که به علقمه فرمود: انسان نمى تواند رضايت همۀ مردم را به دست آورد و نيز نمی تواند زبان آنان را کنترل کند. همين مردم بودند که به داوود «عليه السلام» نسبت دادند که: مرغى را دنبال کرد تا جايى که نگاهش به همسر «اوريا» افتاد و عاشق او شد و براى رسيدن به آن زن، «اوريا» را به جنگ فرستاد. آن هم، در پيشاپيش تابوت قرارش داد تا کشته شود، و او بتواند با همسر وى ازدواج کند... ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۰۵ گفتارى در چند فصل، پيرامون سرگذشت داود «ع» ۱ - سرگذشت داوود «عليه السلام»، در قرآن: در قرآن کريم، از داستان هاى آن جناب به جز چند اشاره، چيزى نيامده. يک جا، به سرگذشت جنگ او در لشکر طالوت اشاره کرده، که در آن جنگ، جالوت را به قتل رسانده و خداوند، سلطنت را بعد از طالوت، به او واگذار نموده و حکمتش داده و آنچه مى خواسته، بدو آموخته است. در جاى ديگر، به اين معنا اشاره فرموده که او را خليفه خود کرد، تا در بين مردم حکم و داورى کند، و فَصلُ الخطاب (که همان علم داورى بين مردم است) به او آموخته. و در جاى ديگر، به اين معنا اشاره فرموده که خدا او و سلطنتش را تأييد نموده و کوه ها و مرغان را مسخّر کرد، تا با او تسبيح بگويند. و جايى ديگر، به اين معنا اشاره کرده که آهن را براى او نرم کرد، تا با آن، هرچه مى خواهد و مخصوصا زره، درست کند. ۲ - ذکر خير داوود «عليه السلام»، در قرآن : خداى سبحان، در چند مورد، او را از انبياء شمرده و بر او و بر همۀ انبياء، ثنا گفته، و نام او را بخصوص ذکر کرده و فرموده: «وَ آتَينَا دَاوُدَ زَبُوراً: ما، به داوود زبور داديم». و نيز فرموده: «به او، فضيلت و علم داديم». و نيز فرموده: «به او، حکمت و فصل الخطاب داديم، و او را خليفه در زمين کرديم». و او را، به اوصاف «أوّاب» و دارندۀ «زُلفا و قرب در پيشگاه الهى»، و دارندۀ «حُسن مآب» ستوده. ۳ - آنچه از آيات استفاده مى شود: دقت در آياتى که متعرض داستان آمدن دو متخاصم نزد داوود «عليه السلام» است، بيش از اين نمى رساند که اين داستان، صحنه اى بوده که خداى تعالى، براى آزمايش داوود در عالَم تمثّل به وى نشان داده، تا او را به تربيت الهى، تربيت کند و راه و رسم داورى عادلانه را به وى بياموزد، تا در نتيجه، هيچ وقت مرتکب جور در حکم نگشته و از راه عدل منحرف نگردد. اين، آن معنايى است که از آيات اين داستان فهميده مى شود. و اما زوايدى که در غالب روايات هست، يعنى داستان «اوريا» و همسرش، مطالبى است که ساحت مقدس انبياء، از آن منزه است، که در بيان آيات و بحث روايتى مربوط به آن، محصّل کلام گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۰۶ آيات ۳۰ - ۴۰ سوره «ص» وَ وَهَبْنَا لِدَاوُدَ سلَيْمَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ(۳۰) إِذْ عُرِض عَلَيْهِ بِالْعَشىِّ الصّافِنَت الجِْيَادُ(۳۱) فَقَالَ إِنّى أَحْبَبْتُ حُبَّ الخَْيرِ عَن ذِکْرِ رَبّى حَتى تَوَارَت بِالحِْجَابِ(۳۲) رُدُّوهَا عَلىَّ فَطفِقَ مَسحَا بِالسّوقِ وَ الاَعْنَاقِ(۳۳) وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَ أَلْقَيْنَا عَلى کُرْسِيِّهِ جَسداً ثمَّ أَنَاب (۳۴) قَالَ رَبّ اغْفِرْ لى وَ هَب لى مُلْکاً لا يَنبَغِى لاَحَدٍ مِّن بَعْدِى إِنَّک أَنت الْوَهَّاب (۳۵) فَسخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تجْرِى بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَاب (۳۶) وَ الشّيَاطِينَ کُلَّ بَنَّاءٍ وَ غَوَّاصٍ(۳۷) وَ ءَاخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فى الاَصفَادِ(۳۸) هَذَا عَطاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِک بِغَيرِ حِسابٍ(۳۹) وَ إِنَّ لَهُ عِندَنَا لَزُلْفَى وَ حُسنَ مَئَابٍ(۴۰) «ترجمه آيات» و ما به داوود، سليمان را عطا کرديم، که چه بنده خوبى بود و بسيار رجوع کننده (به ما) بود (۳۰). به يادش آور که وقتى اسبانى نيک بر او عرضه شد (۳۱). (از شدت علاقه به تماشاى آن ها، از نماز اول وقت باز ماند و خود را ملامت کرد) و گفت: من علاقه به اسبان را بر ياد خدا ترجيح دادم، تا خورشيد غروب کرد (و يا اسبان از نظرم ناپديد شدند) (۳۲). آن ها را به من برگردانيد و چون برگرداندند، سر و گردن هايشان را نشان کرد، تا وقف راه خدا باشند(۳۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۰۷ ما سليمان را هم بيازموديم و جسد بيجان (فرزندش) را بر تختش افکنديم. پس به سوى ما متوجه شد(۳۴). و گفت: پروردگارا! مرا بيامرز و به من سلطنتى بده، که سزاوار احدى بعد از من نباشد، البته تو بخشنده اى (۳۵). پس ما به او سلطنتى داديم که دامنه اش، حتى باد را هم گرفت و باد، هرجا که او مى خواست بوزد، به نرمى مى وزيد (۳۶). و نيز شيطان ها را برايش رام کرديم، شيطان هايى که يا بناء بودند و يا غواص (۳۷). و اما بقيه آن ها را (که جز شرارت هنرى نداشتند)، همه را در غُل و زنجير کرديم (تا مزاحم سلطنت او نباشند) (۳۸). اين است عطاى ما، و لذا بدو گفتيم: از نعمت خود، به هر که خواهى عطا کن و از هر که خواهى، دريغ نما، که عطاى ما بى حساب است (۳۹). و به راستى، او در درگاه ما، تقرّب و سرانجامى نيک دارد (۴۰). «بیان آيات» اين آيات، راجع به دومين داستان از قصص بندگان «أوّاب» است، که خداى تعالى، آن را براى پيغمبرش بيان نموده و دستورش مى دهد به اين که صبر پيشه سازد و در هنگام سختى به ياد اين داستان بيفتد. «وَ وَهَبْنَا لِدَاوُدَ سلَيْمَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ»: يعنى: ما، به داوود، فرزندى داديم به نام سليمان. بقيه الفاظ آيه از بيان قبلى ما، روشن مى شود. معناى «صَافِنَاتُ الجِياد»، که بر سليمان «ع»، عرضه شد «إِذْ عُرِض عَلَيْهِ بِالْعَشىِّ الصّافِنَات الجِْيَادُ»: کلمه «عَشِىّ»، در مقابل «غداة» است، که به معناى اول روز است. و در نتيجه، «عَشِىّ»، به معناى آخر روز و بعد از ظهر است. و کلمۀ «صَافِنَات» - به طورى که در مجمع البيان گفته - جمع «صَافِنَة» است، و «صافنة»، آن اسبانى را مى گويند که بر سه پاى خود ايستاده و يک دست را بلند مى کند، تا نوک سُمش روى زمين قرار گيرد. و - نيز، بنابه گفته وى - کلمه «جِيَاد»، جمع «جواد» است، که «واو» آن، در جمع به «ياء» قلب مى شود، و اصل «جياد»، جِواد - به کسره جيم - بوده، و معنايش تندرو است. گويا حيوان از دويدن بخل نمى ورزد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۰۸ «فَقَالَ إِنّى أَحْبَبْتُ حُبّ الخَْيرِ عَن ذِکْرِ رَبّى حَتىّ تَوَارَت بِالحِْجَابِ»: ضمير «قَالَ: گفت» به سليمان بر مى گردد، و مراد از «خير» - به طورى که گفته اند - اسب است. چون عرب، اسب را «خير» مى نامند، و از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هم، روايت شده که فرمود: «تا قيامت، خير را به پيشانى اسب ها، گره زده اند». بعضى هم گفته اند: «مراد از کلمه «خير»، مال بسيار است و در بسيارى از موارد، در قرآن، به اين معنا آمده. مانند آيه «إن تَرَکَ خَيراً». مفسران، در تفسير جملۀ «أحبَبتُ حُبّ الخَير» گفته اند: کلمه «أحبَبتُ»، متضمن معناى ايثار است، و کلمۀ «عَن»، به معناى «على» است، و منظور سليمان «عليه السلام» اين است که: من محبتى را که به اسبان دارم، ايثار و اختيار مى کنم بر ياد پروردگارم، که عبارت است از نماز، در حالى که آن را نيز دوست مى دارم. و يا معنايش اين است که: من اسبان را دوست مى دارم، دوستى اى که در مقابل ياد پروردگارم، نمى توانم از آن چشم بپوشم. در نتيجه، وقتى اسبان را بر من عرضه مى دارند، از نمازم غافل مى شوم، تا خورشيد غروب مى کند. «حَتّى تَوَارَت بِالحِجَاب» - ضمير در «تَوَارَت» - به طورى که گفته اند - به کلمه «شمس» بر مى گردد، با اين که قبلا نامش نيامده بود. ولى از کلمه «عَشِىّ» که در آيه قبلى بود، استفاده مى شود. و مراد از توارى خورشيد، غروب کردن و پنهان شدن در پشت پرده افق است. مؤيد اين که ضمير به خورشيد بر مى گردد، کلمه «عَشِىّ» در آيه قبلى است. چون اگر مقصود توارى خورشيد نبود، ذکر کلمه «عَشِىّ» در آن آيه، بدون غرض مى شد و غرضى که هر خواننده آن را بفهمد، براى آن باقى نمى ماند. پس حاصل معناى آيه، اين است که: من آن قدر به اسب علاقه يافتم، که وقتى اسبان را بر من عرضه کردند، نماز از يادم رفت تا وقتش فوت شد، و خورشيد غروب کرد. البته بايد دانست که علاقۀ سليمان «عليه السلام» به اسبان، براى خدا بوده، و علاقۀ به خدا، او را علاقه مند به اسبان مى کرد. چون مى خواست آن ها را براى جهاد در راه خدا تربيت کند. پس رفتنش و حضورش براى عرضۀ اسبان به وى، خود عبادت بوده است. پس در حقيقت، عبادتى او را از عبادتى ديگر باز داشته. چيزى که هست، نماز در نظر وى، مهم تر از آن عبادت ديگر بوده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۰۹ بعضى ديگر از مفسران گفته اند: «ضمير در «تَوَارَت»، به کلمه «خيل» بر مى گردد، و معنايش اين است که: سليمان، از شدت علاقه اى که به اسبان داشت، بعد از سان ديدن از آن ها، همچنان به آن ها نظر مى کرد، تا آن که اسبان در پشت پرده بعد و دورى ناپديد شدند». ولى در سابق گفتيم که: کلمۀ «عَشِىّ» در آيه قبلى، مؤيد احتمال اول است، و هيچ دليلى هم، نه در لفظ آيه و نه در روايات، بر گفتار اين مفسّر نيست. گفتار مفسران، در معناى آيه: «رُدُّوهَا عَلَىّ فَطَفِقَ مَسحاً بِالسُّوقِ وَ الأعنَاق» «رُدُّوهَا عَلىَّ فَطفِقَ مَسحَا بِالسُّوقِ وَ الاَعْنَاقِ»: بعضى از مفسران گفته اند: «ضمير در «رُدُّوهَا» به کلمه «شمس» بر مى گردد، و سليمان «عليه السلام»، در اين جمله به ملائکه امر مى کند که: آفتاب را برگردانند، تا او نماز خود را در وقتش بخواند. و منظور از جملۀ «فَطَفِقَ مَسحاً بِالسُّوق وَ الأعنَاق»، اين است: سليمان شروع کرد پاها و گردن خود را دست کشيدن، و به اصحاب خود نيز دستور داد اين کار را بکنند، و اين در حقيقت، وضوى ايشان بوده. آنگاه او و اصحابش نماز خواندند. و اين معنا، در بعضى از روايات ائمه اهل بيت «عليهم السلام» هم آمده». بعضى ديگر از مفسران گفته اند: «ضمير، به کلمۀ «خَيل» بر مى گردد، و معنايش، اين است که: سليمان دستور داد تا اسبان را دوباره برگردانند، و چون برگرداندند، شروع کرد به ساق و گردن هاى آن ها، دست کشيدن و آن ها را در راه خدا سبيل کردن. و اين عمل را بدان جهت کرد، تا کفارۀ سرگرمى به اسبان و غفلت از نماز باشد». بعضى ديگر گفته اند: «ضمير، به کلمه «خَيل» بر مى گردد، ولى مراد از دست کشيدن به ساق ها و گردن هاى آن ها، زدن آن ها با شمشير و بريدن دست و گردن آن هاست. چون کلمۀ «مَسح» به معناى بريدن نيز مى آيد. بنابراين، سليمان «عليه السلام» از اين که اسبان، او را از عبادت خدا باز داشته اند، خشمناک شده، و دستور داده آن ها را برگردانند، و آنگاه ساق و گردن همه را، با شمشير زده و همه را کشته است. ولى اين تفسير صحيح نيست. چون چنين عملى از انبياء سرنمى زند، و ساحت آنان، منزّه از مثل آن است. هر بيننده و شنونده اى مى پرسد که: اسب بيچاره، چه گناهى دارد که با شمشير، به جان او بيفتى، و قطعه قطعه اش کنى. علاوه بر اين، اين عمل، اتلاف مال محترم است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۱۰ و اما اين که: بعضى از مفسّران، به روايت اُبَىّ بن کعب استدلال کرده اند بر صحت اين تفسير، و در آخر اضافه کرده اند که: سليمان «عليه السلام»، اسبان را در راه خدا قربانى کرده، و لابد قربانى اسب هم، در شريعت او جايز بوده، به هيچ وجه صحيح نيست. براى اين که در روايت اُبَىّ، اصلا سخنى از قربانى کردن اسب به ميان نيامد. علاوه بر اين - همان طور که گفتيم - سليمان «عليه السلام»، از عبادت غافل و مشغول به لهو و هوى نشده، بلکه عبادتى ديگر، آن را مشغول کرده. پس از بين همه وجوه، همان وجه اول قابل اعتماد است. البته اگر لفظ آيه با آن مساعد باشد، و گرنه، وجه دوم از همه بهتر است. آزمایش و امتحان سليمان«ع»، با مرگ فرزندش «وَ لَقَدْ فَتَنَّا سلَيْمَانَ وَ أَلْقَيْنَا عَلى کُرْسِيِّهِ جَسداً ثمَّ أَنَاب»: کلمۀ «جسد»، به معناى جسمى است بى روح. بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از جسدى که بر تخت سليمان افتاد، خود سليمان «عليه السلام» بوده، که خدا او را به مرضى مبتلا و آزمايش ‍ کرد. و تقدير کلام اين است که: «ألقَينَاهُ عَلَى کُرسِيّه کَجَسدٍ لَا رُوحَ فِيهِ مِن شِدّةِ المَرَض: ما، او را مانند جسدى بى روح از شدت مرض، بر تختش انداختيم». ليکن اين وجه صحيح نيست. براى اين که هيچ گوينده فصيحى، ضمير را از کلام حذف نمى کند، و از کلامى که ظاهرش انداختن جسدى بر تخت سليمان «عليه السلام» است، انداختن خود سليمان «عليه السلام» را اراده نمى کند. آن هم گوينده اى که کلامش، فصيح ترين کلام است. مفسران ديگر، اقوال مختلفى در مراد از آيه دارند، و هر يک، از روايتى پيروى کرده. و آنچه به طور اجمال از ميان اقوال و روايات مى توان پذيرفت، اين است که: جسد نامبرده، جنازۀ کودکى از سليمان «عليه السلام» بوده، که خدا آن را بر تخت وى افکند. و در جملۀ «ثُمّ أنَابَ قَالَ رَبّ اغفِر لِى»، إشعار و بلکه دلالت است بر اين که: سليمان «عليه السلام» از آن جسد، اميدها داشته، و يا در راه خدا به او اميدها بسته بوده، و خدا او را قبض روح نموده و جسد بى جانش را بر تخت سليمان افکنده، تا او بدين وسيله، متنبه گشته و امور را به خدا واگذارد، و تسليم او شود». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۱۱ «قَالَ رَبّ اغْفِرْ لى وَ هَب لى مُلْکاً لا يَنبَغِى لاَحَدٍ مِّن بَعْدِى إِنَّک أَنتَ الْوَهَّاب»: از ظاهر سياق، بر مى آيد که اين استغفار، مربوط به آيه قبلى و داستان انداختن جسد بر تفسير کرسى سليمان «عليه السلام» است، و اگر «واو» عاطفه نياورده، براى اين است که کلام به منزله جواب از سؤالى است که ممکن است بشود. گويا بعد از آن که فرموده: «ثُمّ أنَابَ»، کسى پرسيده: در انابه اش چه گفت؟ فرموده: «گفت پروردگارا! مرا بيامرز...». چه بسا از مفسران که بر اين درخواست سليمان که گفت: «مُلکى به من بده که بعد از من، سزاوار احدى نباشد، اشکال کرده اند که اين چه بُخلى است که سليمان مرتکب شده، و از خدا خواسته مثل سلطنت او را بعد از او به احدى ندهد»؟ و جواب آن اين است که: درخواست او، درخواست براى خودش است، نه درخواست منع از ديگران. نمى خواهد درخواست کند که ديگران را از سلطنتى چون سلطنت او محروم کند، و فرق است بين اين که مُلکى را مختص به خود درخواست کند، و اين که اختصاص آن را به خود بخواهد. «فَسخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تجْرِى بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصاب»: اين آيه، فرع و نتيجه درخواست مُلک است و از استجابت آن درخواست، خبر مى دهد و مُلکى را که سزاوار احدى بعد از او نباشد، بيان مى کند و آن مُلکى است که دامنه اش، حتى باد و جنّ را هم گرفته، و آن دو نيز، مسخر وى شدند. و کلمۀ «رُخَاء» - به ضمه راء - به معناى نرمى است و ظاهرا مراد از جريان باد به نرمى و به امر سليمان، اين باشد که: باد در اطاعت کردن از فرمان سليمان نرم بوده و بر طبق خواستۀ او، به آسانى جريان مى يافته. پس ديگر اشکال نشود به اين که توصيف باد به صفت نرمى، با توصيف آن به صفت «عاصفه: تند» که آيه «وَ لِسُلَيمانَ الرّيحَ عَاصِفَةً تَجرِى بِأمرِهِ» آن را حکايت کرده، منافات دارد. براى اين که گفتيم: منظور از جريان باد به نرمى، اين است که: جارى ساختن باد براى آن جناب هزينه اى نداشته، و به آسانى جارى مى شده. حال يا به نرمى و يا به تندى. ولى بعضى از مفسران، از اين اشکال جواب داده اند به اين که: ممکن است خداوند باد را مسخّر سليمان «عليه السلام» کرده، که هر وقت او خواست، نرم بوزد، و هر وقت او خواست، تند بوزد. و معناى جملۀ «حَيثُ أصَاب»، اين است که: به هر جا هم که او خواست بوزد. چون اين جمله، متعلق به جملۀ «تَجرِى» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۱۲ شياطين جنّ، در تسخير و خدمت سليمان «ع» «وَ الشيَاطِينَ کُلَّ بَنَّاءٍ وَ غَوَّاصٍ»: يعنى: ما شيطان هاى جنّى را براى سليمان «عليه السلام» مسخّر کرديم، تا هر يک از آن ها که کار بنايى را مى دانسته، برايش بنايى کند و هر يک از آن ها که غواصى را مى دانسته، برايش در درياها غواصى کند، و لؤلؤ و ساير منافع دريايى را برايش استخراج کند. «وَ ءَاخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فى الاَصفَادِ»: کلمه «أصفَاد»، جمع «صفد» است، که به معناى غُل آهنى است، و معناى جمله، اين است که: ما ساير طبقات جنّ را براى او مسخّر کرديم، تا همه را غُل و زنجير کند و از شرّشان راحت باشد. «هَذَا عَطاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِک بِغَيرِ حِسابٍ»: يعنى: اين سلطنت که به تو داديم، عطاى ما به تو بود، عطايى بى حساب. و ظاهرا مراد از بى حساب بودن آن، اين است که: عطاى ما، حساب و اندازه ندارد که اگر تو از آن زياد بذل و بخشش کنى، کم شود. پس هرچه مى خواهى، بذل و بخشش بکن، و لذا فرمود: «فَامنُن أو أمسِک: می خواهى بذل بکن و نخواستى نکن». يعنى هر دو يکسان است. چه بخشش بکنى و چه نکنى، تأثيرى در کم شدن عطاى ما ندارد. ولى بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از بى حساب بودن عطا، اين است که: روز قيامت، از تو حساب نمى کشيم». بعضى ديگر گفته اند: «مراد اين است که: عطاى ما به تو، از باب تفضل بوده، نه از باب اين که خواسته باشيم پاداش به تو داده باشيم». و معانى ديگرى هم براى آن کرده اند. «وَ إِنَّ لَهُ عِندَنَا لَزُلْفَى وَ حُسنَ مَئَابٍ»: معناى اين جمله، در سابق گذشت. بحث روايتى در مجمع البيان، در ذيل آيه «فَقَالَ إنّى أحبَبتُ حُبّ الخَيرِ عَن ذِکرِ رِبّى...» گفته: بعضى از مفسران گفته اند: رسيدگى به کار اسبان، او را از نماز عصر باز داشت، تا وقت نماز فوت شد - به نقل از على «عليه السلام». و در روايات اصحاب ما اماميه آمده که فضيلت اول وقت از او فوت شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۱۳ و نيز، در مجمع البيان گفته: ابن عباس نقل کرده که از على «عليه السلام»، از اين آيه پرسيدم. فرمود: اى ابن عباس! تو درباره اين آيه چه شنيده اى؟ عرض کردم: از کعب شنيدم می گفت: سليمان، سرگرم ديدن از اسبان شد تا وقتى که نمازش فوت شد. پس گفت اسبان را به من برگردانيد، و اسب ها، چهارده تا بودند. دستور داد با شمشير، ساق ها و گردن هاى اسبان را قطع کنند و بکشند، و خداى تعالى به همين جهت، چهارده روز سلطنت او را از او بگرفت. چون به اسبان ظلم کرد، و آن ها را بکشت. على «عليه السلام» فرمود: کعب دروغ گفته و مطلب بدين قرار بوده که: سليمان، روزى از اسبان خود سان ديد، چون مى خواست با دشمنان خدا جهاد کند. پس آفتاب غروب کرد. به امر خداى تعالى، به ملائکۀ موکّل بر آفتاب گفت تا آن را برگردانند. ملائکه آفتاب را برگرداندند، و سليمان نماز عصر را در وقتش به جاى آورد. آرى، انبياء «عليهم السلام» هرگز ظلم نمى کنند، و به ظلم دستور هم نمى دهند، براى اين که پاک و معصوم اند. مؤلف: اين قسمت از کلام کعب که گفت: خداى تعالى، چهارده روز مُلک را از او بگرفت، اشاره است به انگشترى که ماجرايش از نظر خواننده مى گذرد. و در کتاب فقيه، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: سليمان بن داوود، روزى بعد از ظهر از اسبان خود بازديد به عمل آورد، و مشغول تماشاى آن ها شد تا آفتاب غروب کرد. به ملائکه گفت: آفتاب را برايم برگردانيد تا نمازم را در وقتش بخوانم. ملائکه چنين کردند. سليمان برخاست و نماز خود را خواند، و آفتاب دوباره غروب کرده و ستارگان درخشيدن گرفتند. و اين است معناى کلام خداى عزّوجلّ که مى فرمايد: «وَ وَهَبنَا لِدَاوُدَ سُلَيمَانَ»، تا آن جا که مى فرمايد: «مَسحاً بِالسّوقِ وَ الأعنَاق». رده:تفسیر المیزان