آیه ۲۸ سوره ص

«الْفُجَّارِ»: جمع فاجِر، کسانی که از حدود و ثغور قوانین شرعی تجاوز می‌کنند و آشکارا به فسق و فجور می‌پردازند. «أَمْ»: این واژه متضمّن معنی دو حرف است: (بَلْ) که برای انتقال از سخنی به سخن دیگر، و (أ) همزه استفهام انکاری است. یعنی مگر ممکن است اَشرار و بدان، با اخیار و خوبان یکسان بشمار آیند؟ هرگز.

۱ - هدفمند بودن آفرینش جهان، مقتضى برپایى قیامت به منظور کیفر بندگان و یا پاداش به آنان «و ما خلقنا السماء ... بطلاً... أم نجعل الذین ءامنوا و عملوا الصلحت» یادآورى برابر نبودن سرنوشت مؤمنان با مفسدان، پس از طرح مسأله بى هدف نبودن آفرینش جهان، مى رساند که اگر مؤمنان و مفسدان یکسان باشند، لازم مى آید که جهان آفرینش بى هدف باشد و چون جهان آفرینش هدفمند است، پس باید سرنوشت این دو گروه یکسان نباشد. و از آن جایى که در دنیا یکسان زندگى مى کنند، پس باید جهان دیگرى (رستاخیز) باشد که با آنان برخورد متفاوت و متناسب شود. ۲ - برابر دانستن صالحان با مفسدان و تقواپیشگان با تبه کاران، به معناى باطل و بى هدف شمردن جهان آفرینش است. «و ما خلقنا السماء ... بطلاً... أم نجعل الذین ءامنوا و عملوا الصلحت کالمفسدین فى الأرض أم نجعل المتّقین کالفجّار» ۳ - لزوم همراه بودن ایمان با عمل صالح «الذین ءامنوا و عملوا الصلحت» ۴ - مؤمنان نیکوکار در نگاه نظام ارزشى خدا با مفسدان برابر نیستند، بلکه آنان برترند. «أم نجعل الذین ءامنوا و عملوا الصلحت کالمفسدین فى الأرض» ۵ - یکسان نبودن صالحان با مفسدان و تقواپیشگان با تبه کاران، امرى بدیهى در نگاه عقل و منطق «أم نجعل الذین ءامنوا و عملوا الصلحت ... کالفجّار» برداشت یاد شده از استفهام انکارى مستفاد از جمله «أم نجعل...» به دست مى آید. ۶ - ایمان همراه با عمل صالح، از ملاک هاى برترى و ارزشمند آدمى «أم نجعل الذین ءامنوا و عملوا الصلحت کالمفسدین فى الأرض» ۷ - تقواپیشگان در نظام ارزشى خدا با تبه کاران برابر نیستند; بلکه آنان برتر مى باشند. «أم نجعل المتّقین کالفجّار» ۸ - تقواپیشگى، از ملاک هاى برترى و ارزشمندى آدمیان «أم نجعل المتّقین کالفجّار» ۹ - کافران، مفسدان و تبه کاران روى زمین هستند. «کالمفسدین فى الأرض ... کالفجّار» برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که آیه شریفه، در مقام توصیف کسانى است که در آیه قبل از آنان به «الذین کفروا» (کسانى که کفر ورزیدند) یاد شده است. ۱۰ - عمل (نیک کردارى و تبه کارى)، عنصر تعیین کننده سرنوشت بشر «و عملوا الصلحت کالمفسدین ... المتّقین کالفجّار» تصریح به عمل صالح و نیز عنوان «مفسدین»، «متقین» و «فجّار»، گویاى این حقیقت است که آنچه سرنوشت بشر را رقم مى زند، عمل صالح، فسادگرى، تقواپیشگى و تبه کارى است; که همگى از سنخ عمل مى باشند. ۱۱ - فسادانگیزى، ناسازگار با ایمان و نیک کردارى و تبه کارى، ناسازگار با تقواپیشگى «أم نجعل الذین ءامنوا و عملوا الصلحت کالمفسدین ...المتّقین کالفجّار»