saying: "Put him in the box and cast it into the river. The river will cast him on to the bank, and he shall be taken up by an enemy of Mine and an enemy of his." I lavished My Love on you, and to be formed in My Sight.
معنی کلمات و عبارات
«إِقذِ فِیهِ»: او را بیفکن. «التَّابُوتِ»: صندوق (نگا: بقره / . «الْیَمِّ»: دریا. مراد رود نیل است (نگا: اعراف / . «عَدُوٌّ»: مراد فرعون است. «لِتُصْنَعَ»: تا ساخته شوی. مراد از ساختن، پرورش و تربیت است. «عَلَی عَیْنِی»: تحت رعایت و نظارت خاصّ من (نگا: هود / ).
۱ - جان موسى(ع) از آغاز تولد و اوان طفولیت از سوى فرعونیان در خطر بود. «أن اقذفیه فى التابوت فاقذفیه فى الیمّ»
فرمان یافتن مادر موسى به افکندن فرزندش در آب رودخانه، نشان از شرایط سخت آن دوران و در خطر بودن جان موسى(ع) دارد.
۲ - خداوند، مادر موسى را به نهادن او در صندوق و افکندن آن به رود نیل، فرمان داد. «أن اقذفیه فى التابوت فاقذفیه فى الیمّ»
مدلول «قذف» پرتاب کردن و افکندن است (مقاییس اللغة) و «اقذفه» که هم در مورد گذاردن موسى(ع) در صندوق و هم افکندن صندوق به آب، به کار رفته، گویاى این است که باید موسى(ع) به گونه اى در صندوق قرار داده شده و به آب افکنده شود که هر بیننده اى گمان کند آن را دور انداخته اند. «تابوت»، یعنى صندوق (نهایه ابن اثیر) و «یمّ» به معناى دریا است و در آیه، مراد رود نیل است (لسان العرب).
۳ - بنى اسرائیل در حکومت فرعون، زندگى سختى داشتند و جان پسران آنها در خطر بود. «أن اقذفیه فى التابوت فاقذفیه فى الیمّ»
۴ - خداوند به مادر موسى(ع) اطمینان بخشید که آب خروشان نیل، صندوق حامل موسى(ع) را به ساحل خواهد افکند. «فلیلقه الیمّ بالساحل»
امر به دریا که باید صندوق را به ساحل بیفکند، مجاز و براى مبالغه در این است که آمدن صندوق به همراه جریان آب تا کناره رودخانه و افکنده شدن آن به خشکى، قطعى است.
۵ - مادر موسى(ع)، به پیام خداوند ایمان داشت و به حفظ جان موسى(ع) از جانب او مطمئن بود. «إذ أوحینا ... أن اقذفیه ... یأخذه عدوّ »
به قرینهآه بعد :«اذ تمش اختک ... فرجعناک ال أمّک» مادر موسى(ع) به محتواى وحى الهى عمل کرد و موسى(ع) را به نیل سپرد. این کار گواه اطمینان مادر موسى(ع) به آن است که پیام دریافت شده وحى الهى بوده و نیز نشان از ایمان کامل او دارد.
۶ - رود نیل از جانب خداوند، مأمور افکندن صندوق حامل موسى(ع) به ساحل بود. «فلیلقه الیمّ بالساحل»
جمله «فلیلقه الیم»، علاوه بر این که به مادر موسى مى فهماند که افکنده شدن موسى(ع) به ساحل قطعى است، ازاین حقیقت نیز حکایت مى کند که آب به امر تکوینى خداوند، مأمور است که این عمل را انجام دهد.
۷ - عوامل طبیعى، تحت حاکمیت خدا و مجرى فرامین اویند. «فلیلقه الیمّ بالساحل»
۸ - مادر موسى(ع)، پیش از افکندن او به آب، از جانب خداوند، به نجات موسى(ع) به دست یکى از دشمنان آگاه شده بود. «أوحینا... یأخذه عدوّ لى و عدوّ له»
۹ - فرعون با خداوند و موسى(ع) دشمن بود و در پى شناخت موسى(ع) و نابود ساختن او برآمده بود. «یأخذه عدوّ لى و عدوّ له»
عداوت فرعون براى موسى(ع)، آن هم پیش از پیدا شدن کودکى با ویژگى هاى او، گویاى آن است که فرعون تصمیم داشت در صورت دست یافتن بر او، وى را هلاک سازد.
۱۰ - خداوند در وحى به مادر موسى، فردى را که دشمن خدا و دشمن کودک او بود، عامل نجات آن کودک و تحت تکفل گیرنده او معرفى کرد. «یأخذه عدوّ لى و عدوّ له»
۱۱ - دشمنان خداوند نیز ممکن است ناخواسته در جهت مصالح انسان هاى محبوب خداوند قرار گیرند. «یأخذه عدوّ لى و عدوّ له»
۱۲ - رود نیل در عهد موسى(ع) و فرعون، پُرآب بود و فاصله زیادى با مقرّ فرعون نداشته است. «فلیلقه الیمّ بالساحل یأخذه عدوّ لى»
«یمّ» به معناى دریا است و اطلاق دریا بر رود، حاکى از فراوانى آب آن است.
۱۳ - خداوند، با افاضه محبوبیتى ویژه از جانب خویش به موسى(ع)، او را در نظر هر بیننده اى محبوب و دوست داشتنى ساخته بود. «و ألقیت علیک محبّة منى »
«ألقیت» عطف بر «أوحینا» در آیه قبل است. نکره آوردن «محبّة» - به قرینه مقام مدح - براى بیان ویژه بودن آن است و قید «منّى» بیانگر منشأ محبوبیت موسى است و مى فهماند محبوبیت عطا شده به موسى(ع)، از ذات بارى تعالى نشأت گرفته بود.
۱۴ - فرعون و اطرافیان او، به موسى(ع) بسیار علاقه مند بودند و او را دوست مى داشتند. «و ألقیت علیک محبّة منّى»
۱۵ - خداوند، سرچشمه مهر و محبت و القاکننده آن است. «و ألقیت علیک محبّة منّى»
۱۶ - محبوبیت یافتن در دل ها، لطف و عنایتى الهى است. «و ألقیت علیک محبّة منّى»
۱۷ - محبوبیت موسى(ع) در دل فرعونیان، زمینه رشد و نمو او با مراقبت کامل خداوند «و لتصنع على عینى»
«لتصنع» بیانگر علت است براى آنچه از سیاق کلام به دست مى آید; یعنى، «و لتصنع على عینى فعلت ذلک; آنچه انجام دادم به خاطر این بود که با مراقبت کامل من ساخته شوى». صنیع و صنیعة (ریشه اشتقاقى «لتصنع») به شخصى گفته مى شود که تربیت شده دیگرى باشد. هم چنین به معناى عطا، کرامت و احسان نیز آمده است (لسان العرب).
۱۸ - محبوبیت موسى(ع) در دل ها و در دربار فرعون، مایه احترام به موسى(ع) و موجب خدمت فراوان به او شده بود. «و ألقیت علیک محبّة منّى و لتصنع على عینى»
چنانچه «صنیعة» (ریشه اشتقاقى «لتصنع») به معناى احسان و کرامت باشد، مفاد «لتصنع...» چنین مى شود: محبت تو را در قلب دیگران قرار دادم تا با مراقبت کامل من، مورد احترام و احسان آنان قرار گیرى.
۱۹ - خداوند از آغاز زندگى موسى(ع)، بر او نظارت دقیق داشته و زمینه هاى تربیت و رشد او را فراهم ساخته بود. «و لتصنع على عینى»
مراد از «عین» در «على عینى» معناى مجازى آن (مراقبت) است و «على» دلالت مى کند که مراقبت الهى، به منزله پایه اى است که تربیت و یا گرامى داشت موسى(ع)، بر آن استوار بوده است.
۲۰ - زندگى موسى(ع)، نمونه اى از نظارت خداوند بر پرورش پیامبران از آغاز ولادت آنان است. «و لتصنع على عینى»
۲۱ - حفظ جان موسى(ع) در کودکى، با طرح افکندن او به آب و القاى محبتش در دل فرعونیان و نظارت بر تربیت و رشد او، نعمت هایى گران سنگ از جانب خداوند به آن حضرت «مننّا علیک مرّة أُخرى ... أن اقذفیه ... و لتصنع على عینى»
۲۲ - «عن أبى جعفر(ع) قال: أنزل اللّه على موسى التابوت و نودیت أُمّه ضعیه فى التابوت فاقذفیه فى الیمّ و هو البحر; از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: خداوند تابوت را بر موسى(ع) نازل کرد و به مادر وى ندا داده شد که او را در تابوت قرار ده، پس آن را به دریا بیفکن». [منبع: تفسیر قمى، ج ۲، ص ۱۳۵; نورالثقلین، ج ۴، ص ۱۱۲، ح ۱۷.]
۲۳ - «عن أبى جعفر(ع)قال کان موسى لایراه أحد إّلا أحبّه و هو قول اللّه: «و ألقیت علیک محبّة منّى»; از امام باقر(ع) روایت شده است: موسى به گونه اى بود که هیچ کس او را نمى دید، مگر این که او را دوست مى داشت و این است سخن خدا که مى فرماید: «و ألقیت علیک محبّة منّى»». [منبع: تفسیر قمى، ج ۲، ص ۱۳۵; نورالثقلین، ج ۴، ص ۱۱۲، ح ۱۷.]