سوره طه، آیه ۹۶ · جزء ۱۶ · صفحه ۳۱۸
قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَ كَذٰلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي
گفت: «من چیزی دیدم که آنها ندیدند؛ من قسمتی از آثار رسول (و فرستاده خدا) را گرفتم، سپس آن را افکندم، و اینچنین (هوای) نفس من این کار را در نظرم جلوه داد!»
معنی کلمات و عبارات
معنی دیگر آیه که تنها نقل قول از زبان سامری است عبارت است از: سامری گفت: چیزی را من دیدهام که آنان ندیدهاند (که جبرئیل فرشته وحی است) و از جای پای (اسب) جبرئیل مشتی (خاک) برگرفتم و آن را (به درون گوساله) ریختم، و نفْس من این چنین کار را در نظرم آراست. «بَصُرْتُ»: دیدم. مراد از دیدن در اینجا، فهم کردن و پیبردن و دانستن فنون مجسّمهسازی و تمثالگری است. «فَقَبَضْتُ قَبْضَةً»: مشتی را برگرفتم. مراد برداشتن مقداری از تورات و عمل کردن بدان است. «أَثَرِ الرَّسُولِ»: اثر پیغمبر. مراد از (أَثَر) تورات، و مراد از (الرَّسُول) موسی است. «نَبَذْتُ»: انداختم. رها کردم. «سَوَّلَتْ»: آن را زینت داد و گرامی و شیرین کرد (نگا: یوسف / و ).
نزول
سال ۷ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۳ رویداد)
نکات آیه
۱ - سامرى، مدعى داشتن دیدى ممتاز و درک حقایق و دانستنى هایى که دیگران بر آن آگاهى نداشتند. «قال بصرت بما لم یبصروا به »
فعل «بصر» زمانى در مورد دیدن با چشم به کار مى رود که درک قلبى نیز ضمیمه آن شده باشد و استعمال آن در مواردى که فاقد درک قلبى است، بسیار کم م باشد (مفردات راغب). دراین که مراد سامرى از این سخن چه بوده، احتمالاتى ذکر شده است; از جمله این که من به فنون و حقایقى آگاهى یافتم که زمینه ساز استفاده بیشتر من از آثار رسالت شده بود و دیگران از آن زمینه محروم بودند.
۲ - سامرى، از دانش و مزیتى علمى بر بنى اسرائیل برخوردار بود. «قال بصرت بما لم یبصروا به »
۳ - سامرى، به کمک علم و آگاهى خود، به اندکى از آثار و تعالیم یکى از رسولان الهى دست یافت و بخشى از آن را در اختیار گرفت. «بصرت ... فقبضت قبضة من أثر الرسول »
محتمل است مراد از «أثرالرسول» دانش و اسرارى باشد که در دست موسى و هارون(ع) و یا پیامبران پیش از آن دو بوده است; که گوشه اى از آن به دست سامرى افتاده بود و وى با تسویلات نفسانى، آن را در راه گمراه ساختن مردم به کار گرفته بود. «ال» در «الرسول» دلالت دارد که فرد مورد نظر سامرى، براى حضرت موسى(ع) نیز شناخته شده بود; ولى گویا سامرى به منظور پى نبردن دیگران به حقیقت ماجرا، نام رسول و اثر او را براى عموم بنى اسرائیل مشخص نساخت.
۴ - سوء استفاده از دین و تعالیم آسمانى، براى گمراه ساختن بنى اسرائیل و ترویج گوساله پرستى در بین آنان، از جمله اعترافات سامرى در نزد موسى(ع) «فنبذتها »
«نبذ» در «نبذتها»، ممکن است در معناى حقیقى آن; یعنى، دورافکندن آثار رسالت به کار رفته باشد و نیز ممکن است مجاز و به معناى سوء استفاده از تعالیم رسولان الهى باشد. براساس معناى دوم، سامرى اعتراف مى کند که با استفاده نابه جا از آموخته هاى خویش، آن را ضایع ساخته و نابود کرده است.
۵ - سامرى، با بى اعتنایى به آموخته هاى ویژه و الهى خود و دورافکندن آنها، به ساختن گوساله و گمراه سازى مردم پرداخت. «فنبذتها و کذلک سوّلت لى نفسى»
از جمله معانى محتمل در آیه بالا، این است که مراد از «نبذتها» بى اعتنایى به آموخته ها (بصرت... قبضت) باشد; یعنى، اعتراف سامرى چنین بوده است که من دانش و آموخته هاى الهى خود را - که از رسولان فراگرفته بودم - به دور افکندم و درپى آن مفتون نفس خویش شده انجام دادم آنچه کردم.
۶ - ارتداد سامرى، سبب انحراف بنى اسرائیل بود. «فنبذتها »
۷ - خطاکارى و تسویل نفس (تزیین داده شدن عمل از سوى نفس)، از جمله اعترافات سامرى در هنگام محاکمه «قال بصرت ... و کذلک سوّلت لى نفسى »
«تسویل» به معناى نیکو و زیبا جلوه دادن و محبوب ساختن چیزى در دیدگاه دیگرى است، تا او وادار به گفتن سخنى مخصوص و یا انجام کارى خاص شود (لسان العرب). برخى نیز آن را از «سول» به معناى استرخا (نرمى و آسانى) مشتق دانسته و به معناى آسان ساختن گرفته اند.
۸ - فریب کارى هاى نفس و جلوه پردازى هاى نفسانى، وادار کننده سامرى به ایجاد انحراف گوساله پرستى در بنى اسرائیل بود. «و کذلک سوّلت لى نفسى »
«کذلک» در این موارد براى تشبیه چیزى به خود آن است. بنابراین مراد سامرى از این تشبیه، این است که براى تسویلات نفسانى من، مثالى بهتر از همین تسویل - که دعوت مردم به گوساله پرستى است - وجود ندارد.
۹ - تسویلات و وسوسه هاى نفس، زمینه ساز به کارگیرى دین و دانش براى ایجاد انحراف و گمراه ساختن مردم «بصرت ... فنبذتها و کذلک سوّلت لى نفسى »
آنچه که سامرى در اختیار داشت و موجب گمراهى او و مردم بسیارى شد، علوم و معارفى بود که وى آن را در راه گمراه کردن مردم به کار گرفت.
۱۰ - تسویلات نفس (زیبانمایى کارهاى زشت و ناروا)، خطرى در کمین افراد و جوامع «و کذلک سوّلت لى نفسى »
۱۱ - خوب و زیبانمایى کارهاى ناروا، از جمله ویژگى هاى نفس انسان «و کذلک سوّلت لى نفسى »
۱۲ - لزوم هشیارى انسان در برابر تسویلات نفس خویش «و کذلک سوّلت لى نفسى »
تفسیر (۱۰)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۸۰–۹۸ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۸۰–۹۸ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۸۰–۱۱۴ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۹۶ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۹۶ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۹۶ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۹۶ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۹۶ - تفسیر روان جاوید
آیات ۸۷–۹۶ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیات ۹۵–۹۶
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار ارتداد سامریآثار هواپرستی سامریآثار هوی وهوسابزار اضلال سامریادعاهای سامریاقرار به تزیین عمل ناپسنداقرار سامریاهمیت هوشیاری در برابر هوی وهوسبی اعتنایی به تعالیم خدادستیابی به علم انبیاروش تبلیغ سامریزمینه اضلال مردمزمینه سوءاستفاده از دینسوءاستفاده سامریعلم سامریفضایل سامریمنشأ علم سامرینقش هوی وهوسمجسمه سازی سامریاضلال سامریقصه سامریآثار تزیین عمل ناپسندعوامل گوساله پرستی بنی اسرائیلسوءاستفاده از دینعوامل گمراهی بنی اسرائیلتزیین عمل ناپسندعوامل انحطاط جامعهآسیب شناسی اجتماعیتاریخ بنی اسرائیل
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۴)
- ابتکار سامری در ساختن مجسمه گوساله از زیورالات، میان قوم بنیاسراییل+۳ آیه
- نقش سامری در ارتداد و گوسالهپرستی بنیاسراییل
- اقرار سامری به فریفته شدن از تسویلات نفس خود در ساخت گوساله زرّین+۱ آیه
- نیکو جلوه دادن بدیها به وسیله نفس انسان+۲ آیه
- سامری، عامل گمراهی و گرایش بنیاسراییل به گوسالهپرستی+۴ آیه
- سازنده مجسّمه گوساله بنیاسراییل، دارای مهارت در صنعت مجسّمهسازی+۲ آیه
- تزیین اعمال زشت به وسیله نفس، از جمله اعترافات سامری+۱ آیه
- ساختن پیکر گوساله از زیورالات بنیاسراییل، از اثار تزیین عمل و تسویل نفس برای سامری+۲ آیه
- هوای نفس، از عوامل تزیین اعمال زشت برای انسان+۲ آیه
- هوای نفس، مانع گرایش و بقا بر توحید+۲ آیه
- سامری، مدّعی دیدن جبرییل+۱ آیه
- ریخته شدن مقداری از خاک زیرپای جبرییل بر گوساله زرّین، به دست سامری+۱ آیه
- سامری، مدّعیِ داشتن دیدی ممتاز و رؤیت جبرییل
- هوای نفس، از زیبا جلوه دهندگان اعمال زشت برای انسان+۲ آیه
- ابتکار سامری در ساختن مجسّمه گوساله زرّین، در بین بنی اسراییل+۳ آیه
- اقرار سامری به فریبکاری و وسوسه گری نفسش، در ساختن گوساله زرّین+۱ آیه
- تزیین اعمال زشت به وسیله نفس، از جمله اعترافات سامری+۱ آیه
- موقعیّت و جایگاه ممتاز سامری، در بنی اسراییل+۳ آیه
- سامری، مدّعی رؤیت جبرییل+۱ آیه
- افکنده شدن مقداری از خاک زیر پای جبرییل بر گوساله زرّین، به دست سامری+۱ آیه
- اشنایی سامری با صنعت زرگری و ساخت گوساله زرّین+۱ آیه
- برخورداری سامری، از بصیرت و علومی افزون بر علوم بنی اسراییل+۱ آیه
- مهارت سامری، در مجسّمه سازی+۲ آیه
- زیبانمایی عقاید و اعمال نادرست، در نظر انسانها، عامل شرکورزی+۲ آیه
- سوء استفاده از مقدّسات، راهی برای ایجاد گرایش شرک الود در جامعه+۲ آیه
- هواپرستی، منشا گرایش به شرک+۳ آیه
- بینایی، از ابزارهای شناخت حسّی و راهی برای درک عقلی انسان+۲ آیه
- تزیین و تسویلات نفسانی، مانع شناخت و موجب گمراهی+۵ آیه
- عکس العمل شدید موسی(علیه السلام) در برابر اغواگری سامری و گمراهی بنی اسراییل از سوی او+۴ آیه
- تسویلات نفسانی و تزیین اعمال زشت در نظر سامری، زمینه ایجاد انحراف و گمراهی در بنی اسراییل+۳ آیه
- سوء استفاده سامری، از مقدّسات (خاک جای پای جبرییل) موجب گمراهی او+۱ آیه
- نفس، تزیین دهنده اعمال زشت برای ادمی+۲ آیه
- تزیین عمل به وسیله نفس، برای سامری+۳ آیه
- ساخت پیکر گوساله زرّین با زیورالات بنی اسراییل، به دست سامری، حاصل تزیین عمل و تسویل نفس برای وی+۲ آیه
- ساخت مجسّمه گوساله به دست سامری، با سوء استفاده از اموختههای دینی+۳ آیه
- فریبکاریهای نفس و جلوهپردازیهای نفسانی، وادارکننده سامری به ساختن مجسّمه زرّین گوساله، جهت ایجاد انحراف در بنیاسراییل+۱ آیه
- مکر و نیرنگ سامری، در ساختن تندیس گوساله و گمراه کردن بنیاسراییل+۳ آیه
- محدودیّت علم موسی علیه السلام و بیخبری وی از ماجرای قوم خود و گمراهی انان به وسیله سامری، در غیاب خود+۲ آیه
- نیکو جلوه دادن بدیها، به وسیله نفس انسان+۲ آیه
- لزوم هوشیاری انسان، در برابر تسویلات نفس خویش
- تسویلات نفسانی، زمینهساز بهکارگیری دانش، برای انحراف و گمراه ساختن مردم
- زیبا جلوه دادن امور ناپسند، از کارهای نفس مسوله+۳ آیه
- تسویل نفس، از عوامل انحراف انسان
- تسویل و زیبا نمایی کارهای ناروا، از جمله احوال نفس انسان
- ساختن پیکر گوساله از زیورالات بنیاسراییل، از اثار تزیین عمل و تسویل نفس سامری+۲ آیه
- تسویل نفسانی سامری، عامل سوء استفاده از دین و تعالیم اسمانی برای گمراه ساختن بنیاسراییل و ترویج گوسالهپرستی در بین انان+۱ آیه
- اقرار سامری به فریفته شدن از تسویلات نفس خود، در ساخت گوساله زرّین+۱ آیه
- هواپرستی عامل اضلال دیگران+۱ آیه
- هواپرستی سامری عامل به انحراف کشاندن بنیاسراییل+۲ آیه
- خوب و زیبانمایی کارهای ناروا، از جمله ویژگیهای نفس انسان
- اطاعت برخی از انسانها از نفس امّاره+۵ آیه
- ساخت گوساله از سوی سامری برای بنیاسراییل به عنوان اله انان برخاسته از اطاعت وی از نفس امّاره+۲ آیه
- سامری اطاعت و پیرویکننده نفس امّاره خود در ساخت گوساله برای بنیاسراییل+۲ آیه
- وسوسه شدن ادمی، از سوی نفس خویش+۴ آیه