سوره فصلت، آیه ۴۵ · جزء ۲۴ · صفحه ۴۸۱
وَ لَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَ لَوْ لاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَفِي شَكٍ مِنْهُ مُرِيبٍ
ما به موسی کتاب آسمانی دادیم؛ سپس در آن اختلاف شد؛ و اگر فرمانی از ناحیه پروردگارت در این باره صادر نشده بود (که باید به آنان مهلت داد تا اتمام حجّت شود)، در میان آنها داوری میشد (و به کیفر میرسیدند)؛ ولی آنها هنوز درباره آن شکّی تهمتانگیز دارند!
معنی کلمات و عبارات
«وَ لَقَدْ آتَیْنَا مُوسی ...»: این بخش جنبه دلداری پیغمبر را در بر دارد. و آن این که همه اقوام به گروههای مؤمن و غیرمؤمن تقسیم شدهاند، و مؤمنان نیز فرقه فرقه و دسته دسته گشتهاند و مذاهب مختلفی پیدا کردهاند. از جمله پیروان موسی که بعضی از ایشان در مدینه بوده مثال محسوسی از این واقعیّت بشمار آمدهاند و به فرقه تقسیم گشتهاند (نگا: التفسیر القرآنی للقرآن) «لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ ...»: مراد وعدهای است که خدا به پیغمبر داده بود. مبنی بر این که مادام او در میان قوم خود است ایشان را نابود نکند (نگا: انفال / ). «لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ»: کار ایشان به پایان میرسید و در میانشان داوری میگردید. مراد نابودی مشرکان و منکران قرآن است. «مِنْهُ»: درباره قرآن. یادآوری: برخی تمام آیه را راجع به قوم موسی و شکّ ایشان درباره تورات میدانند. چرا که این آیه درست با همین عبارت در سوره هود آیه مذکور است و مربوط به موسی و تورات و قوم بنیاسرائیل میباشد.
نزول
سال ۱۴ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۹ رویداد)
- جنگ احدمرتبط با نزول
۳ هجرت · احد، نزدیک مدینه - غزوه ابواء یا ودان
14 بعثت · ودان / ابواء - غزوه عشیره
14 بعثت · عشیره - غزوه بواط
14 بعثت · بواط - غزوه سفوان یا بدر اولی
14 بعثت · سفوان / بدر اولی - تشریع اذان
14 بعثت · مدینه - سریه حمزه به سیف البحر
14 بعثت · سیف البحر - سریه سعد به خرار
14 بعثت · خرار - سریه عبیده بن حارث به رابغ
14 بعثت · رابغ
نکات آیه
۱ - اعطاى کتاب (تورات) به موسى(ع) از سوى خداوند «و لقد ءاتینا موسى الکتب»
۲ - موسى(ع)، از پیامبران صاحب شریعت و کتاب آسمانى «و لقد ءاتینا موسى الکتب»
۳ - قوم موسى، گرفتار اختلاف در پذیرش تورات و حقانیت آن «و لقد ءاتینا موسى الکتب فاختلف فیه»
۴ - همگونى برخوردهاى مشرکان عصر بعثت با کافران عصر موسى، در مورد کتاب آسمانى «و لو جعلنه قرءانًا ... و لقد ءاتینا ... فاختلف فیه»
۵ - تسلى خداوند به پیامبر(ص)، در برابر کفرورزى هاى مشرکان عصر بعثت نسبت به قرآن «و لقد ءاتینا موسى الکتب فاختلف فیه»
ذکر اختلاف قوم موسى در پذیرش تورات، به قرینه عبارت هاى قبلى (مایقال لک إلاّ ما قد قیل للرسل من قبلک)، مى تواند براى تسلى خاطر پیامبر(ص) باشد.
۶ - توجه به مخالفت و ستیزه جویى با حق در طول تاریخ، مانع راه یابى روحیه یأس و ناامیدى در حق گرایان «و لقد ءاتینا موسى الکتب فاختلف فیه»
۷ - مهلت دادن به کافران در دنیا، از سنت هاى الهى است. «و لولا کلمة سبقت من ربّک لقضى بینهم»
۸ - سنت امهال، مانع از کیفر دنیوى کافران است. «و لولا کلمة سبقت من ربّک لقضى بینهم»
۹ - انکار و یا تردید در حقانیت قرآن، موجب استحقاق عذاب دنیایى است. «و لولا کلمة سبقت من ربّک لقضى بینهم»
از این که سنت الهى بر امهال است، استفاده مى شود که کافران مستحق عذاب اند (هرچند که عذاب نشوند).
۱۰ - مصون ماندن امت پیامبر(ص) از نابودى و کیفر دنیوى، در پرتو عنایت ربوبى خداوند به آن حضرت است.* «و لولا کلمة سبقت من ربّک لقضى بینهم»
برداشت یاد شده بر این اساس است که ضمیر «هم» در «بینهم»، مربوط به کفار عصر بعثت باشد و نه قوم موسى. و از آن جا که خداوند در موارد امهال، تعبیر به «ربّک» نموده است - که نشانه عنایت ویژه خداوند به پیامبر(ص) مى باشد - مطلب بالا به دست مى آید.
۱۱ - انکار و مخالفت منکران حقانیت قرآن، مبتنى بر شک و تردید است; نه یقین و برهان. «و إنّهم لفى شک منه مریب»
۱۲ - مبتلا نشدن قوم موسى به عذاب استیصال «و لولا کلمة سبقت من ربّک لقضى بینهم»
برداشت یاد شده بدان احتمال است که ضمیر «هم» در «بینهم» مربوط به قوم موسى باشد.
۱۳ - سنت امهال الهى، موجب دچار نشدن قوم موسى به عذاب دنیوى «و لولا کلمة سبقت من ربّک لقضى بینهم»
تفسیر (۸)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار لطف به محمدآثار مهلت های خدااختلاف در توراتروش برخورد کافران دوران موسیعوامل مصونیت بنی اسرائیلمصونیت بنی اسرائیلمنشأ مصونیت مسلمانانموانع کیفر دنیوی کافرانموانع یأس حق طلبانهماهنگی مخالفان کتب آسمانیمبارزه با حقآثار شک در قرآنمنشأ مخالفت با قرآناختلاف بنی اسرائیلمنشأ تکذیب قرآنروش برخورد مشرکان صدراسلاماعطای تورات به موسیحقانیت توراتدین موسیانبیای اولواالعزمکتاب آسمانی موسیفضایل مسلمانانآثار تکذیب قرآنمهلت های خداسنت مهلتمصونیت از عذابمهلت به کافرانموجبات عذاب دنیویدلداری به محمدمشمولان لطف خداتاریخ بنی اسرائیلسنتهای خداعطایای خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۳۲)
- اختلاف بنیاسراییل در حقّانیّت تورات و کتاب موسی(علیه السلام)+۱ آیه
- تردید در حق، زمینه اختلافِ انکارامیز در حقایق دین+۱ آیه
- اختلاف در کتاب اسمانی (تورات)، مستوجبِ کیفر الهی+۱ آیه
- وجود اختلاف در ایمان اوردن به تورات پس از نزول بر موسی(علیه السلام)
- محمّد(صلی الله علیه واله) تحت تربیت خاصّ خداوند+۸ آیه
- همه انسانها، تحت تربیت و ربوبیت خداوند+۴ آیه
- اختلاف قوم موسی، در پذیرش تورات و حقّانیّت ان+۱ آیه
- اختلاف در ایمان اوردن به تورات، پس از نزول بر موسی(علیه السلام)+۱ آیه
- حرمت اختلاف در دین+۴ آیه
- مختار بودن انسان در عقاید و کارهایش، مقتضای ربوبیّت خدا+۲ آیه
- سنّت الهی برای مهلت دادن به کافران، اقتضای ربوبیّت خدا+۱ آیه
- مهلت دادن به جوامع شرک پیشه در دنیا و تاخیر انداختن کیفر انان به جهان اخرت، مقتضای ربوبیت خداوند+۳ آیه
- عطا شدن تورات به موسی(علیه السلام)، از جانب خدا+۳ آیه
- دلداری خداوند به پیامبر(صلی الله علیه واله)، در قبال سخنان ناروای دشمنان، با بیان اگاهی خدا به سخن انان
- شکّ و تردید نسبت به تورات موسی(علیه السلام)، زمینه اختلاف در دین+۱ آیه
- شک و تردید بنی اسراییل، نسبت به حقّانیّت تورات+۱ آیه
- شک و تردید به تورات موسی(علیه السلام)، زمینه اختلاف در دین+۱ آیه
- شک و تردید همیشگی مشرکان کافر، در حقّانیّت قران+۲ آیه
- شک و تردید در قران، موجب اختلاف در دین+۱ آیه
- شک و تردید شرک پیشگان، به وعده و وعیدهای الهی+۱ آیه
- شک و تردیدها، مایه اختلافات دینی+۱ آیه
- شک و تردید، دارای شدّت و ضعف+۵ آیه
- شک و تردید، مانع شناخت حقیقی ادمی+۵ آیه
- ناسازگار بودن ظلم به بندگان، با مدبّر بودن و مقام ربوبیّت خداوند، دلیل تنزیه خداوند از هرگونه ظلم+۱ آیه
- اجل (زمان مقدّر و معیّن) داشتن کارها، از اسباب تاخیر عذاب+۲ آیه
- اختلاف در کتاب اسمانی (تورات)، موجب کیفر الهی+۱ آیه
- شک و تردید کافران، به وعده و وعیدهای الهی+۱ آیه
- سنّت الهی، مبنی بر مهلت دادن به کافران+۱ آیه
- محمّد صلی الله علیه و اله، تحت تربیت خاصّ خداوند+۴ آیه
- مُؤتی/ اسماوصفات+۳ آیه
- عطاشدن تورات به موسی علیه السلام از سوی خدا+۳ آیه
- شک و تردید شرک پیشگان به وعدههای الهی+۱ آیه