آیه ۴ سوره محمد

سوره محمد، آیه ۴ · جزء ۲۶ · صفحه ۵۰۷

فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنّاً بَعْدُ وَ إِمَّا فِدَاءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذٰلِكَ وَ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لٰكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ وَ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَ أَعْمَالَهُمْ

و هنگامی که با کافران (جنایت‌پیشه) در میدان جنگ روبه‌رو شدید گردنهایشان را بزنید، (و این کار را همچنان ادامه دهید) تا به اندازه کافی دشمن را در هم بکوبید؛ در این هنگام اسیران را محکم ببندید؛ سپس یا بر آنان منّت گذارید (و آزادشان کنید) یا در برابر آزادی از آنان فدیه [= غرامت‌] بگیرید؛ (و این وضع باید همچنان ادامه یابد) تا جنگ بار سنگین خود را بر زمین نهد، (آری) برنامه این است! و اگر خدا می‌خواست خودش آنها را مجازات می‌کرد، اما می‌خواهد بعضی از شما را با بعضی دیگر بیازماید؛ و کسانی که در راه خدا کشته شدند، خداوند هرگز اعمالشان را از بین نمی‌برد!

معنی کلمات و عبارات
«فَضَرْبَ الرِّقَابِ»: مصدر در معنی امر است. یعنی گردنهایشان را بزنید و ایشان را بکشید. مفعول مطلق فعل محذوفی است. «الْوَثَاقَ»: ریسمان و طنابی که اسیران و بندیان با آن محکم بسته می‌شوند. «مَنّاً»: منّت نهادن. مراد آزاد کردن اسیر بدون عوض و تاوان و غرامت جنگی از دشمن است. مفعول مطلق فعل محذوفی است. «فِدَآءً»: فدیه. تاوان و غرامت جنگی. «أَثْخَنتُمُوهُمْ»: ایشان را با کشتن و مجروح کردن ضعیف کردید و از پای درآوردید (نگا: انفال / ). «أَوْزَار»: جمع وِزْر، بارهای سنگین (نگا: نحل / ، طه / ). «حَتّی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا»: تا جنگ به پایان می‌رسد. «ذلِکَ»: برنامه این است. به همین منوال است. «إِنتَصَرَ مِنْهُمْ»: بر آنان چیره و از ایشان انتقام گرفت. «فَلَن یُضِلَّ ...»: (نگا: محمد / .
نزول

سال ۱۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال

در آن زمان چه می‌گذشت (۹ رویداد)
نکات آیه
۱- لزوم پیکارى بى امان با کافران ستیزه جوى در میدان هاى جنگ «فإذا لقیتم الذین کفروا فضرب الرقاب » ۲- ایمان به پیروزى راه ایمان و شکست نهایى کافران، مقتضى صلابت و جدیت مؤمنان در نبرد با جبهه کفر «الذین کفروا ... أضلّ أعملهم ... فإذا لقیتم الذین کفروا فضرب الرقاب » فاء در «فإذا لقیتم» مفید ترتب و نتیجه است; یعنى، اکنون که دانستید تلاش کافران بى ثمر خواهد ماند (أضلّ أعمالهم) و فرجام مؤمنان به صلاح خواهد گرایید (أصلح بالهم) پس دلگرم باشید و با یقین به پیروزى نبرد کنید (فإذا لقیتم... فضرب الرقاب). ۳- پیروى کافران از باطل، مستلزم امان ندادن به آنان، آن گاه که به جنگ جبهه ایمان و نبردى رویاروى آمده اند. «الذین کفروا اتّبعوا البطل ... فإذا لقیتم الذین کفروا فضرب الرقاب » برداشت بالا بنا بر این نکته است که «فإذا لقیتم» تفریع بر «الذین کفروا اتّبعوا الباطل» باشد; یعنى، چون کافر بر باطل است، زمانى که به جنگ تو آمد در کشتن او تردید نداشته باش. ۴- لزوم کشتن کافران و امان ندادن به آنان، در میدان جنگ تا مرحله زمین گیرشدن دشمن «فضرب الرقاب حتّى إذا أثخنتموهم» آیه شریفه در مجموع بیانگر یکى از قوانین کارآمد و حیاتى در میدان جنگ است. خداوند، به رزمندگان مسلمان رهنمود داده است تا قبل از غلبه یافتن بر دشمن و زمین گیر ساختن او، اقدام به گرفتن اسیر نکنند; بلکه بى درنگ هر دشمنى که در مقابلشان قرار گرفت، بکشند. ۵- اهتمام به گرفتن اسیر در میدان جنگ، قبل از متلاشى ساختن دشمن، کارى نادرست و مخالف اصول جنگ «فضرب الرقاب حتّى إذا أثخنتموهم فشدّوا الوثاق» از آیه شریفه استفاده مى شود که خداوند، به سپاه اسلام شیوه و قانون جنگ و نکاتى را که موجب قوت و پیروزى آنان مى شود آموخته است و به آنان تذکر داده که مبادا، به هواى گرفتن اسیر خود را به شکست بکشانند. ۶- اسیرکردن نیروهاى دشمن در میدان جنگ، امرى مجاز پس از متلاشى کردن سپاه کفر و زمین گیر ساختن آنان «حتّى إذا أثخنتموهم فشدّوا الوثاق» ۷- لزوم اهتمام رزمندگان مسلمان، به نابودى سپاه کفر در مرحله نخست و نیندیشیدن به دیگر منافع و غنایم* «حتّى إذا أثخنتموهم فشدّوا الوثاق» گرایش به گرفتن اسیر، در یک احتمال ناشى از برخى تمایلات منفعت طلبانه و غنیمت جویانه بوده است. از این جهت خداوند، رزمندگان را از آن منع کرده و به هدف اصلى توجه داده است. ۸- مجاهدان، موظّف به رعایت احتیاط و محکم بستن اسیران در میدان جنگ «فشدّوا الوثاق» ۹- ضرورت احتیاط در کارهاى نبرد، تدبیر و محکم کارى است. «فشدّوا الوثاق» با الغاى خصوصیت از مورد اسیران; از تعبیر «فشدّوا الوثاق» استفاده مى شود که پس از زمین گیرشدن دشمن نیز باید امور جنگ را جدّى گرفت و باز هم با تدبیر پیش رفت. ۱۰- عدم جواز کشتن دشمن، پس از زمین گیر شدن و قدرت نداشتن او بر دفاع* «فضرب الرقاب حتّى إذا أثخنتموهم» مفهوم «حتّى إذا أثخنتموهم»، ممکن است این باشد که پس از زمین گیر شدن دشمن و ناتوانى وى بر دفاع از خویش، کشتن او (ضرب الرقاب) لازم نیست; بلکه موقع اسیر گرفتن او «شدّوا الوثاق» است. ۱۱- هدف اسلام از جنگ با کافران، دفع تجاوزها و هجوم آنان است; نه صرفاً کشتن ایشان.* «فضرب الرقاب حتّى إذا أثخنتموهم فشدّوا الوثاق» عبارت «فشدّوا الوثاق» احتمالاًاین معنا را افاده کند که پس از زمین گیر شدن دشمن، دیگر کشتن آنان لازم نیست; زیرا هدف که دفع شر و تهاجم آنان بوده حاصل شده است. ۱۲- حکم خداوند در مورد اسیران: آزادى بلاعوض و یا رها ساختن آنان در قبال فدیه «فإمّا منّا بعد و إمّا فداء» ۱۳- اهتمام اسلام، به آزادى نیروهاى به اسارت درآمده از دشمن «فشدّوا الوثاق فإمّا منّا بعد و إمّا فداء» پس از «فشدّوا الوثاق» - که دستور اسیر گرفتن دشمن را مى رساند - خداوند، نخست به آزادى بلاعوض و سپس به آزادى آنان در قبال فدیه اشاره کرده است. از این ترتیب، مى توان به نکته یاد شده دست یافت. ۱۴- جهت گیرى اصلى اسلام، به سمت عفو و امتنان و نه انتقام و سودجویى «فإمّا منّا بعد و إمّا فداء» از این که خداوند نخست موضوع عفو و گذشت بدون عوض را مطرح ساخته و در مرحله بعد، مسأله گرفتن «فدیه» را مجاز شمرده است، مطلب بالا استفاده مى شود. ۱۵- ممنوعیت کشتن نیروهاى دشمن، پس از به اسارت درآوردن آنان* «فشدّوا الوثاق فإمّا منّا بعد و إمّا فداء» از مقابله «منّا» و «فداءً» با «ضرب الرقاب»، استفاده مى شود که پس از اسارت، مسأله قتل مطرح نیست. ۱۶- لزوم حفظ حالت جنگى و تهاجم بر دشمن، براى کشتن و اسیر گرفتن تا زمان فرو نشستن شعله هاى نبرد «حتّى تضع الحرب أوزارها» مى توان گفت: «حتّى تضع...» غایت براى مجموع پیام آیه است که عبارت بود از یورش بر دشمن، براى نابود ساختن و اسیر گرفتن آنان. ۱۷- رزمندگان، موظف به جنگیدن و اسیر گرفتن دشمن تا خلع سلاح آنان و فرونشستن جنگ* «فشدّوا الوثاق ... حتّى تضع الحرب أوزارها» ممکن است «حتّى تضع...» غایت براى گرفتن اسیران باشد; که از مضمون «فشدّوا الوثاق» به تلازم استفاده مى شود. ۱۸- عدم ضرورت به بند کشیدن اسیران، پس از فرو نشستن شعله هاى نبرد و شکست دشمن «فشدّوا الوثاق ... حتّى تضع الحرب أوزارها» بنابر این که «حتّى تضع ...» صرفاً غایت براى «فشدّوا الوثاق» باشد، برداشت بالا استفاده مى شود. ۱۹- امت اسلامى، موظّف به نبرد بى امان با جبهه کفر تا فرونشاندن شعله هاى شرارت آنان «فشدّوا الوثاق ... حتّى تضع الحرب أوزارها» خطاب آیه، مى تواند به امت اسلامى در همه زمان ها باشد; یعنى، هرگاه جبهه کفر با اسلام به ستیز برخاست، مسلمانان موظف اند تا مرحله خلع سلاح جبهه کفر به مبارزه ادامه دهند. این مطلب از ملاک هایى که آیه به دست داده است (أثخنتموهم ... تضع الحرب) استفاده مى شود. ۲۰- خداوند، قادر بر انتقام از کافران، بدون دخالت نیروهاى بشرى «و لو یشاء اللّه لانتصر منهم» ۲۱- کافران، مستحق انتقام الهى «و لو یشاء اللّه لانتصر منهم» مفاد آیه این است که تنها مانع انتقام، مشیت الهى است و گرنه کافران، مستحق انتقام و مجازاتى سخت مى باشند. ۲۲- فرمان خداوند به جهاد، در عین قدرت او بر نابودسازى کافران، به منظور آزمایش آدمیان «و لو یشاء اللّه لانتصر منهم و لکن لیبلواْ بعضکم ببعض» ۲۳- مشیّت الهى، نافذ و تخلف ناپذیر «و لو یشاء اللّه لانتصر منهم» ۲۴- عدم تعلق مشیّت الهى بر نابودسازى کافران، بدون تلاش و جهاد مؤمنان «و لو یشاء اللّه لانتصر منهم و لکن لیبلواْ» «لو» براى امتناع است; یعنى، اگر خداوند بخواهد که کافران بدون حضور در جبهه نبرد نابود شوند، مى تواند آنان را نابود کند; اما او چنین نخواسته است. ۲۵- کافران، وسیله آزمایش مؤمنان «لیبلواْ بعضکم ببعض » مراد از «بعضکم ببعض» گروه مؤمنان، در برابر گروه کافران است که از صدر آیه استفاده مى شود. ۲۶- جهاد، وسیله آزمایش اهل ایمان «و لکن لیبلواْ بعضکم ببعض » مورد اصلى آیه شریفه، جهاد است که آزمایش در چنین موردى مطرح شده است. ۲۷- وعده خداوند، به حفظ و تداوم اعمال و تلاش هاى شهیدان «و الذین قتلوا فى سبیل اللّه فلن یضلّ أعملهم» مراد از «فلن یضلّ» ممکن است هدر نرفتن تلاش ها و ایثارگرى هاى شهیدان، در دنیا باشد; یعنى، گرچه شهیدان خود چشم فرومى بندند; اما خداوند خود آرمان ها و تلاش هایشان را پاس مى دارد. ۲۸- کشته شدگان راه خدا، پیروزمندان صحنه آزمون الهى (جهاد) «و لکن لیبلواْ بعضکم ببعض و الذین قتلوا فى سبیل اللّه فلن یضلّ أعملهم» خداوند، پس از معرّفى جهاد به عنوان آزمون مؤمنان و کافران، تنها به یک گروه نوید داده است و آن کشته شدگان راه حق و شهیدان اند. از این نوید استفاده مى شود که پیروزمندان این آزمون همانان هستند. ۲۹- تضمین قطعى پاداش شهیدان، از سوى خداوند «و الذین قتلوا فى سبیل اللّه فلن یضلّ أعملهم» «فلن یضلّ...» مى تواند ناظر به آخرت باشد. ۳۰- جنگ با کافران محارب، حرکت در مسیر خداوند است. «و الذین قتلوا فى سبیل اللّه» آنچه در صدر آیه شریفه مطرح شده است مبارزه بى امان با کافران در جبهه هاى نبرد است و خداوند، چنین مبارزه اى را «سبیل اللّه» نامیده است. ۳۱- ارزش هر ایثار و مبارزه اى، به این است که در راه خدا و براى خدا باشد. «و الذین قتلوا فى سبیل اللّه» قید «فى سبیل اللّه»، بیانگر معناى بالا است.
تفسیر (۹)
موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

آثار اتمام جنگآثار ایمان به شکست کافرانآثار ایمان به پیروزی مؤمنانآثار شکست دشمنانآثار پیروی از باطلاسیرگیری در جنگاهمیت احتیاط در جنگاهمیت اسارت دشمناناهمیت تدبیر در جنگاهمیت ترک انتقاماهمیت زمین گیری کافراناهمیت شکست دشمناناهمیت قتل دشمناناهمیت قتل کافراناهمیت مبارزه با کافراناهمیت هلاکت کافرانبستن اسیربقای عمل شهیدانحتمیت پاداش شهیدانخلع سلاح دشمنانروش برخورد با اسیرزمینه استقامت مؤمنانزمینه جهاد با کافرانشرایط قتل دشمنانقتل اسیرمحکم بستن اسیرمشمولان انتقام خداملاک ارزش مبارزهموارد جواز اسیرگیریپیروزی شهیدانکیفیت انتقام خدااهمیت آزادی اسیراسارت در جنگاهمیت دفاعامتحان با کافرانآثار شکست کافرانملاک ارزش ایثارشکست دشمناناحکام اسیرجهاد با محارباناهمیت سبیل اللهفدیه از اسیرآزادی اسیرامتحان با جهادانتقام از کافرانجهاد دفاعیموارد سبیل اللهموفقیت در امتحاناهمیت آمادگی نظامیمسؤولیت مجاهدانتکلیف مسلماناناهمیت عفوروش برخورد با دشمنانجهاد مؤمناناستقامت در جهادجهاد با کافرانمجاری مشیت خداامتحان مؤمناناهمیت جهاداحکام جهادفلسفه جهادحتمیت مشیت خداویژگیهای اسلامامتحانهای خداابزار امتحانپاداشهای خداوعده های خداقدرت خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۷۹)
  • شهیدان در اخرت، بهرهمند از ارامش+۲ آیه
  • حرمت اسیر گرفتن بر پیامبران الهی پیش از غلبه بر دشمن+۱ آیه
  • جواز فدیه گرفتن از اسیران کافر در برابر ازاد ساختن انان+۱ آیه
  • وجوب اسیر گرفتن از کافران حربی، پس از سرکوبی انان
  • جواز ازادسازی اسیران بدون فدیه گرفتن از انان
  • وجوب محکم بستن اسیران جنگی هنگامه نبرد
  • ممنوعیّت کشتن نیروهای دشمن پس از به اسارت دراوردن انان
  • اسیر گرفتن از دشمن پیش از انهدام کامل انان، امری ممنوع و ناروا+۱ آیه
  • لزوم اسیر گرفتن از کافران حربی پس از غلبه بر انان
  • ازادسازی اسیران کافر با گرفتن فدیه یا با منّت نهادن، امری جایز و روا
  • لزوم برخورد قاطع با اسیران با بستن و مراقبت از انان هنگامه نبرد
  • جواز ازادسازی اسیران کافر با گرفتن فدیه+۱ آیه
  • منّت نهادن مجاهدان اسلام بر اسیران کافر و ازاد کردن انان، امری روا و جایز
  • جنگ کافران با مؤمنان، سبب دستور خداوند به اسیرکردن انان از سوی مسلمانان
  • برخی مردم، وسیله امتحان برخی دیگر
  • امتحان شدن بعضی مسلمانان به وسیله برخی کافران
  • جهاد در راه خدا، وسیلهای برای امتحان مسلمانان+۳ آیه
  • امتحان شدن مؤمنان و کافران به واسطه یکدیگر
  • انتقامگیری خداوند از کافران، در گرو مشیّت او
  • رشد و تکامل معنوی شهیدان راه خدا، در عالم برزخ+۱ آیه
  • برخورداری شهیدان، از اسودگی خاطر، در پرتو عنایت خداوند در عالم برزخ+۱ آیه
  • اشنایی شهیدان با بهشت، قبل از ورود به ان+۱ آیه
  • اشنایی شهدا به جایگاه بهشتیشان+۱ آیه
  • شهادت در راه خدا، از اسباب راهیابی به بهشت+۵ آیه
  • هدایت و اصلاح حال و امرزش، پاداش شهیدان راه خدا در برزخ+۱ آیه
  • تضمین ثواب شهیدان، از جانب خداوند+۱ آیه
  • شهادت، موجب سکونت در بهشت+۵ آیه
  • اسارت، از پیامدهای جنگ+۴ آیه
  • عدم تعلّق مشیّت خداوند، به نابودسازی کافران جنگطلب، بدون نبرد مؤمنان
  • جهاد و دفاع در برابر کافران و مشرکان جنگافروز و متجاوز، امری واجب بر مسلمانان+۶ آیه
  • وجوب نبرد با دشمنان کافر، تا زمان تسلیم شدن انان+۱ آیه
  • لزوم برخورد خشن و سختگیرانه با دشمنان دین، در میدان جهاد+۲ آیه
  • لزوم تداوم کشتار دشمن حقناپذیر در عرصه جنگ، تا مرحله زمینگیر شدن وی، از خطوط کلی جهاد
  • تضمین پاداش مجاهدان شهید، از جانب خدا+۵ آیه
  • حرمت اسیر گرفتن، پیش از غلبه بر دشمن+۱ آیه
  • وجوب محکم بستن اسیران جنگی، هنگام اسیر شدن
  • حرمت اسیر گرفتن، قبل از غلبه بر دشمن+۱ آیه
  • جواز اسیر گرفتن از کافران، در میدان جنگ
  • جواز فدیه گرفتن از اسیران دشمن، در قبال ازادی انان+۱ آیه
  • جواز اسیر گرفتن دشمن در جنگ، پس از غلبه و سرکوب انان
  • جواز ازادسازی اسیران، بدون فدیه گرفتن از انان
  • جواز بازداشت و حبس اسیران میدان نبرد
  • عدم جواز کشتن دشمن، پس از زمین گیر شدن و قدرت نداشتن او بر دفاع
  • جهاد با کافران جنگ افروز و حربی، امری واجب بر مسلمانان+۵ آیه
  • وجوب جهاد با کافران تا پیروزی بر انان
  • جواز ازادسازی اسیران، بدون فدیه گرفتن از انان
  • جواز ازادسازی اسیران کافر، با گرفتن فدیه+۱ آیه
  • جواز فدیه گرفتن از اسیران کافر، در برابر ازاد کردن انان+۱ آیه
  • دین اسلام، از موارد راه خدا+۶ آیه
  • لزوم به اسارت گرفتن و استرقاق کافران، پس از شکست انان در جنگ
  • شکست و هزیمت کافران، بدون هیچ گونه جهاد، در گرو مشیت خدا
  • شهادت در راه خدا، سبب اصلاح امور شهیدان از جانب خدا+۱ آیه
  • برخورداری شهیدان از هدایتهای خاصّ الهی، پس از مرگ+۱ آیه
  • جنگ و جهاد فی سبیل اللّه، زمینه ساز نیل به مقام شهادت+۴ آیه
  • خداوند، اصلاح کننده و سامان دهنده امور شهیدان+۲ آیه
  • اشنایی شهیدان با بهشت و پاداش خود، قبل از ورود به ان+۱ آیه
  • بهشت موعود، پاداش شهیدان راه خدا+۶ آیه
  • تضمین پاداش شهیدان، از سوی خداوند+۵ آیه
  • برخورداری شهیدان، در همه مراحل پس از شهادت، از حمایت خداوند+۱ آیه
  • اگاهی و اشنایی شهیدان با بهشت، قبل از ورود به ان+۱ آیه
  • وعده خداوند به حفظ اعمال شهیدان
  • جواز گرفتن فدیه، در برابر ازادی اسیر+۲ آیه
  • مسلمانان، مجاز به گرفتن فدیه، در مقابل ازادسازی اسیران+۱ آیه
  • فدیه گرفتن از اسیران، برای ازادسازی از اختیارات امام مسلمانان
  • ازادی اسیر، از اهداف جعل فدیه+۲ آیه
  • لزوم کشتن کافران و امان ندادن به انان در میدان جنگ، تا مرحله زمین گیر شدن انان
  • لزوم اسیر کردن کافران محارب، پس از غلبه بر انان
  • جنگ کافران با مؤمنان، سبب دستور خداوند به اسیر کردن انان از سوی مسلمانان
  • امتحان شدن مؤمنان و کافران، به واسطه یکدیگر
  • انتقام گیری از کافران، در گرو مشیّت الهی
  • لزوم کشتن کافران و امان ندادن به انان در میدان جنگ، تا مرحله زمین گیر شدن انان
  • جواز ازادی بلاعوض اسیران جنگی، همراه با منّت گذاشتن بر انان
  • ضرورت قاطعیت و انعطاف ناپذیری مؤمنان، در مقابل دشمنان+۳ آیه
  • کشتن نیروهای نظامی دشمن پس از اسارت، امری ممنوع
  • وجوب اسیر گرفتن از کافران حربی، پس از سرکوبی انان+۱ آیه
  • وجوب اسیر گرفتن از کافران حربی و محکم بستن انان، هنگام نبرد
  • جهاد علیه کافران جنگ افروز و حربی، امری واجب بر مسلمانان+۵ آیه
  • شهادت در راه خدا، موجب بهرهمندی از هدایتهای الهی+۲ آیه
  • شهیدان راه خدا، از رهیافتگان به سوی بهشت و ثواب الهی+۱ آیه
واژه‌ها