قاموس قرآن:
گرد آوردن. [كهف:99] در صور دميده مىشود پس آنها را به طرز مخصوص گرد آوريم [انعام:12] از اين آيه به نظر مىآيد كه به وجود آمدن و مردن انسانها جمع شدن تا قيامت است و چون قيامت مدّت جمع كردن تمام مىشود و حساب آغاز مىگردد همچنين است آيه 26 حاثيه و 87 نساء. [يوسف:15] پس چون تااو را بردند و هم راى شدند كه او را در قعر چاه افكنند . راغب مىگويد: اجماع در اكثر اوقات در اجتماع رأى و فكر گفته مىشود «اَجْمَعَ الْمُسْلِمونَ عَلى هذا» يعنى آرائشان بر اين جمع شد (ترجمه آزاد) . آيه گذشته و آيه 102 همان سوره و 71 يونس و 64 طه تقريباً همه در يك مضمون اند. [آل عمران:173] شايد منظور آن باشد كه مردم درباره شما هم رأى شدند يا براى شما نيرو و افراد شما را گرد آوردند ولى راجع به محل آيه، معناى اوّلى بهتر است . [قمر:45] مصدر در اينجا به معنى مفعول است يعنى به زودى جمع شدگان منهزم مىشوند و پشت گردانده فرار مىكنند . جميع و اجمع و اجمعون براى تأكيد اجتماع است اجمعون صفت معرفه واقع مىشود ومنصوب بودنش براى حال صحيح نيست ولى جميع براى حال منصوب مىشود و از حيث معنى تأكيد مىكند (راغب) [حجر:30] [اعراف:58].
پس به همین خاطر تو نیز آنان را به سوی این آیین واحد الهی دعوت کن و آنچنان که مأمور شدهای استقامت نما، و از هوی و هوسهای آنان پیروی مکن، و بگو: «به هر کتابی که خدا نازل کرده ایمان آوردهام و مأمورم در میان شما عدالت کنم؛ خداوند پروردگار ما و شماست؛ نتیجه اعمال ما از آن ما است و نتیجه اعمال شما از آن شما، خصومت شخصی در میان ما نیست؛ و خداوند ما و شما را در یکجا جمع میکند، و بازگشت (همه) به سوی اوست!»
آیا آنان رحمت پروردگارت را تقسیم میکنند؟! ما معیشت آنها را در حیات دنیا در میانشان تقسیم کردیم و بعضی را بر بعضی برتری دادیم تا یکدیگر را مسخر کرده (و با هم تعاون نمایند)؛ و رحمت پروردگارت از تمام آنچه جمعآوری میکنند بهتر است!
در آن روز که خداوند همه آنها را برمیانگیزد و از اعمالی که انجام دادند با خبر میسازد، اعمالی که خداوند حساب آن را نگه داشته و آنها فراموشش کردند؛ و خداوند بر هر چیز شاهد و ناظر است!
(به خاطر بیاورید) روزی را که خداوند همه آنها را برمیانگیزد، آنها برای خدا نیز سوگند (دروغ) یاد میکنند همانگونه که (امروز) برای شما یاد میکنند؛ و گمان میکنند کاری میتوانند انجام دهند؛ بدانید آنها دروغگویانند!
آنها هرگز با شما بصورت گروهی نمیجنگند جز در دژهای محکم یا از پشت دیوارها! پیکارشان در میان خودشان شدید است، (امّا در برابر شما ضعیف!) آنها را متّحد میپنداری، در حالی که دلهایشان پراکنده است؛ این به خاطر آن است که آنها قومی هستند که تعقّل نمیکنند!
این در زمانی خواهد بود که همه شما را در روز اجتماع [= روز رستاخیز] گردآوری میکند؛ آن روز روز تغابن است (روز احساس خسارت و پشیمانی)! و هر کس به خدا ایمان بیاورد و عمل صالح انجام دهد، گناهان او را میبخشد و او را در باغهایی از بهشت که نهرها از زیر درختانش جاری است وارد میکند، جاودانه در آن می مانند؛ و این پیروزی بزرگ است!