سوره زخرف(الزخرف)، آیه ۳۲ · جزء ۲۵ · صفحه ۴۹۱
أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُم مَّعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِّيَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ
آیا آنان رحمت پروردگارت را تقسیم میکنند؟! ما معیشت آنها را در حیات دنیا در میانشان تقسیم کردیم و بعضی را بر بعضی برتری دادیم تا یکدیگر را مسخر کرده (و با هم تعاون نمایند)؛ و رحمت پروردگارت از تمام آنچه جمعآوری میکنند بهتر است!
معنی کلمات و عبارات
«رَحْمَة»: در رسمالخطّ قرآنی با تاء کشیده نوشته شده است. «مَعِیشَتَهُمْ»: قوت زندگی ایشان، از قبیل: خوردنی و نوشیدنی. «دَرَجَاتٍ»: مراتب. مراد تفاوت در استعدادها و لیاقتها و اعمال و ارزاق است. «سُخْرِیّاً»: مسخّر. زیر فرمان. به کار گرفته شده. منسوب به (سُخْرَه) است. «لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضاً سُخْرِیّاً»: تسخیر در اینجا به معنی بهرهکشی ظالمانه نیست، بلکه منظور به کار گرفتن عموم مردم برای خدمت به یکدیگر و چرخاندن زندگی تعاونی و ایجاد نظم در اجتماع است. چرخش زندگی و نظم بدون تفاوتها امکانپذیر نیست. همه انسانها آزادند و باید نیروهای متفاوت و خلاّق خود را به کار گیرند و نبوغ جوراجور خود را شکوفا سازند و از نتایج فعّالیّتهای خویش بیکم و کاست بهره گیرند و در رفع نارسائیها بکوشند. انسانها همچون ظروف یکدستی نیستند که در یک کارخانه، یک شکل و یک نواخت و یک اندازه و با یک نوع فایده، ساخته شده باشند. همچنین انسانها مانند پیچ و مهرههای یک ماشین هم نیستند که سازنده مربوطه آنها را تنظیم کرده باشد و به گونه اجبار به کار معیّن خود ادامه دهند. بلکه انسانها در عین تفاوت استعدادها و لیاقتها، آزادی اراده و مسؤولیّت دارند. اگر جز این بود، زندگی برای انسانها ناممکن میگردید. «رَحْمَةُ»: مراد نبوّت، و سعادت دارین مترتّب بر آن است.
نزول
سال ۵ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۳ رویداد)
نکات آیه
۱ - انتخاب پیامبر و تعیین جایگاه رسالت و وحى، تنها در حوزه اراده و انتخاب الهى است. «أهم یقسمون رحمت ربّک »
مراد از «رحمت ربّک» - با توجه به آیه قبل - نبوت است.
۲ - منوط دانستن نبوت و رسالت، به اشرافیت و توانمندى هاى مادى، امرى نامعقول «لولا نزّل ... أهم یقسمون رحمت ربّک »
از استفهام توبیخى «أهم» استفاده مى شود که هیچ نوع ارتباطى بین دستیابى به مقام نبوت و برخوردارى از امکانات مادى، وجود ندارد.
۳ - تعیین روزى و تقسیم معیشت دنیایى آدمیان، تنها در اختیار خداوند است. «نحن قسمنا بینهم معیشتهم فى الحیوة الدنیا»
۴ - توانمندى مادى انسان ها، دلیل شرافت و لیاقت معنوى آنان نزد خداوند نیست. «و قالوا لولا نزّل هذا القرءان ... نحن قسمنا بینهم معیشتهم ...لیتّخذ بعضهم بعضًا»
قرآن در مقام نفى تفکر خرافى عرب (لزوم اعطاى نبوت به ثروتمندان و اشراف)، این نکته را متذکر مى شود که تفاوت آدمیان در بهره هاى مادى، نشانگر تفاوت آنها در مقامات معنوى نیست; بلکه اختلافات معیشتى در راستاى سامان بخشى به نظام اجتماع است.
۵ - تأثیر نداشتن تلاش آمیخته با حرص و ولع انسان ها، در دستیابى آنان به بهرهورى بیشتر مادى «نحن قسمنا بینهم معیشتهم»
ذکر ضمیر «نحن» و تقدم آن بر «قسمنا» - که نقش بى چون و چراى خداوند در تقسیم معیشت را بازگو مى کند - بیانگر مطلب بالا است.
۶ - هر انسانى در زندگى مادى خویش، داراى سهمى از قبل تعیین شده است. «نحن قسمنا بینهم معیشتهم فى الحیوة الدنیا»
۷ - طبقات اجتماعى و تفاوت سطح زندگى آنان، بسته به تدبیر الهى و تابع تقدیر و برنامه ریزى او است. «و رفعنا بعضهم فوق بعض درجت »
۸ - طبقات مختلف اجتماعى و تفاوت سطح زندگى آنان، در جهت گردش نظام اجتماعى و بهرهورى انسان ها از نیروى خدماتى یکدیگر است. «و رفعنا بعضهم ... بعضًا سخریًّا»
۹ - تفاوت سطح معیشت و جایگاه اجتماعى انسان ها، مبتنى بر حکمت و تدبیر الهى است. «و رفعنا بعضهم فوق بعض درجت لیتّخذ بعضهم بعضًا سخریًّا»
بیان تفاوت سطح زندگى انسان ها همراه با فلسفه آن، نشانگر آن است که این کار از روى حکمت صورت گرفته است.
۱۰ - جامعه بى طبقه، امرى خیالى و موجب اختلال و به هم ریختن نظام اجتماعى است. «و رفعنا بعضهم ... لیتّخذ بعضهم بعضًا سخریًّا»
این که خداوند اصل تفاوت را به خویشتن نسبت مى دهد و سپس فایده آن را در گردش نظام اجتماعى بیان مى دارد، سستى و بى پایگى اندیشه جامعه بى طبقه را مى رساند.
۱۱ - اجیر شدن و اجیر گرفتن و بهرهورى انسان ها از توان یکدیگر، امرى مجاز و مشروع «لیتّخذ بعضهم بعضًا سخریًّا»
با توجه به واژه «سخریّاً» (استخدام شده) و این که خداوند آن را فلسفه عمل خویش قرار داده، مطلب بالا برداشت مى شود.
۱۲ - ضرورت بهره گیرى از توان نیروهاى مختلف انسانى، در ساختن اقتصاد و جامعه اى پایدار «نحن قسمنا بینهم ... لیتّخذ بعضهم بعضًا سخریًّا»
۱۳ - حفظ سلامت و تعادل اجتماعى، در پرتو به کارگیرى توانایى ها و استعدادهاى مختلف نیروهاى انسانى «نحن قسمنا بینهم ... لیتّخذ بعضهم بعضًا سخریًّا»
از حکمت الهى و برترى خداوند در برنامه ریزى - که به طور غیر مستقیم از آیه استفاده مى شود - مى توان مطلب بالا را نتیجه گرفت.
۱۴ - نیاز متقابل و ارتباط ناگسستنى انسان ها با یکدیگر در زندگى اجتماعى «و رفعنا بعضهم فوق بعض درجت لیتّخذ بعضهم بعضًا سخریًّا»
۱۵ - نبوت و رسالت، تبلور رحمت الهى بر انسان ها «لولا نزّل ... أهم یقسمون رحمت ربّک ... و رحمت ربّک خیر ممّایجمعون»
از آن جا که آیات پیشین در مورد رسالت پیامبر(ص) بوده است، معلوم مى شود که مراد از «رحمت ربّک» نبوت است.
۱۶ - وحى و رسالت، داراى ارزشى والا و غیرقابل قیاس با اندوخته هاى مادى «أهم یقسمون رحمت ربّک ... و رحمت ربّک خیر ممّا یجمعون»
۱۷ - دستیابى پیامبر(ص)، به منصب رسالت در پرتو برخوردارى آن حضرت از ربوبیت ویژه الهى «و رحمت ربّک خیر ممّا یجمعون»
اضافه «ربّ» به کاف خطاب گویاى برداشت یاد شده است.
۱۸ - مال و اندوخته هاى مادى، نمى تواند با موهبت ها و ارزش هاى معنوى برابرى کند. «و رحمت ربّک خیر ممّا یجمعون»
تفسیر (۱۰)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۵–۴۵ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۲۶–۴۵ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۲۶–۵۶ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۳۲ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۳۲ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۳۲ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۳۲ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۳۲ - تفسیر روان جاوید
آیات ۳۱–۳۵ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۳۲
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار قدرت مادیاجاره خدماتارزش وحیاستفاده از استعداد انسان هابرتری ارزشهای معنویجامعه بی طبقهحتمیت اختلاف طبقاتیزمینه خدمات متقابل در جامعهعوامل اختلال نظام اجتماعیفلسفه اختلاف طبقاتیفلسفه تفاوت اقتصادی انسان هامنشأ تفاوت اجتماعی انسان هامنشأ تفاوت اقتصادی انسان هامنشأ تقسیم روزیمنشأ طبقات اجتماعیمنشأ عدالت اجتماعینبوت و اشرافیتنقش نیروی انسانینیاز متقابل انسانارزش نبوتزمینه امکانات مادیمنشأ سلامت اجتماعیعوامل شکوفایی اقتصادمنشأ تقدیر روزیمنشأ نبوت محمدامور نامعقولاحکام اجارهزندگی اجتماعی انسان هانبوت و امکانات مادیمنشأ تفاوت انسان هامنشأ برگزیدگی انبیاآثار حرصتفاوت اقتصادی انسان هاارزش امکانات مادیتقدیر روزیمنشأ نبوتارزش مالمنشأ وحیشرایط نبوتآثار تلاشمربی محمداختیارات خدامقامات محمدمقدرات خداحکمت خدانشانه های رحمت خداتدبیر خداملاک ارزشهاآثار اراده خدانشانه های ربوبیت خدااختصاصات خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۳)
- اجیر شدن و اجیر گرفتن و بهرهوری انسانها از توان یکدیگر، امری مجاز و مشروع+۴ آیه
- قاسم
- نقش تفاوتهای اقتصادی (ناشی از خواست خداوند)، در استفاده متقابل انسانها از یکدیگر
- تفاوتهای اقتصادی، ناشی از تدبیر خداوند+۱ آیه
- خداوند، تقدیرکننده معیشت انسان در دنیا+۲ آیه
- انسانها، دارای زندگی اجتماعی در شکلهای گوناگون
- تفاوت انسانها در بهره مندی از نعمتهای خدادادی برای به خدمت گرفتن و رفع نیاز یکدیگر
- محمّد(صلی الله علیه واله) تحت تربیت خاصّ خداوند+۵ آیه
- استفاده از پرسش برای ایجاد ذهنیت مساعد جهت تفهیم حقیقت به مخاطب، از روشهای تربیت عقلانی قران+۲ آیه
- همه انسانها، تحت تربیت و ربوبیت خداوند+۵ آیه
- تسخیر برخی انسانها به دست برخی دیگر، در جهت گردش نظام اجتماعی و بهرهوری انسانها از نیروی خدماتی یکدیگر
- تسخیر برخی انسانها به دست برخی دیگر، برخاسته از تفاوت سطح معیشت و جایگاه اجتماعی انان
- جواز اجیر گرفتن و اجیر شدن برای دیگران+۴ آیه
- تقدیر و تقسیم معاش انسانها در زندگی دنیا، به امر خداوند
- رحمت خداوند بر بندگان، برخاسته از ربوبیّت او+۳ آیه
- رسالت پیامبر(صلی الله علیه واله) و نزول قران، از اثار ربوبیّت خدا+۲ آیه
- اگاهی خداوند به خیر بندگان+۲ آیه
- رحمت الهی، خیر و برتر از اندوخته های مالی+۲ آیه
- نبوّت و رسالت، دارای خیر و ارزش بالاتر و غیر قابل قیاس با اندوخته های مادّی
- تعیین روزی و تقسیم رزق و معیشت دنیا برای ادمیان، تنها در اختیار خداوند و نمودی از رحمت ربوبی
- مال اندوزی، زمینه ساز اعراض از ذکر خدا+۱ آیه
- نبوّت، رحمت اعطایی پروردگار، به پیامبراکرم(صلی الله علیه واله)+۲ آیه
- رزق پروردگار، بهتر از ثروت دنیا و پرتوی از رحمت خداوند
- اختصاص نبوّت به برخی بندگان، جلوه ای از رحمت الهی+۲ آیه
- برخورداری پیامبراکرم(صلی الله علیه واله)، از رحمت نبوّت+۱ آیه
- قانونمند بودن رزق انسان، از سوی خداوند+۲ آیه
- رسالت انبیا، مقامی برگزیده از سوی خدا+۱ آیه
- مشیّت خداوند، منشا رفاه انسانها+۱ آیه
- سلطه برخی انسانها بر برخی دیگر، مایه بهرهوری انان از نیروی خدماتی یکدیگر
- سلطه برخی انسانها بر برخی دیگر، در جهت بهرهوری از نیروی خدماتی یکدیگر
- قاسم / اسماوصفات
- قدرتمندی، عامل لیاقت و شایستگی، از دیدگاه مشرکان مکّه
- عدم برابری مال و اندوختههای مادّی، با موهبتها و ارزشهای معنوی+۱ آیه
- مال، تنها ملاک ارزش انسان، از نگاه مخالفان پیامبر صلی الله علیه و اله+۱ آیه
- ثروت و اشرافیّت، ملاک تمامی ارزشها، حتّی ارزشهای دینی، در نگاه مشرکان مکّه+۱ آیه
- محمّد صلی الله علیه و اله، تحت تربیت خاصّ خداوند+۳ آیه
- نبوّت پیامبر صلی الله علیه و اله، جلوه رحمت پروردگار به ان حضرت+۱ آیه
- منوط دانستن نبوت و رسالت به اشرافیّت و توانمندیهای مادی، از عوامل انکار رسالت حضرت محمّد صلی الله علیه و اله به وسیله مشرکان مکه+۱ آیه
- نبوّت، رحمت اعطایی خداوند به پیامبر صلی الله علیه و اله+۱ آیه
- مختار/ اسما و صفات+۲ آیه
- نبوّت، نمود رحمت الهی بر بندگان+۴ آیه
- نبوّت پیامبران، پرتوی از عزّت خداوند+۳ آیه
- نبوّت، رحمت اعطایی خداوند به پیامبر صلی الله علیه و اله+۲ آیه