تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
رَبَّنَا اکْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ «12» أَنَّى لَهُمُ الذِّکْرى وَ قَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِينٌ «13» ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ «14» إِنَّا کاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلاً إِنَّکُمْ عائِدُونَ «15» يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ «16»
وَ لَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِيمٌ «17» أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبادَ اللَّهِ إِنِّي لَکُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ «18» وَ أَنْ لا تَعْلُوا عَلَى اللَّهِ إِنِّي آتِيکُمْ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ «19» وَ إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَ رَبِّکُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ «20» وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ «21»
ترجمه
پروردگارا بردار از ما عذاب را همانا ما گروندگانيم
از کجا باشد براى آنان تذکّر با آنکه بتحقيق آمد آنها را پيغمبرى آشکار
پس رو گرداندند از او و گفتند مردى است آموخته شده و ديوانه
همانا ما برطرف کننده عذابيم اندکى همانا شما عودکنندگانيد
روز که بسختى بگيريم گرفتن بزرگى آنان را همانا ما انتقام کشندگانيم
و بتحقيق آزموديم پيش از آنها قوم فرعون را و آمد آنها را پيغمبرى بزرگوار
که بسپاريد بمن بندگان خدا را همانا من براى شما پيغمبرى امينم
و آنکه برترى مجوئيد بر خدا همانا من آورنده‌ام براى شما حجّتى روشن
و همانا من پناه برده‌ام بپروردگار خود و پروردگار شما از آنکه سنگسار کنيد مرا
و اگر ايمان نميآوريد بمن پس کناره کنيد از من و مرا بخود واگذاريد.
تفسير
خداوند تعالى در تعقيب آيات سابقه بيان فرموده است حال معذّبين بعذاب اليم دخان را که ميگويند با تضرّع پروردگارا عذاب را از ما بردار ما ايمان ميآوريم و خداوند ردّ فرموده است آنها را که چگونه آنان متذکّر ميشوند و ايمان ميآورند با آنکه پيغمبر خاتم با معجزه باقيه ظاهره آمد از طرف خداوند براى ارشاد و هدايت آنها پس اعراض نمودند از او و گفتند او معلّم بشرى دارد نه الهى و گاهى جنون عارضش ميشود و ما چند روزى عذاب را از شما برميداريم و چون قيامت برسد تمام شما کفّار بعذاب اليم آنروز عود خواهيد نمود يا وعده خلافى نموده بکفر خودتان عود خواهيد کرد و اين مؤيّد فرمايش قمّى ره است که نقل فرمود دخان در رجعت است چون اگر در قيامت باشد عود محقّق نميشود و نيز مؤيّد اين قول است که در حديث نبوى مذکور در آيات سابقه نزول
جلد 4 صفحه 623
عيسى عليه السّلام از آسمان مقارن با دخان از علائم ساعت ذکر شده و آن مسلّما در رجعت است که ميآيد و بامام زمان اقتدا ميکند و مهمّ‌تر از اين دو در تأييد آنکه روى سخن در اين آيات ظاهرا با کفّار معاصر با پيغمبر صلى اللّه عليه و اله است و اگر مقصود رجعت نباشد بايد سخن را معطوف بجانب نوع کفّار گرفت چون آنها که تا قيامت زنده نميماندند که معذّب بدخان شوند ولى در رجعت ممکن است برگردند و بعذاب دخان گرفتار شوند و بيانات مفسّرين در اين مقام خالى از تشويش نيست و تحقيق همانست که ذکر شد بلى بعضى از مفسّرين اين آيات و آيات سابقه را راجع بظهور قحط و غلا در مکّه بنفرين پيغمبر صلى اللّه عليه و اله دانسته‌اند و گفته‌اند آسمان در نظر آنها از شدّت گرسنگى مانند دودى شده بود و باستدعاء آنها و وعده ايمان و دعاى پيغمبر صلى اللّه عليه و اله رفع شد و آنها خلف وعده نمودند و بکفر عود کردند و بنابر اين خطاب متوجّه بکفّار قريش است و اشکالى نيست ولى اين معنى مخالف با ظاهر آيه دخان و صريح روايات اينمقام است لذا حقير اينقول را آنجا ذکر ننمودم و در هر حال خداوند انتقام پيغمبر صلى اللّه عليه و اله را در قيامت که روز اخذ شديد بزرگ خدا است از آنها خواهد کشيد و بعض مفسّرين که اخيرا قول آنها ذکر شد بطشه کبرى را روز بدر دانسته‌اند و مخفى نماند که علامت ساعت بودن با وقوع در رجعت منافات ندارد چون وقائع رجعت از علائم نزديک شدن قيامت است و باز خداوند براى تسليت خاطر پيغمبر خود اشاره بقصّه موسى عليه السّلام و فرعون نموده ميفرمايد که ما پيش از مشرکين مکه قوم فرعون را در معرض امتحان قرار داديم و پيغمبر با شرافتى از نسل حضرت يعقوب براى آنها فرستاديم و تقاضاى او از فرعونيان اين بود که بنى اسرائيل را از قيد اسارت خود رها کنند و تسليم آنحضرت نمايند که او آنها را با خود از مملکت مصر خارج فرمايد چون آنها از زمان حضرت يوسف عليه السّلام آنجا مانده بودند و زياد شده بودند و بسختى در تحت نفوذ قبطيان بسر ميبردند و بعضى گفته‌اند تقاضاى او اين بود که آنها حقوق الهى را از قبول ايمان و فعل واجبات و ترک محرّمات اداء نمايند به اجابت آنحضرت و عباد اللّه منادى است و حرف ندا حذف شده يعنى ادا نمائيد بمن اى بندگان خدا و اين معنى را قمّى ره تأييد نموده است و مراد از امانت ظاهرا خيانت ننمودن در پيام
جلد 4 صفحه 624
الهى است و در آنچه باو تأديه ميشود از عرض عقايد و اعمال و بغير متّهم نيز تفسير شده و فرمود علوّ و سرکشى از امر حق و تکبّر از اطاعت رسول او ننمائيد که اهانت اولياء خدا اهانت خدا است و من بى‌منطق و دليل با شما صحبت نميکنم بلکه حجّت واضح و معجزه ظاهرى براى شما آوردم و چون سخن به اين جا رسيد قوم او را تهديد بسنگسار کردن نمودند و بعضى گفته‌اند مشغول بناسزا گفتن بآنحضرت شدند از قبيل ساحر و کذّاب خواندن و حضرت پناه بخدا برد از شرّ آنها که رجم يا شتم باشد چون رجم در کلام عرب برشتم هم اطلاق ميشود ولى معناى ظاهر آن سنگسار نمودن است و تقاضا فرمود که در صورت ترک ايمان و عدم اجابت او دست از ايذاء و آزار او بردارند و نه با او باشند و نه بر او.