تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ کُفَّارُکُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِکُمْ أَمْ لَکُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ (43) أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ (44) سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ يُوَلُّونَ الدُّبُرَ (45) بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَ السَّاعَةُ أَدْهى وَ أَمَرُّ (46) إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَ سُعُرٍ (47)
يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (48) إِنَّا کُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ (49) وَ ما أَمْرُنا إِلاَّ واحِدَةٌ کَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ (50) وَ لَقَدْ أَهْلَکْنا أَشْياعَکُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ (51) وَ کُلُّ شَيْ‌ءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ (52)
وَ کُلُّ صَغِيرٍ وَ کَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ (53) إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ (54) فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيکٍ مُقْتَدِرٍ (55)
جلد 5 صفحه 107
ترجمه
آيا کافران شما بهترند از آن اقوام نامبرده يا براى شما امان نامه‌ايست در کتابها
يا مى‌گويند ما جماعت انتقام کشنده‌ايم
زود باشد که فرارى شوند آن جماعت و برگردانند پشت‌هاى خودشان را
بلکه قيامت وعده‌گاه آنها است و قيامت ابتلائش شديدتر و تلخ‌تر است
همانا گناهکاران در گمراهى و زبانه‌هاى آتش سوزانند
روز که کشيده ميشوند در آتش بر رويهاشان بچشيد برخورد دوزخ را
همانا ما همه چيز را آفريديم باندازه
و نيست فرمان ما مگر يکبار مانند يکبار توجّه نمودن بچيزى با شتاب بچشم
و بتحقيق هلاک کرديم امثال شما را پس آيا پند گيرنده‌اى هست
و هر چه بجا آورده‌اند آنرا در کتابها است
و هر کوچک و بزرگى نوشته شده است
همانا پرهيزکاران در بهشتها و کنار نهرهايند
در جايگاه راستى و درستى و صفا نزد پادشاه با اقتدار.
تفسير
خداوند متعال بعد از نقل قضاياى سابقه خطاب باهالى مکّه فرموده ميفرمايد آيا کفّار شما برتر و بالاتر و قوى و نيرومندترند از اقوام سابقه که احوالشان و نتيجه اعمالشان مکرّر ذکر شد يا شما سند امان خود را از عذاب الهى در کتب سماوى گرفته‌ايد و در آنها خدا يادداشت فرموده که اهالى مکّه را عذاب نفرمايد يا ميگويند ما جماعتى هستيم که متّفق و متّحد با يکديگريم و ميتوانيم انتقام خودمان را از دشمنانمان بکشيم و کسى نميتواند بر ما غالب شود و افراد منتصر بملاحظه لفظ جميع است و قمّى ره فرموده قريش گفتند ما اجتماع نموديم که انتقام خودمان را بقتل تو اى محمّد بکشيم پس اين آيه نازل شد و يکى از اخبار غيبيّه قرآن که مثبت اعجاز آن و رسول خاتم است اين است که خداوند خبر داده که در آتيه نزديکى که جنگ بدر باشد اجتماع آنها مبدّل بهزيمت و فرار و اقبالشان منجرّ به ادبار خواهد شد و واقع شد و آن اوّلين فتح بزرگ اسلام بود بعد از هجرت ولى خدا ميفرمايد موعد اصلى و عذاب کامل آنها در قيامت است و داهيه آنروز أدهى و أشدّ و طعم عذابش تلخ‌تر و استمرارش بيشتر است و اين هزيمت و فرار و قتل و اسارت و ادبار طليعه‌اى است از آن خفّت و انکسار و مشتى است نمونه از خروار گناهکاران در دنيا بضلالت و در گمراهى از حق و حقيقت بسر ميبرند و در
جلد 5 صفحه 108
آخرت بشعله‌هاى آتش سوزان جهنم معذّبند و قمّى ره فرموده سعير وادى بزرگى است در جهنّم و روز که بعنف و جبر کشيده ميشوند بسوى آتش و برو در آن افکنده ميشوند بآنها گفته شود بچشيد طعم اصابت و مساس با آتش جهنّم را و سقر نام جهنم است و براى تعريف و تأنيث ممنوع از صرف شده و در بعضى از روايات بوادى مخصوصى در جهنّم براى اهل تکبّر که آتش آن سوزانتر است معرّفى شده و خداوند هر چه را خلق فرموده بر طبق حکمت و مصلحت و بمقدار موافق با آن دو که مکتوب در لوح محفوظ است خلق فرموده از جهت ذات و مقدار، عبث و جزاف نيست مقدّرى که بگل نکهت و بگل جان داد بهر که هر چه سزا ديد حکمتش آن داد عذاب کفّار هم از اين قبيل است که بمقدار استحقاق آنها خواهد بود و قمى ره نقل فرموده که از براى آن وقت و اجل و مدّت است و از بعضى از روايات استفاده ميشود که اين آيات از انّ المجرمين تا اينجا در شأن طايفه قدريّه که مجوس اين امّتند و خواستند خدا را بعدل توصيف نمايند از سلطنت اخراج نموده‌اند نازل شده و ظاهرا آنها کسانى هستند که ميگويند امور خلق بتدبير آنها است نه تقدير خدا و نيست فرمان حق مگر يک امر کن يعنى يک اراده وجود که فورا موجود ميشود و براى تصوير سهولت و فوريّت آن در ذهن فرموده مانند يک نظر افکندن بچيزى با سرعت و الّا امر از آن بالاتر است چون بصرف اراده وجود پيدا ميکند و چيز ديگرى لازم ندارد و لذا در جاى ديگر فرموده و ما امر الساعة الا کلمح البصر او هو اقرب يعنى نيست کار قيامت مگر مانند يک چشم بهم زدن بلکه آن کمتر است اگر بخواهد خداوند برپا نمايد آنرا و بعضى از مفسّرين اينجا هم گفته‌اند مراد امر قيامت است و باز خداوند بکفّار مکّه فرموده که ما بتحقيق هلاک نموديم پيروان و امثال شما را در کفر و شرک پس هنوز شما متذکّر نشديد که پيرامون اين اعمال نگرديد و بدانيد که آنچه را سابقين شما بجا آوردند از کفر و شرک و الحاد و لجاج و عناد در نامه‌هاى اعمال آنها مکتوب و محفوظ است و هر کار خوب و بدى کوچک باشد يا بزرگ از هر کس صادر شده باشد از اولين و آخرين مضبوط و محصى و مسطور شده براى مجازات در دار جزا و اهل
جلد 5 صفحه 109
تقوى و پرهيزکارى در بهشتها کنار نهرهاى جارى در جايگاهيکه جز راستى و درستى و صدق و صفا در آن نباشد در جوار رحمت پادشاه صاحب اقتدارى که عقول از معرفت آن عاجزند شادکام و مقضى المرام ميباشند و افراد نهر بملاحظه دلالت آن بر جنس و عدم احتياج آن بجمع و مراعات فواصل است در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که هر کس سوره اقتربت الساعه را بخواند خداوند او را از قبرش بيرون ميآورد و بر ناقه‌اى از ناقه‌هاى بهشتى سوار ميفرمايد و لابد ببهشت ميرود و الحمد للّه رب العالمين.
جلد 5 صفحه 110