تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
الرَّحْمنُ «1» عَلَّمَ الْقُرْآنَ «2» خَلَقَ الْإِنْسانَ «3» عَلَّمَهُ الْبَيانَ «4»
الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ «5» وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدانِ «6» وَ السَّماءَ رَفَعَها وَ وَضَعَ الْمِيزانَ «7» أَلاَّ تَطْغَوْا فِي الْمِيزانِ «8» وَ أَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لا تُخْسِرُوا الْمِيزانَ «9»
وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ «10» فِيها فاکِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَکْمامِ «11» وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّيْحانُ «12» فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ «13»
ترجمه
خداوند بخشنده
تعليم داد قرآن را
آفريد انسان را
آموخت باو بيان را
خورشيد و ماه بحساب معيّنى سير ميکنند
و گياه و درخت سجده مينمايند
و آسمان را برافراشت و قرار داد ميزان عدل را
تا تجاوز ننمائيد در آن ميزان
و بر پا داريد سنجيدن را بعدل و کم مکنيد ميزان را
و زمين را گسترانيد براى مردمان
در آن است ميوه و درخت خرماى داراى غلافها
و حبوبات داراى برگ خشک و رستنى خوشبوى
پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد.
تفسير
خداوندى که بخشش بيمنتهاى او شامل حال دوست و دشمن شده چون در اين سوره مبارکه بيان نعم و آلاء خود را فرموده افتتاح نموده است آنرا باين نام نامى خود و آنکه تعليم فرموده قرآن را که سرمايه سعادت بشر است به پيغمبر خود و خلق فرموده انسان را که اشرف مخلوقات است و تعليم فرموده باو اخبار از ما في الضمير را به بيان و نطق گويا که مميّز آن از ساير- حيوانات است و آنکه آفتاب و ماه را بحساب معيّن مقدّرى در مسير خودشان سير داده و ميدهد و از آن فصول چهارگانه و سال شمسى و قمرى و ماههاى هلالى که ميزان براى حساب ايّام معدود و بدو و ختم آن در افق مشهود است بعمل ميآيد و امور کائنات بآن منظّم ميگردد و فوائد و منافع و خواص و آثار اين دو نيّر در عالم بقدرى است که کسى از عهده بيان آن بر نميآيد و کلمه حسبان مصدر يا جمع
جلد 5 صفحه 111
حساب است و هر چه از زمين برويد خواه بى‌ساق باشد که آنرا نجم گويند و خواه با ساق که آنرا شجر خوانند ذاتا و طبعا مطيع و منقاد و خافض و رافع و راکع و ساجد در پيشگاه الهى ميباشد و در اين جمله لطف بيان عجيبى بکار رفته چون نجم معناى معروف آن که ستاره است مناسب با شمس و قمر است و معناى غير معروف آن که گياه است مناسب با شجر و تمام روئيدنيها علاوه بر انقياد طبعى که از امر خدا دارند خفض و رفع و رکوع و سجودى بفرمان باد که يکى از گماشتگان الهى بر آنها است دارند که اين محسوس و آن معقول است چنانچه تناسب نجم با شمس و قمر آشکار و با شجر مخفى است و آسمان را رفيع فرمود براى آنکه محلّ ملائکه و منشأ صدور احکام و مقام اولياء عظام و خيمه سبز پرنقش و نگار مرتفعى بر سر بندگان افراشته باشد و ميزان عدل را که قانون شرع مطهّر است جعل و وضع فرمود و نازل کرد بتوسط جبرئيل بر خاتم انبياء صلى اللّه عليه و آله و سلّم تا مردم تجاوز از انصاف و عدل با يکديگر ننمايند و براى تأکيد اين معنى فرموده و برپا داريد اى بندگان من و اى اولياء امور سنجيدن بعدل را و بهيچ وجه تا ميتوانيد نگذاريد خللى در ارکان آن روى دهد و کم و کاست نکنيد از آن ميزان در معامله با احدى و تکرار لفظ ميزان و اکتفا ننمودن بضمير و نهى از زياده اوّلا و نقيصه اخيرا و تصريح به نگاهدارى آن در حدّ اعتدال بين آن دو جمله براى اهتمام بشأن قانون و لزوم رعايت آن در هر حال است علاوه بر آنکه ممکن است گفته شود مراد از ميزان اوّل عدل است که بآن آسمان و زمين برپا است و مراد از ميزان دوم انصاف است و هر چه بآن چيزى سنجيده شود و مراد از ميزان سوّم ترازو است و زمين را وضع و پهن فرمود براى خلق از جنّ و انس تا در آن سکونت و سير نمايند و خدا را عبادت و اطاعت کنند و در آن انواع و اقسام ميوه تابستانى و زمستانى مناسب با حال و مزاج اهل هر بلدى موجود است و در مدينه طيّبه که محل نزول اين سوره است و جزيرة العرب که قرآن بلسان اهالى آن نازل شده درخت خرما بيشتر است و خرما در بدو ظهورش در غلافها و جلدهائى است که براى حفظ آن و سهولت چيدنش مفيد است و نيز در آن جنس حبوبات که
جلد 5 صفحه 112
مشتمل بر انواع و اصناف بيشمار است از قبيل گندم و جو و برنج و عدس و لوبيا و غيرها که بر همه حب اطلاق ميشود وجود دارد و هر يک از آنها داراى برگهائى هستند که براى حفظ آنها نافع است و بعد از خشک شدن مانند کاه بمصارف لازمى ميرسد و نيز در زمين انواع گياههاى مأکول خوشبو است که بآنها ريحان اطلاق ميشود و بعد از ذکر اين نعم بى‌پايان براى اهل زمين از جن و انس خداوند خطاب بآن دو فرموده ميفرمايد پس کدام يک از نعمتهاى پروردگارتان را منکر ميشويد و تکذيب ميکنيد نعمت بودن آن را و وجه تکرار اين آيه شريفه در اين سوره علاوه بر آنچه در سوره سابقه در چند موضع ذکر شد آنستکه بعد از ذکر نعمتهاى متعدّده تقرير آن در اذهان کسانيکه مشمول آن نعمند براى تأکيد در اداء شکرگزارى و اجتناب از کفران لازم و مناسب و اين طرز کلام در بين خطبا و بلغا و شعرا معمول و متعارف است و احتياج بتکلّفى که مفسّرين براى اختلاف معنوى آلاء در موارد مکرّره فرموده‌اند ندارد و بعد از شنيدن اين آيه مناسب است گفته شود لا بشى‌ء من نعمک ربّنا نکذّب و الحمد للّه رب العالمين و آلاء جمع الى بکسر و فتح بمعناى نعمت است و در بعضى از روايات بمحمّد صلى اللّه عليه و آله و سلّم و على عليه السّلام که اعظم نعمند تفسير شده.