تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَکاناً قَصِيًّا «22» فَأَجاءَهَا الْمَخاضُ إِلى جِذْعِ النَّخْلَةِ قالَتْ يا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هذا وَ کُنْتُ نَسْياً مَنْسِيًّا «23» فَناداها مِنْ تَحْتِها أَلاَّ تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِيًّا «24» وَ هُزِّي إِلَيْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْکِ رُطَباً جَنِيًّا «25» فَکُلِي وَ اشْرَبِي وَ قَرِّي عَيْناً فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا «26»
فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا «27» يا أُخْتَ هارُونَ ما کانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ ما کانَتْ أُمُّکِ بَغِيًّا «28»
ترجمه
پس بارور شد باو پس کناره‌گيرى کرد با او در جائى دور
پس آوردش درد زائيدن بسوى تنه آن درخت خرما گفت ايکاش من مرده بودم پيش از اين و بودم چيز ناچيزى فراموش شده
پس ندا کرد او را از زير پايش که محزون مباش بتحقيق قرار داد پروردگارت در زيرت آب جارى
و بکش بسوى خود تنه درخت خرما را ميريزاند بر تو خرماى تازه چيده شده
پس بخور و بنوش و روشن کن چشم خود را پس اگر ببينى از افراد انسان کسى را بگو همانا من نذر کردم
جلد 3 صفحه 468
براى خداوند بخشنده روزه را پس سخن نميگويم امروز با هيچ کس
پس آورد او را نزد کسانش در حاليکه برداشته بود او را گفتند اى مريم بتحقيق آوردى چيز نو ظهورى
اى خواهر هارون نبود پدرت مرد بدى و نبود مادرت زناکار.
تفسير
- پس از مذاکرات سابقه که ميان حضرت مريم و جبرئيل عليه السّلام روى داد جبرئيل دميد در گريبان پيراهن مريم و داخل شد در درون او و آبستن شد بعيسى عليه السّلام در شب و فارغ شد از وضع او صبح و مدّت حملش نه ساعت بود مانند نه ماه چنانچه قمّى ره روايت نموده و در مجمع و کافى از امام صادق عليه السّلام نه ساعت بودن مدّت حمل تأييد شده و چون مريم آثار حمل را در خود مشاهده نمود و خجلت کشيد آنرا بکسان خود اظهار نمايد ناچار از آنها کناره‌گيرى نمود و گفته‌اند بيکى از کوهپايه‌هاى دور اطراف شهر دمشق که مسکن ايشان بود هجرت نمود ولى در تهذيب از حضرت سجاد عليه السّلام نقل نموده که آمد کربلا شبانه همانجا که قبر امام حسين عليه السّلام است حضرت عيسى عليه السّلام متولد شد در هر حال چون آثار وضع حمل در مريم پديدار شد با آنکه يکّه و تنها بود ناچار براى آنکه در آنموقع پناه و تکيه گاهى داشته باشد به تنه درخت خرماى خشک شده‌اى که شاخ و برگ آن ريخته بود ملتجى شد و صيغه اجائها بمناسبت تضمّن آن بمعناى التجاء متعدّى بالى شده و چون آندرخت در آن نواحى معروف بود معرّف بالف و لام شده و حضرت عيسى همانجا متولد شد و مريم از نهايت حزن و اندوه و تحيّر در کار خود که با اين بچّه چه کند و جواب کسان خود را چه بگويد که باور کنند او گناهى نکرده آرزوى مرگ کرد و گفت ايکاش من مرده بودم و چيز ناقابلى دور انداخته بودم که نامم محو از صفحه روزگار و فراموش از السنه و افواه شده بود ناگاه صداى حضرت عيسى را از پائين پاى خود شنيد که ميگويد ما در غم مخور و محزون مباش خداوند در پائين پاى تو نهر آبى برايت ايجاد فرموده و حرکت بده به جانب خود تنه درخت خرما را ميريزد براى تو خرماى تازه چيده شده پس بخور از آن و بياشام از اين آب جارى و روشن بدار چشمت را بمن و بيرون آى از غم و اندوه چون اصل قرّه بمعناى خنکى است و گفته‌اند اشک چشمى که از خوشحالى باشد خنک است لذا قرّه چشم کنايه از خوشحالى شده است چنانچه
جلد 3 صفحه 469
در فارسى روشنى چشم کنايه از خوشحالى است چون در وقت فرح و خوشحالى چشم روشن ميشود چنانچه در وقت حزن و اندوه تار ميگردد و گفت اگر ديدى کسيرا که خواست راجع بمن از تو چيزى بپرسد بگو من نذر کردم براى خدا که امساک کنم از صحبت کردن لذا با کسى امروز حرف نميزنم من خودم جواب او را ميدهم چون اصل صوم بمعناى امساک است و اين در بنى اسرائيل معمول بود که روزه صمت ميگرفتند يعنى روزه سکوت و اين مقدار حرف زدن را براى او تجويز نمود يا آنکه باو دستور داد اينمعنى را باشاره بفهماند در هر حال ظاهرا مأمور شد از طرف خداوند به بيان حضرت عيسى که واقعا روزه صمت بگيرد نه آنکه براى ظهور معجزه آنحضرت بجواب، امر خلاف واقعى را اظهار نمايد چون اين مجوّز دروغ نميشود خصوصا از چنين صدّيقه‌اى و قمّى ره فرموده عيسى عليه السّلام بعد از آنکه ديد مادرش آرزوى مرگ کرد براى آنکه نميداند جواب اقوامش را چه بگويد مادر را دلدارى داد و گفت محزون مباش خداوند در زير پاى تو نهر آبى جارى فرموده و حرکت ده تنه درخت خرما را ميريزد بر تو خرماى تازه و آندرخت که سالها بود خشک شده بود و شاخ و برگش ريخته بود بمجرّد رسيدن دست مريم بآن سبز شد و ميوه داد و ريخت براى مريم از آن خرماى تازه پس خرسند شد و عيسى عليه السّلام باو فرمود مرا راست و درست کن و قنداق نما و ساير دستورات را باو داد و او رفتار کرد و در مجمع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که حضرت عيسى پاى خود را بزمين زد و چشمه آبى جارى ظاهر گشت با وجود اين بعضى از مفسّرين سرى را بمعناى شريف گرفته‌اند و عبارت از حضرت عيسى دانسته‌اند و ندا کننده را گفته‌اند جبرئيل بوده که سمت قابلگى داشت در صورتى که وجود شخص شريف مناسبت با آشاميدن ندارد که در کلام الهى متفرّع بر آن شده و جبرئيل مناسب با قابلگى نيست اگر بنا بود از عالم غيب قابله بيايد مناسب حوريّه بود علاوه بر آنکه غلام که در آيات سابقه ذکر شده و چند ضمير بآن راجع گشته نزديکتر است بضمير مستتر در ناديها از جبرئيل که ذکرى از او قبلا شده بود با آنکه نداء ملک مناسب با فوق است نه تحت که مناسب با نداء نوزاد است اين اشتباهات نيست مگر در نتيجه اعراض از اخبار ائمه اطهار عليهم السّلام که براى ابراز اين حقيقت ناچار باظهار آن
جلد 3 صفحه 470
شدم در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که آنحضرت يکروز در باغات کوفه تجسّس از درخت خرماى خوب ميفرمود تا رسيد بدرخت خرمائى پس وضو گرفت در کنار آن و نماز خواند و در سجودش پانصد مرتبه تسبيح گفت پس تکيه کرد بآن درخت خرما و دعاهائى خواند و بعد فرمود و اللّه اين همان درخت خرمائى است که خداوند بمريم فرمود و هزّى اليک تا آخر آيه و نيز از آنحضرت نقل نموده که روزه فقط امساک از خوردنى و آشاميدنى نيست مريم که گفت من نذر نمودم که براى خدا روزه بگيرم مرادش روزه صمت بود پس شما هم در روزه زبان و گوش خود را حفظ کنيد و چون حضرت مريم بدستور فرزند او را قنداق نمود و در بغل گرفت و نزد کسان خود رفت آنها زبان بملامت او گشودند و او اعتنائى بآنها نکرد و بجانب عبادتگاه خود شتافت و در آنجا قرار گرفت تا همه آمدند و باو گفتند عجب کار نو ظهور قبيحى کردى اى خواهر هارون نبى در صلاح و تقوى و عبادت چون آنحضرت يا هارون نام ديگرى معروف باين اوصاف بوده در بنى اسرائيل و هر کس را ميخواستند مبالغه در صلاحش نمايند برادر يا خواهر او ميخواندند و گفتند پدرت عمران مرد بدى نبود و مادرت حنّه زن زناکارى نبود تو چرا اين طور شدى و معلوم است که تشبيه آنها او را به هارون بر سبيل طعنه و استهزاء براى شهرت مريم عليها سلام بعبادت و تقوى بوده نه آنکه در چنين موقعى ميخواستند مبالغه در صلاح و تقواى او نمايند ..