تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ (45) قالَ يا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْ لا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ (46) قالُوا اطَّيَّرْنا بِکَ وَ بِمَنْ مَعَکَ قالَ طائِرُکُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (47) وَ کانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَ لا يُصْلِحُونَ (48) قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَ أَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ ما شَهِدْنا مَهْلِکَ أَهْلِهِ وَ إِنَّا لَصادِقُونَ (49)
وَ مَکَرُوا مَکْراً وَ مَکَرْنا مَکْراً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ (50) فَانْظُرْ کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ مَکْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَ قَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (51) فَتِلْکَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذلِکَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (52) وَ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَ کانُوا يَتَّقُونَ (53)
ترجمه
و بتحقيق فرستاديم بسوى ثمود برادرشان صالح را که بپرستيد خدا را پس آنگاه آنها دو فرقه شدند که دشمنى ميکردند
گفت اى قوم من چرا بشتاب ميخواهيد بدى را پيش از خوبى چرا آمرزش نميخواهيد از خدا باشد که شما رحم کرده شويد
گفتند فال بد زديم بتو و بهر که با تو است گفت فال بد شما نزد خدا است بلکه شما گروهى هستيد که آزموده ميشويد
و بودند در شهر نه نفر از قوم که افساد ميکردند در زمين و اصلاح نميکردند
گفتند با آنکه سوگند خوردند بخدا که هر آينه شبيخون ميزنيم بر او و اهلش پس ميگوئيم البته بخونخواهش که حاضر نبوديم در وقت هلاک اهل او و همانا مائيم هر آينه راستگويان
و مکر کردند مکر کردنى و مکر کرديم مکر کردنى و آنها درک نمى‌کردند
پس بنگر چگونه بود انجام مکر آنها که ما هلاک کرديم آنها و قومشانرا همگى
پس اينست خانه‌هايشان که فرو ريخته بسبب آنکه ستم کردند همانا در اين آيتى است براى گروهى که ميدانند
و رهانيديم آنانرا که ايمان آوردند و پرهيز ميکردند.
جلد 4 صفحه 155
تفسير
خداوند باز براى تذکّر کفار بعواقب وخيم کفر قصه حضرت صالح را که از قوم ثمود بود و باين مناسبت برادر آنها خوانده شده يادآورى فرموده که ما او را برسالت مبعوث بر آنها نموديم و او دعوت نمود آنانرا بتوحيد و عبادت خداى يگانه و بعضى قبول نمودند و بيشتر تکذيب کردند و دو دسته شدند يک دسته مؤمنين و يکدسته کافرين و با يکديگر در تصديق و تکذيب حضرت صالح مخاصمه و نزاع داشتند و کفار از آنحضرت براى امتحان تقاضا نمودند که عذابى را که بآنها وعده ميدهد در صورت تکذيب و بقاء بر کفر زودتر بر آنها وارد نمايد و او جواب فرمود چرا تعجيل مى‌نمائيد در عذاب که بد است براى شما و ميخواهيد نزول آنرا قبل از رحمت خدا که در اثر ايمان و تصديق پيغمبر او بر شما نازل خواهد شد و خوب است براى شما و چرا استغفار و توبه از معاصى خود نمى‌نمائيد و ايمان نمى‌آوريد تا مشمول رحمت حق شويد و اگر عذاب نازل شود ديگر توبه و ايمان فائده ندارد آنها گفتند واقعا از وقتى که شما اين نغمه را در ميان ما بلند کرديد و دو دستگى ايجاد نموديد قحط و غلا در ميان ما پيدا شد و ما اين را بفال بد گرفتيم و از شومى تو و اتباعت ميدانيم که حوادث و ناملائمات پى در پى بر ما وارد شده و ميشود و حضرت فرمود اشتباه فرموديد اين ناملائمات در نتيجه اعمال خود شما است که از اطاعت خدا و پيغمبرش سرپيچى نموديد و خداوند خواسته شما را امتحان فرمايد که گرفتارتان کرده و ميکند شايد متوجه شويد که زمام امور بدست ديگرى است و بايد وسائل سعادت و نيکبختى را از مبدء غيب خواستار گشت و دست نياز بدرگاه کار ساز دراز کرد پس خوب است ايمان بياوريد تا رفع تمام گرفتاريهاى شما بشود و کلمه اطّيّر نادر اصل تطيّرنا بوده بعد از قلب تاء بطاء و ادغام و احتياج بهمزه وصل اطّيّرنا شده است و در شهر حجر که مسکن حضرت صالح بود نه نفر از اشقياء و اشراف و اشرار قوم بودند که جز افساد و اضلال و شرارت و فتنه انگيزى کارى نداشتند و با يکديگر هم قسم شدند و گفتند بخدا شبانه بر سر صالح و کسانش ميريزيم و آنها را ميکشيم و بعدا هر کس قيام بخونخواهى او نمود از بازماندگانش ميگوئيم ما در وقت هلاکت کسان او حاضر نبوديم و از مرتکب قتل خبر نداريم چه رسد بآنکه
جلد 4 صفحه 156
متصدّى آن باشيم و ميگوئيم بخدا قسم که ما راستگويانيم يا و حال آنکه ما راستگويانيم چون تنها در قتل کسان او حاضر نبوديم بلکه در قتل او و کسانش با هم حاضر بوديم و قمى ره فرموده مراد آنستکه ما اينکار را ميکنيم و اظهر همان معناى اول است که خواستند بعد از انکار بقسم دروغ خود را تبرئه نمايند و گفته‌اند بعد از آنکه ناقه را کفار پى کردند حضرت صالح فرمود تا سه روز ديگر عذاب بر شما نازل خواهد شد و مسجدى داشت در ميان دره کوهى که آنجا ميرفت و نماز ميخواند اين نه نفر رفتند آنجا که چون آنحضرت بيايد او را بکشند و بعد کسانش را و گفتند او گمان ميکند تا سه روز ديگر از امر ما فراغت پيدا ميکند و ما بايد تا سه روز بحساب او و کسانش برسيم ناگاه سنگ بزرگى از کوه بر سر آنها آمد که همه را بزير گرفت و هلاک کرد و باقى قوم بصيحه آسمانى هلاک شدند و اينها همان اشخاصى بودند که بيش از همه در قتل ناقه سعى نمودند و اسماء آنها از ابن عباس نقل شده و رئيس آنها قدّار نام بوده که بأشقى الأشقياء امم ماضيه معرّفى شده چنانچه ابن ملجم بأشقى الأشقياء اين امّت و تميز تسعه بر هط باعتبار آنستکه رهط مانند قوم اسم جمع است پس مثل آنستکه فرموده باشد نه مردان يا نفرات ولى قمى ره فرموده شبانه آمدند حضرت صالح را بکشند ملائکه‌ئى که نگهبان او بودند آنها را در خانه حضرت کشتند با سنگ و بعدا ساير قوم بزلزله نابود شدند و در هر حال مکر و حيله و تدبيرى نمودند و خداوند همانرا سبب هلاکشان و جزاى مکرشان قرار داد با آنکه متوجه نبودند که با خدا نميشود مکر کرد و ادراک نميکردند نتيجه مکر خودشان را که مکر خدا با آنها است پس ببين اى کسيکه ديده بصيرت دارى سر انجام مکر و حيله آنها را که چگونه خداوند هلاک فرمود آن نه نفر و ساير آنقوم سرکش را بصيحه آسمانى و زلزله زمينى بتمامى و اين خانه‌هاى آنها است که بى صاحب و ويران افتاده مى‌بينند آنها را اهالى مکه و مدينه در راه شام براى ظلمى که بخودشان نمودند و از اطاعت خدا و پيغمبرش سرپيچى کردند و اين مايه عبرت و آيت بزرگى است براى ارباب معرفت که بدانند عاقبت، هر قوم که با خدا در افتادند ور افتادند و نابود شدند و اهل ايمان و تقوى نجات يافتند و بسعادت دو سرا فائز و نائل گشتند و لتبيّتنّه و
جلد 4 صفحه 157
لتقولنّ بتاء و صيغه جمع بنحو خطاب بعضى ببعض و انّا دمّرناهم بکسر همزه نيز قرائت شده است و گفته‌اند اهل نجات چهار هزار نفر بودند که با حضرت صالح از وادى القرى بحضرموت رهسپار شدند و آنحضرت پس از ورود برحمت ايزدى و اصل گرديد لذا آن بلد بحضرموت خوانده شد.