المیزان جلد۱۰ بخش۷
و بنابراين ، معناى آيه چنين است: اين چنين ، کلمه پروردگارت که همان قضاى حتمى او عليه فاسقان است محقق و حتمى شد، و آن کلمه و آن قضاء اين است که فاسقان ايمان نخواهند آورد، قضاى الهى اين چنين در خارج محقق شده و اينطور مصداق گرفته ، و آن مصداق اين است که فاسقان از حق خارج شدند و قهرا در ضلالت واقع گشتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۷۷
و خلاصه کلام حق تعالى اين است که ما اگر چنين قضائى رانديم که فاسقان هدايت نشوند و ايمان نياورند اين قضاء را به ظلم و به گزاف و بيهودگى نرانديم ، بلکه اگر رانديم بدين جهت بود که خود آنان از حق روى گرداندند، و خود خويشتن را در ضلالت افکندند، چون بين حق و ضلالت هيچ واسطه اى نيست - دقت بفرمائيد.
و در اين آيه شريفه دلالت بر چند مطلب ضرورى و چند حکم از احکام و قوانين روشن و مشهور در نظام عالم وجود دارد، مثل اين حکم بديهى که مى گوئيم: «بين حق و باطل واسطه وشق سومى وجود ندارد» و يا مى گوئيم: «بين هدايت و ضلالت واسطه نيست و يا مى گوئيم: اين دوران بين حق و باطل و هدايت و ضلالت مستند به قضاى الهى است ، و از پيش خود در ملک خداى تعالى ثبوت نيافته ، بلکه اين خدا است که چنين کرده».
گفتار بعضى از مفسران در مقصود از لفظ «کلمه» در آيه شريفه
و چه بسا که بعضى از مفسرين گفته باشند که منظور از لفظ «کلمه» در آيه شريفه ، کلمه عذاب است ، و اما جمله «انهم لا يؤمنون» در حقيقت بيان علت عذاب است، چيزى که هست حرف «لام» در آن در تقدير است ، و تقدير کلام چنين است:
«کذلک» يعنى «کثبوت هذه الحجة عليهم حقت کلمة ربک على الذين فسقوا و هى وعيدهم بالعذاب و انما حقت عليهم العذاب لانهم لا يؤ منون - نظير ثبوت آن حجت - که قبلا گفتيم - بر مشرکين ، مساءله کلمه پروردگارت بر عموم فاسقان است ، و آن کلمه عبارت است از تهديدشان به عذاب و اگر اين کلمه بر فاسقان محقق شد براى اين بود که فاسقان ايمان نياوردند».
وليکن اين تفسير، تفسيرى است که خالى از سقم و ايراد نيست ، براى اينکه بنابر اين تفسير وجه شباهت در تشبيهى که در آيه آمده روشن و يک جور نيست ، زيرا حجت که عذاب به آن تشبيه شده بالذات عليه آنان ثابت است ولى عذاب ذاتى آنان نيست ، بلکه به خاطر امر ديگرى براى آنان ثابت شده ، و آن اين است که ايمان نياوردند.
و اين حجت - همانطور که در بيان قبلى توجه کرديد - حجتى است ساده که بت پرستان نيز به حق بودن آن اعتراف دارند، ليکن وجهه آن حجت را برگردانده ، آن را دليل بر مدعاى خود يعنى ربوبيت اربابها گرفتند، و با اين حجت استدلال کردند به اينکه آن ربها استحقاق عبادت دارند نه خداى تعالى ، و منشاء اين اشتباهشان اين بود که معتقد بودند به اينکه تدبير هر ناحيه از نواحى مختلف عالم به دست يکى از آن ربها است ، و چون تدبير آن ناحيه به دست اوست پس رب آن ناحيه نيز همو است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۷۸
و گفتند: اگر ما بتها را مى پرستيم به اين حساب است که بتها سنبل آن خدايانند، مى خواهيم رضايت آن خدايان را بدست آوريم تا آنها در عوض نزد خداى تعالى ما را شفاعت کنند، چون آنها مقرب درگاه خدا هستند.
پس آيه شريفه همين جا مشرکين را مورد مؤاخذه قرار مى دهد که پس شما اعتراف داريد که همه تدبيرها منتهى به اللّه تعالى مى شود، و چگونه ممکن است منتهى نشود با اينکه خالق همه عالم او است، و نيز همو است که عالم را بقاء مى دهد، پس حقيقت ربوبيت نيز مختص به او است، و تنها او است که مستحق عبادت است، نه کسى ديگر.
احتياج دوم براى توحيد خداوند، با استناد به مساءله ابداء و اعاده خلق
«قُلْ هَلْ مِن شرَکائکم مَّن يَبْدَؤُا الخَْلْقَ ثمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الخَْلْقَ ثمَّ يُعِيدُهُ ...»:
در اين آيه حجتى ديگر به رسول گرامى خود تلقين مى کند تا عليه مشرکين اقامه نمايد، حجتى از جهت مبدأ و معاد، مى فرمايد: آن کسى که مبدأ هر موجودى است و معاد و برگشت هر موجودى نيز به سوى او است استحقاق آن را دارد که عبادت شود تا آدمى در روز معاد و روز لقاء او از عذاب اليمش ايمن گشته ، به ثواب عظيم او نائل گردد.
و چون مشرکين - يعنى همانهائى که در اين حجت خطاب به آنها بوده است - قائل به معاد نبودند، لذا خداى تعالى پيامبرش را دستور داده که خودش پاسخ از اين سؤ ال بدهد، و بگويد: «اللّه يبدؤ ا الخلق ثم يعيده فانى تؤفکون».
و اگر آيه شريفه در احتجاجش به مساءله ابداء و اعاده تکيه کرده ، اين اعتمادش اعتماد بر يک مقدمه مبهم و بيان ناشده نبوده ، چون خداى تعالى در موارد متعددى از کلامش که شايد به ده مورد برسد از طرق مختلفى بر اين مقدمه احتجاج کرده . يک بار از طريق اينکه اگر بعد از اين عالم عالمى ديگر نباشد لازم مى آيد خلقت بشر در اين عالم لغو و بيهوده باشد و خداى تعالى کار بيهوده نمى کند. و يکبار از اين طريق که اگر عالمى ديگر نباشد و خلق در آن عالم به جزاى اعمال خود نرسند ظلم لازم مى آيد، و چون خداى تعالى عادل است ، پس واجب است که در عالمى ديگر کيفر و پاداش هر عملى را بدهد.
و همچنين از طرفى ديگر، اصولا خداى تعالى در قرآن کريم هر گونه شک و ترديدى نسبت به معاد را نفى نموده ، و ثابت بودن آن را امرى مسلم دانسته است ، (و ديگر لازم نبود در هر احتجاجى دوباره ادله معاد را ذکر کند).
و اين حجت بطورى که در سابق اشاره کرديم حجتى است که منطق عموم مؤ منين را بازگو مى کند، که اگر خداى تعالى را عبادت مى کنند از ترس عقاب او و يا به اميد ثوابى است که او برايشان مهيا کرده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۷۹
«قُلْ هَلْ مِن شرَکائکم مَّن يهْدِى إِلى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يهْدِى لِلْحَقِّ ...»:
جمله «يهدى الى الحق» و جمله «يهدى للحق» هر دو به يک معنا است ، چون ماده هدى به هر دو قسم متعدى مى شود، يعنى هم با حرف «الى» و هم با حرف لام. در چند جاى ديگر از قرآن کريم با حرف لام متعدى شده ، مانند آيه «او لم يهد لهم» و آيه «يهدى للتى هى اقوم» و مواردى ديگر. پس ، اينکه بعضى از مفسرين گفته اند: حرف «لام» در جمله مورد بحث براى تعليل آمده ، سخن درستى نيست.
خداى تعالى در اين آيه سومين حجت را به رسول گرامى خود تلقين مى کند، و اين حجتى است عقلى که خواص و دانشمندان از مؤمنين به آن تکيه مى کنند.
و توضيح آن اين است که يکى از مرتکزات فطرى بشر که عقل وى بدان حکم مى کند اين است که انسان بايد حق را پيروى کند، حتى اگر احيانا در يکى از اعمالش از حق منحرف شود، و به خاطر غلط يا اشتباهى و يا هوى و هوسى غير حق را پيروى کند، در همان لحظه که آن عمل غير حق را انجام مى دهد پيش خودش آن عمل را حق مى پندارد، چون امر بر او مشتبه شده است.
و به همين جهت است که مى بينيم بعد از آنکه غبار و کوران هوى و هوسش فرو نشست اين طور اعتذار مى جويد که من خيال مى کردم آن عمل حق است ، پس به حکم ارتکاز و فطرت و عقل بشر حق بطور مطلق و بدون هيچ قيدى و شرطى واجب الاتباع است ، و به همين دليل کسى هم که انسان را به سوى حق راهنمائى مى کند نيز واجب الاتباع است ، به خاطر اينکه حق مى گويد و به سوى حق دعوت مى نمايد، و بايد چنين کسى را ترجيح داد به کسى که ما را به سوى حق هدايت نمى کند، و يا به سوى غير حق مى خواند، زيرا پيروى کردن از هادى به سوى حق پيروى خود حق است ، همان حقى که او ما را به سوى آن مى خواند، و وجوب پيروى او، امرى است ضرورى ، که هيچ حاجتى به دليل ندارد.
در حجتى که در آيه مورد بحث به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) تلقين شده تکيه بر اين مقدمه ضرورى و فطرى شده است ، لذا سخن را از اينجا آغاز مى کند که مى پرسد: آيا شما مشرکين در ميان شرکاء خود هيچ شريک و معبودى سراغ داريد که شما را به سوى حق هدايت کند؟
و پر واضح است که مشرکين غير از کلمه «نه » جوابى ندارند، چون شرکاى آنان چه آنانى که جمادند مانند بتها و معبودهاى جامد ديگر،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۸۰
و چه آنهائى که جاندارند، مانند فرشتگان و ارباب انواع ، و جن و طاغوتهائى چون نمرود و فرعون و امثال آنان ، هيچيک (بر حق نبودند، تا ديگران را به سوى حق هدايت کنند، و اصولا هيچ يک ) مالک نفع و ضرر و مرگ و حيات و نشور خود نيستند.
و چون مشرکين در پاسخ از اين سؤال جواب مثبتى نداشتند، لذا خداى تعالى به رسول گرامياش دستور داد خودش جواب بدهد، و فرمود: «قل اللّه يهدى للحق - بگو: تنها خداست که به سوى حق هدايت مى کند»، چون او است که هر موجودى را به سوى هدفش و به سوى هر چيزى که در بقائش نيازمند به آن است هدايت مى کند.
همچنان که از قول موسى (عليه السلام) حکايت کرده که در برابر فرعون فرمود: «ربنا الذى اعطى کل شئ خلقه ثم هدى». و نيز فرمود: «الذى خلق فسوى و الذى قدر فهدى». و او کسى است که انسان را به سوى سعادت حيات هدايت و به سوى بهشت و آمرزش دعوت مى کند، رسولانى مى فرستد و کتابهائى نازل مى کند و شرايعى تشريع مى نمايد، تا انسانها به اذن او هدايت شوند، و به همين منظور انبياء را دستور داد تا دعوت حق دينى را در بين بشر گسترش دهند.
و ما در تفسير آيه شريفه : «الحق من ربک فلا تکن من الممترين» گفتيم که اعتقاد و سخن و عمل حق آن اعتقاد و گفتار و کردارى است که با سنت جارى در عالم کون که فعل حق تعالى است مطابق باشد، و بنابراين ، حق در حقيقت به مشيت خداى تعالى و اراده او حق است.
و وقتى محقق شد که در ميان هيچيک از شرکاى مشرکين کسى نيست که به سوى حق هدايت کند، و تنها خداى سبحان است که به سوى حق هدايت مى کند، با جمله «افمن يهدى الى الحق احق ان يتبع امن لا يهدى الا ان يهدى» از آنان بپرسيد که خودشان از بين دو قسم اتباع يکى را ترجيح دهند، تبعيت خداى تعالى و تبعيت شرکايشان را، پيروى خداى تعالى که به سوى حق هدايت مى نمايد، و پيروى شرکاء را که نه کسى را هدايت مى کنند، و نه خود بدون راهنما راهى به جايى مى برند، و معلوم است که در اين دوران، ترجيح براى آن کسى است که به سوى حق هدايت مى کند، نه آنکس که هدايتى نمى کند، يعنى ترجيح با پيروى خداى تعالى بر پيروى خدايان دروغين است ، ولى مشرکين به عکس اين حکم مى کنند و بدين جهت خداى تعالى با جمله «فما لکم کيف تحکمون» ملامت و توبيخشان مى کند.
در اينجا سؤ الى باقى مى ماند و آن اين است که در رجحان پيروى خداى تعالى بر پيروى شرکاء تعبير فرموده به اينکه «پيروى خداى تعالى سزاوارتر است» مگر پيروى شرکاء سزاوار است که پيروى خداى تعالى سزاوارتر باشد؟ و چون چنين نيست بايد حقانيت را منحصر در پيروى خداى تعالى مى کرد، و آن را متعين دانسته مى فرمود: تنها پيروى خداى تعالى حق است ، نه اينکه بفرمايد: پيروى خداى تعالى سزاوارتر است؟
جواب اين سؤال اين است که اين تعبير مقتضاى مقام ترجيح است . وقتى از خصم مى پرسيم : راستى ترجيح بر دروغ دارد. يا دروغ ترجيح بر راستى ؟ ناگزير پاسخ اين سؤ ال اين است که راستى بهتر است، و اين معنايش آن نيست که دروغ هم خوب است ، ولى راستى خوبتر است . و اگر خود خصم پاسخ نداد، ما به جاى او همين تعبير را مى آوريم ، تا قبول دعوى ما برايش آسانتر شود، و حس عصبيت او تحريک و جهالتش تهييج نگردد.
و خداى تعالى در اين سؤال و جواب زيباترين تعبير را آورده و فرموده: «أ فمن يهدى الى الحق احق ان يتبع ام من لا يهدى الا ان يهدى».
و در اين آيه قرائتى که رايج است کلمه «لا يهدى» - با تشديد «دال» - است که اصل آن «يهتدى » بوده ، و ظاهر جمله «لا يهدى الا ان يهدى» که در آن متعلقات فعل حذف شده ، و نفرموده که به چه چيز هدايت مى شود و چه کسى او را هدايت کرده اين است که به خودى خود هدايت نمى شود، بلکه به وسيله غير خود هدايت مى شود، چون اين کلام يعنى جمله «يهدى الى الحق» در مقابل جمله «من لا يهدى» قرار گرفته، با اينکه جمله «به سوى حق هدايت مى کند» بايد در مقابلش جمله «به سوى حق هدايت نمى کند» قرار بگيرد، نه جمله «لا يهدى - به سوى حق هدايت نمى شود».
و همچنين جمله «به سوى حق هدايت نمى شود»، در مقابل جمله: «به سوى حق هدايت مى شود» است، و لازمه اين چنين مقابله اين است که بين «راه يافتن بوسيله غير» و «هدايت نکردن به سوى حق»، و همچنين بين «هدايت کردن به سوى حق» با «راه يافتن بالذات» ملازمه باشد.
پس کسى که به سوى حق هدايت مى کند، بايد خودش بالذات - و نه بوسيله غير - راه يافته باشد، و نيز کسى که خودش بوسيله غير راه يافته ابدا به سوى حق هدايت نمى کند.
اين آن نکته اى است که آيه شريفه به حسب ظاهرى که دارد بر آن دلالت مى کند، و جاى هيچ ترديدى در اين دلالت نيست ، و اين خود عادلترين گواه است بر اينکه در اين کلام مجازگوئى نشده ، و اساس آنکه مثل همه موارد مجازگوئى که خود ما اهل عرف داريم بر مساهله نيست ، بلکه کلامى است جدى و بر اساس حقيقت ما اهل عرف همين که ببينيم کسى کلمه حقى گفت و ما را به سوى آن دعوت کرد مى گوئيم «او هادى به سوى حق است» و او را به چنين صفتى توصيف مى کنيم، هر چند که خود او بدانچه مى گويد معتقد نباشد، و يا اگر تا حدودى معتقد به گفته خويش هست به آن عمل نکند، و يا اگر عمل مى کند معناى واقعى کلمه حق را تحقق ندهد بلکه تنها عملى انجام بدهد ولى عملش مغز و معنا نداشته باشد.
و نيز ما او را به اين صفت توصيف مى کنيم ، چه اينکه خودش به خودى خود به آن کلمه حق راه يافته باشد، و يا اينکه ديگران او را بدان هدايت کرده باشند، در حالى که از نظر واقع و حقيقت چنين نيست ، بلکه هدايت به سوى حق يعنى رساندن افراد به حق صريح و به متن واقع ، و اين تنها کار خداى سبحان و يا کار کسانى است که خود راه يافته باشند، يعنى خداى تعالى آنان را بدون واسطه کسى بلکه خودش هدايت کرده باشد و آنان بوسيله خداى تعالى راه را يافته باشند و از سوى او ماءمور شده باشند که ديگران را هدايت کنند. و ما پاره اى مطالب در اين باب در معناى آيه شريفه «و اذ ابتلى ابراهيم ربه بکلمات فاتمهن» ايراد کرده ايم .
چند مطلب که از آيه شريفه استفاده مى شود
پس از آنچه در معناى آيه گفتيم چند امر روشن گرديد:
يکى اينکه منظور از هدايت به سوى حق صرف ارائه طريق و نشان دادن راه راست نيست ، بلکه منظور از آن ايصال به مطلوب است ، چون اين معنا مسلم و بديهى است که هر کسى مى تواند بگويد راه حق کدام است ، چه اينکه خود گوينده بوسيله غير و يا بالذات راه حق را يافته باشد و يا نيافته باشد، و آيه شريفه سخن از هدايتى دارد که کار هر کس نيست پس معلوم مى شود منظور از آن صرف نشان دادن راه حق نيست.
دوم اينکه منظور از جمله : «من لا يهدى الا ان يهدى» کسى است که به خودى خود راه را نمى يابد، و اين دو طايفه را شامل مى شود، يکى آن کسانى را که اگر هدايت مى شوند بوسيله غير خود مى شوند و يکى آن کسانى که اصلا هدايت نمى شوند، نه به خودى خود و نه به وسيله غير نظير بتها و خدايان دروغين که قابليت هدايت به وسيله غير را ندارند، چون جمله «الا ان يهدى» استثناء از جمله : «من لا يهدى» است، و اين جمله بايد دو طائفه را شامل بشود، تا طايفه هدايت پذير به وسيله غير از آن استثناء شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۸۳
معناى استثناء در: «امن لا يهدى الا ان يهدى» واقوال نادرست برخى از مفسرين در اين باره
و در جمله : «ان يهدى» فعلى آمده که حرف «ان» مصدرى بر سرش درآمده ، که کارش اين است که به فعل معناى مصدرى مى دهد، و جمله فعليه اى که اين چنين تاويل به مصدر برود دلالتى بر تحقق ندارد، به خلاف خود مصدر که به معمولش اضافه شود.
پس به حکم اين قاعده بين دو جمله زير فرق هست ، يکى اينکه بگوييم : «ان تصوموا خير لکم» و يا بگوييم «ان کنا عن عبادتکم لغافلين» زيرا جمله اولى هيچ دلالتى ندارد بر اينکه روزهاى واقع شده، ولى عبارت دوم ، يعنى مصدر مضاف بر معمولش (عبادتکم ) دلالت دارد بر اينکه عبادت واقع شده.
در محاورات روزمره خود نيز يک بار مى گوييم : «ضربک زيدا عجيب - زدن تو زيد را عجيب و خارج از انتظار بود»، که اين تعبير دلالت دارد بر اينکه مخاطب به اين کلام زيد را زده است ، و يک بار هم مى گوييم : «و ان تضرب زيدا عجيب - و اينکه تو زيد را بزنى عجيب و خارج از انتظار است»، که اين عبارت را به کسى مى گوييم که هنوز زيد را نزده ، ليکن تصميم گرفته است بزند.
پس اينکه فرمود: «امن لا يهدى الا ان يهدى» معنايش اين است که نبايد پيروى کرد کسى را که هدايتش از خودش نيست ، مگر آنکه هدايت از ناحيه غير به او برسد. و معلوم است که وقتى هدايت از ناحيه غير به او مى رسد که بر حسب طبيعتش قابل هدايت باشد، و اما اگر قابل هدايت نباشد صفت «لا يهدى» همواره با او خواهد بود - دقت بفرمائيد.
اين بود نظريه ما در معناى اين استثناء، ولى ساير مفسرين در معناى آن اقوال عجيب و غريبى دارند:
از آن جمله اين قول است که گفته اند: اين استثنائى است مفرغ (يعنى استثنائى است که مستثنا قبل از استثناء داخل در عموم مستثنا منه هست ولى مستثنا منه ذکر شده استثنائى است ) از چيزى (مانند ابدا و دائما) که همه احوال را شامل مى شود.
در حقيقت تقدير جمله «امن لا يهدى ابدا الا ان يهدى فيهدى» مى باشد، زيرا اگر چنين نکنيم جمله «لا يهدى» شامل مسيح عيسى بن مريم و عزير و ملائکه (عليهم السلام ) نيز مى شود، با اينکه اين نامبردگان هدايت را از خداى تعالى گرفته و به هدايت و وحى او خلق را هدايت مى کردند همچنانکه قرآن در سوره مخصوص به انبياء فرموده: «و جعلناهم ائمة يهدون بامرنا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۸۴
وجه نادرستى اين تفسير اين است که خلاصه آن اين بود که آيه شريفه مى خواهد بگويد: «آيا کسى که به سوى حق هدايت مى کند سزاوار است متابعت شود، و يا کسى که خودش هدايت نمى شود مگر آنکه خداى تعالى او را هدايت کند، و بعد از آنکه خدا هدايتش کرد او هم خلق را هدايت کند»، و بطوريکه ملاحظه مى کنيد اين معنائى است که بکلى وضع آيه را از اصل مختل مى سازد، زيرا کسى که خودش راه را نمى يابد، نمى تواند خلق را به سوى حق هدايت کند، چون خودش از پس پرده با حق تماس پيدا مى کند، آن وقت چگونه کسى را به حق مى رساند؟
علاوه بر اين ، اين معنائى که براى آيه کرد شامل بتها که منظور اصلى از احتجاجند نمى شود چون بتها قابل هدايت نيستند، و چگونه ممکن است . براى بطلان پرستش بتها استدلالى بکند که اصلا شامل بتها نشود، و شامل مسيح و عزيز بشود که در نظر طوائفى ديگر غير مشرکين يعنى يهود و نصارا قداست دارند، با اينکه يهود و نصارا مورد نظر آيه نبودند، و اگر آيه شريفه شامل آنها نيز بشود به عموميت ملاک شامل مى شود.
نظريه ديگرى که مفسرين اظهار داشته اند اين است که : استثناى «الا ان يهدى» استثنائى است منقطع (يعنى مستثناء قبل از استثناء داخل در مستثنا منه نبوده )، و منظور از جمله «من لا يهدى - کسى که راه نمى يابد» تنها بتها است ، که اصلا قابليت هدايت ندارند، و معناى آيه اين است : «آيا کسى که به سوى حق هدايت مى کند سزاوارتر به متابعت است ، يا کسى که چون بتها اصلا هدايت پذير نيست ، مگر آنکه خدا هدايتش کند که در اين صورت البته هدايت مى شود».
وجه نادرستى اين تفسير اين است که نمى تواند مقابله اى که بين جمله «من يهدى الى الحق» و جمله «من لا يهدى» برقرار شده توجيه کند، براى اينکه وقتى مقابله بين هدايت به سوى حق و اهتداء به سوى آن تصور دارد که برگشت معناى اين مقابله به اين شود که بگوئيم : «آيا کسى که به سوى حق هدايت مى کند سزاوارتر است به اينکه متابعت شود، و يا کسى که اصلا اهتداء بردار نيست ، مگر آنکه خدا هدايتش بکند و او مهتدى و راه يافته بشود، آنگاه غير خود را هدايت کند»، و وقتى برگشت معنا به اين شد، اين اشکال بر آن متوجه مى شود که در اين صورت وجهى براى اختصاص دادن استثناء به مثل بتها که اصلا هدايت پذير نيستند وجود ندارد، تا بگوئيم استثناء منقطع است ، بلکه شامل مى شود هم آنهائى را که بنفسه اهتداء ندارند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۸۵
و هم آنهائى را که بوسيله غير اهتداء نمى پذيرند، و هم آنهائى را که چون ملائکه مثلا بنفسه اهتداء ندارند، ولى بوسيله غير اهتداء مى پذيرند، و اگر چنين شمولى داشته باشد همان اشکال که در وجه سابق بود بر آن وارد مى شود.
يکى ديگر از آن تفسيرهاى عجيب اين است که گفته اند: منظور از جمله : «من لا يهدی» بتها است که اصلا قابل هدايت نيستند، و کلمه «الا» به معناى کلمه «حتى» است، و معناى آيه اين است : «آيا کسى که به سوى حق هدايت مى کند سزاوارتر است به متابعت ، و يا کسى که مهتدى نمى شود و خود هدايت نمى پذيرد تا هدايت کند؟
وجه نادرستى اين تفسير اين است که بنابراين برگشت ترديد «اين و يا آن» به مثل اين مى شود که بگوييم: «آيا کسى که به سوى حق هدايت مى کند سزاوارتر به متابعت است ، و يا کسى که خودش هدايت نمى يابد تا به سوى حق هدايت کند»، و آن وقت استثناء جنبه استدراک به خود مى گيرد، يعنى جمله اى زيادى مى شود که غرض از کلام بيان آن نيست. علاوه بر اينکه اصولا در زبان عرب ثابت نشده که کلمه «الا» به معناى «حتى» بيايد، و به فرضى هم که ثابت شود در کلام استعمال زيادى ندارد، که بتوان فصيح ترين کلام يعنى قرآن را بر چنان استعمالى حمل نمود.
قول ديگر اين است که گفته اند: منظور از جمله «من لا يهدى الا ان يهدى» ملائکه و جن هائى مى باشند که مشرکين آنها را به جاى خداى تعالى مى پرستيدند، و ملائکه و جنها هر چند از پيش خود مالک هدايت نيستند، ولى قابل آن هستند که از ناحيه خداى تعالى هدايت شوند. و يا منظور رؤ ساء و پيشوايان ضلالتند که مردم را به کفر دعوت مى کنند، که اينها هر چند راه يافته نيستند ولى قابليت اهتداء و يافتن راه را دارند. آرى ، پيشوايان ضلالت در تاريخ بشر اگر به سوى حق هدايت مى شدند هدايت مى يافتند.
وجه نادرستى اين تفسير اين است که آيات مورد بحث در سياق و زمينهاى قرار دارند که در آن سياق فقط عليه بت پرستان احتجاج شده ، و گفتن اينکه منظور از جمله «من لا يهدى الا ان يهدى» ملائکه و جن و يا رؤساى اضلالگرند جمله را از صلاحيت انطباق بر مورد خارج مى سازد.
هدايت به معناى ايصال به مطلوب، شأن انبياء و ائمه «ع» است
مطلب سومى که از بيان ما در معناى آيه شريفه روشن گرديد اين است که هدايت به سوى حق اگر به معناى هدايت زبانى نباشد، و بلکه به معناى رساندن به مقصد باشد، که همين طور هم هست چنين هدايتى کار کسانى است که خود راه يافته باشند، و اهتدايشان به هدايت کسى ديگر نباشد، و در اهتداء و راه يافتن بين آنان و خداى عزوجل هيچ واسطه اى دخالت نداشته باشد، حال چون امامان يا از همان حين تولد چنين باشند، و يا چون انبياء بعد از گذشتن برهه اى از عمرشان به عنايت خاصى از خداى سبحان به چنين هدايت رسيده باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۸۶
و اما هدايت قسم اول که گفتيم صرف راهنمائى زبانى است ، نه اختصاصى به خداى تعالى دارد، و نه به ائمه و نه به انبياء و اوصياى انبياء، بلکه افراد عادى نيز مى توانند خلق را به راه راست دعوت کنند، و خصوصيات و نشانيهاى راه راست را براى مردم بيان نمايند، همچنانکه قرآن کريم از مؤمن آل فرعون که نه پيغمبر بوده و نه امام و نه وصى پيغمبر حکايت کرده که گفت: «يا قوم اتبعون اهدکم سبيل الرشاد» و نيز يافتن چنين هدايتى اختصاص به طائفه خاصى ندارد، همه بشر به اين قسم از هدايت يعنى به ارائه طريق هدايت شده اند، و قرآن کريم درباره جنس بشر فرموده: «انا هديناه السبيل اما شاکرا و اما کفورا».
و اما اينکه در خطاب به رسول گرامى خود با اينکه او نيز يک امام بوده و امام بايد هدايتش به نحو رساندن به هدف باشد فرمود: «انک لا تهدى من احببت و لکن اللّه يهدى من يشاء و هو اعلم بالمهتدين»، و يا در آياتى ديگر اين مضمون را به بيانى ديگر خاطرنشان کرده منافاتى با گفته ما ندارد، و نميخواهد بفرمايد:
هدايت ائمه و انبياء هم به نحو راه نشان دادن است ، و اين حضرات هدايت به نحو ايصال و رساندن به مطلوب ندارند، بلکه ميخواهد به مساءله اصالت و تبعيت اشاره نموده بفرمايد: انبياء و ائمه هم هدايت به نحو ايصال به مطلوب را از پيش خود مالک نشده اند، بلکه خداى تعالى به آنان چنين مقامى عطا فرموده ، همچنانکه در مساءله ميراندن زندگان و مساءله علم به غيب و امثال آن به اين حقيقت اشاره نموده و خاطرنشان کرده که مالک بالذات و به نحو حقيقى هر چيزى خداى سبحان است، و هر کس ديگر هر چه دارد خدا به او تمليک کرده، و مالکيتش حقيقى نيست، بلکه تبعى و يا عرضى است، و به اذن خداى تعالى سبب آن مالکيت شده است. همچنان که درباره هدايت ائمه که گفتيم به نحو ايصال به مطلوب است ، فرموده: «و جعلناهم ائمة يهدون بامرنا».
در احاديث نيز اشاره به اين حقيقت شده و فرموده اند که «هدايت به سوى حق شأن پيامبر عظيم الشأن اسلام
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۸۷
و عترت و اهل بيت او (عليهم صلوات اللّه) است و ما در سابق مطالبى ديگر درباره مساءله هدايت داشتيم.
و اينکه در آخر فرمود: «فما لکم کيف تحکمون» به اصطلاح استفهام تعجبى است ، يعنى پرسشى که غرض از آن برانگيختن تعجب شنونده است ، و مى خواهد به شنونده بفهماند اين حکمى که مشرکين مى کنند که بين «من يهدى الى الحق» و بين «من لا يهدى الا ان يهدى» فرق نميگذارند حکمى غريب و شگفت آور است ، با اينکه عقل خود آنان حکم صريح و روشن دارد به اينکه نبايد کسى و چيزى را پيروى کرد که خودش راه را نيافته ، و قهرا نمى تواند هادى به سوى حق باشد.
«وَ مَا يَتَّبِعُ أَکْثرُهُمْ إِلا ظناًّ إِنَّ الظنَّ لا يُغْنى مِنَ الحَْقِّ شيْئاً»:
ماده «غنى» وقتى به باب افعال مى رود و به صورت ماضى (اغنى) و مضارع (يغنى) در مى آيد هم با حرف «من» متعدى مى شود و هم با حرف «عن» و در کلام مجيد الهى به هر دو صورت آمده. در آيه مورد بحث با حرف «من» متعدى شده، و در آيه «ما اغنى عنى ماليه» با حرف «عن».
در اين آيه شريفه پيروى از ظنّ را به اکثر کفار نسبت داده ، با اينکه همه آنان کافرند، و دليلى يقينى بر مرام خود ندارند. و اين بدان جهت است که پيشوايان کفر نسبت به درستى مرام خود نه تنها ظنى ندارند، بلکه به نادرستى آن و به حقانيت دين حق يقين دارند، چيزى که هست بغى و دشمنيهائى که با هم دارند وادارشان کرد به اينکه به خاطر حق دست از باطل برنداشته همچنان مردم را به سوى باطل دعوت کنند، همچنانکه خداى عزوجل درباره وضع آنان فرموده: «و ما اختلف فيه الا الذين اوتوه من بعد ما جاءتهم البينات بغيا بينهم».
پس اقليتى که همين پيشوايان ضلالت باشند پيرو ظن نيستند، و پيرو ظن همواره اکثريت مردمند، که به تقليد کورکورانه از پدران راه باطل آنها را دنبال کرده و مى کنند.
«ان اللّه عليم بما يفعلون » - اين قسمت از آيه جمله «و ما يتبع اکثرهم الا ظنا» را تعليل مى کند، و معناى مجموع آيه چنين است : خداى تعالى عالم است به آنچه مردم مى کنند، و به همين علت است که ميداند کفار به جز پيروى ظن دليلى ندارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۸۸
آيات ۳۷ - ۴۵ سوره يونس
وَ مَا کانَ هَذَا الْقُرْءَانُ أَن يُفْترَى مِن دُونِ اللَّهِ وَ لَکِن تَصدِيقَ الَّذِى بَينَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ الْکِتَابِ لا رَيْب فِيهِ مِن رَّب الْعَالَمِينَ(۳۷)
أَمْ يَقُولُونَ افْترَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسورَةٍ مِّثْلِهِ وَ ادْعُوا مَنِ استَطعْتُم مِّن دُونِ اللَّهِ إِن کُنتُمْ صادِقِينَ(۳۸)
بَلْ کَذَّبُوا بِمَا لَمْ يحِيطوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَأْتهِمْ تَأْوِيلُهُ کَذَلِک کَذَّب الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَانظرْ کَيْف کانَ عَاقِبَةُ الظالِمِينَ(۳۹)
وَ مِنهُم مَّن يُؤْمِنُ بِهِ وَ مِنهُم مَّن لا يُؤْمِنُ بِهِ وَ رَبُّک أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ(۴۰)
وَ إِن کَذَّبُوک فَقُل لى عَمَلى وَ لَکُمْ عَمَلُکُمْ أَنتُم بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَ أَنَا بَرِى ءٌ مِّمَّا تَعْمَلُونَ(۴۱)
وَ مِنهُم مَّن يَستَمِعُونَ إِلَيْک أَ فَأَنت تُسمِعُ الصمَّ وَ لَوْ کانُوا لا يَعْقِلُونَ(۴۲)
وَ مِنهُم مَّن يَنظرُ إِلَيْک أَ فَأَنت تهْدِى الْعُمْىَ وَ لَوْ کانُوا لا يُبْصِرُونَ(۴۳)
إِنَّ اللَّهَ لا يَظلِمُ النَّاس شيْئاً وَ لَکِنَّ النَّاس أَنفُسهُمْ يَظلِمُونَ(۴۴)
وَ يَوْمَ يحْشرُهُمْ کَأَن لَّمْ يَلْبَثُوا إِلا ساعَةً مِّنَ النهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَ مَا کانُوا مُهْتَدِينَ(۴۵)
رده:تفسیر المیزان