المیزان جلد۱۰ بخش۲۹
امر در جمله «بعدا للقوم الظالمين » که تقديرش ابعدوا بعدا است نيز مانند دو امر قبل از آن ، يعنى «ابلعى و اقلعى » امر تکوينى خداى تعالى بوده نه امر تشريعى ، که گفتيم امر تکوينى او عين ايجاد و انفاذ او است ، پس همين که اين امرها از مقام ربوبى صادر شد بلافاصله زمين و آسمان به خروش آمدند، و قوم نوح غرق گشتند و در نتيجه در دنيا گرفتار خوارى و در آخرت مبتلا به خسران شدند، هر چند که از وجهى ديگر، اين امر از جنس امرى تشريعى بوده ، زيرا متفرع بر مخالفت قوم بوده.
ساده تر بگويم: از آنجا که قوم نوح دستور الهى به ايمان و عمل صالح را مخالفت کردند نتيجه و فرعش اين شد که خداى تعالى با امرى تکوينى که از مخالفت امرى تشريعى نشات گرفته بود، آن فرامين را صادر فرمود تا جزاى آنان در برابر تکبر و استعلايشان بر خداى عزوجل باشد.
و در چشم پوشى از ذکر فاعل در سه جمله «و قيل يا ارض ...»، و جمله «و قضى الامر»، و جمله «و قيل بعدا...» در خصوص آيه مورد بحث وجه ديگرى هست که مشترک است بين هر سه و آن اين است که اين امور سه گانه به قدرى عظيم و دهشت آور است که کسى جز خداى تعالى قادر به ايجاد آن نيست و چون هر شنوندهاى مى داند که فاعل آنها خداى واحد قاهرى است که در امرش شريک ندارد، لذا فاعل را ذکر نفرمود چون ذکر فاعل براى اين است که ذهن شنونده جاى ديگر نرود ولى در اينگونه امور ذهن کسى متوجه غير خداى تعالى نشده و فاعل براى کسى مشتبه نمى گردد. و خلاصه کلام اينکه همه مى دانند کار، کار خداى تعالى است چه نامش برده بشود و چه نشود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۴۸
در جمله «غيض الماء» نيز فاعل آن که زمين است به همين جهت ذکر نشده چون وقتى گفته مى شود «آب فرو رفت » همه مى دانند که زمين آن را فرو برده.
و همچنين در جمله «و استوت على الجودى » به خاطر معلوم بودن فاعل که سفينه باشد آن را حذف کرد و نفرمود: «و استوت السفينة على الجودى ». و باز به خاطر همين نکته فرمود: «دورى نصيب ستمکاران باد» و نام ستمکاران را نبرد، چون براى شنونده معلوم بود که منظور همان قوم نوح است و نيز نام نجات يافتگان را نبرد چون شنونده مى دانست نجات يافتگان ، نوح و همراهان وى در کشتى بودند.
نکات ادبى در آيه: «و قيل يا ارض ابلعى ماءک و يا سماء اقلعى...»
آرى اين آيه در بلاغت عجيبى که از حيث سياق داستان دارد به آن حد رسيده که در آن به جز نام آسمانى که بارانهايش را نازل مى کند و زمينى که چشمه هايش مى جوشد، و آب را فرو مى برد و سفينه اى که در امواج دريا به حرکت در مى آيد و امرى که انفاذ شده و قوم ستمگرى که غرق شدند نيامده (و با کوتاهى عبارتش مى فهماند) اگر آب فروکش شده ، زمين آن را فرو برده ، و اگر چيزى بر کوه جودى نشسته کشتى نوح بوده ، و اگر به زمين فرمان داده شده که ابلعى و به آسمان که «اقلعى » فرمانده خداى سبحان بوده.
و اگر گفته شده «بعدا للقوم الظالمين - دورى بهره ستمگران باد» گوينده اش خداى عز اسمه بوده و قوم ستمگر همان قومى بودند که عذاب بر آنها گذرا شده و اگر گفته شده «قضى الامر - امر گذرا شد» گذرا کننده امر، خدا و امر گذرا شده آن امر هلاکتى بوده که خداى تعالى به نوح وعده اش را داده و او را نهى کرده بود از اينکه درباره آن امر به درگاهش مراجعه کند، و اگر بعد از فرمان «ابلعى » به زمين ، فرمان «اقلعى » را به آسمان داده منظور از اقلاع آسمان اين بوده که از ريختن آب باز ايستد و ديگر نبارد.
بنابراين در آيه کريمه ، اجتماع اسباب ايجاز - کوتاه گوئى - و توافق لطيفى در بين آن اسباب وجود دارد، همانطور که آيه شريفه در موقف عجيبى از بلاغت معجزه آساى قرآنى قرار دارد، بلاغتى که عقل را حيران و دهشت زده مى کند، گو اينکه همه قرآن بلاغتى معجزه آسا دارد، ليکن خصوص اين آيه شريفه آنقدر بليغ و مشتمل بر نکاتى ادبى است که رجال ادب و متخصصين بلاغت پيرامون خصوص اين آيه بحث ها کرده و در آبهاى بيکران اين دريا شناوريها نموده ، لولوهايى استخراج نمودهاند، تازه خود آنان در آخر اعتراف کرده اند که آنچه استخراج کرده اند در مثل نظير مشتى آب از دريائى بيکران و يا مشتى ريگ از بيابانى ريگزار است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۴۹
«وَ نَادَى نُوحٌ رَّبَّهُ فَقَالَ رَب إِنَّ ابْنى مِنْ أَهْلى وَ إِنَّ وَعْدَک الْحَقُّ وَ أَنت أَحْکَمُ الحَْاکِمِينَ»:
اين آيه شريفه دعائى است که نوح براى پسرش کرده ، البته آن پسرى که از سوار شدن بر کشتى تخلف ورزيد، و آخرين بارى که نوح او را ديد همان روزى بود که با ياران خود سوار بر کشتى شد، و ديد که او در کنارى ايستاده صدايش زد که پسرم بيا سوار کشتى شو، ولى او نپذيرفت و بعد از آنکه طوفان شروع شد و موج بين او و پسرش حائل شد، در اين هنگام به خيال اينکه او نيز مانند ساير فرزندانش به خدا ايمان دارد و چون قبلا از خداى تعالى اين وعده را شنيده بود که اهل او را نجات مى دهد لذا او را صدا زد، و گرنه اين کار را نمى کرد.
و اگر در آيه شريفه آمده که : «و نادى نوح ربه - نوح پروردگار خود را نداء کرد» و نفرموده: «و سال نوح ربه - نوح از پروردگار خود درخواست کرد» و يا «و قال نوح - نوح گفت» و يا «و دعا نوح - نوح دعا کرد »، براى اين است که نوح (عليه السلام ) در آن لحظه دچار اندوه شديدى از هلاکت فرزند خود بوده.
و از اين تعبير مى فهميم که آن جناب صداى خود را به استغاثه و دعا بلند کرده و اين عکس العمل از کسى که دچار اندوه شديد باشد امرى طبيعى است ، و درخواست نوح از خداى تعالى که جمله : «و نادى نوح ربه فقال رب ان ابنى من اهلى ...» آن را بيان مى کند، هر چند که در اين آيات بعد از جمله «و استوت على الجودى ...» آمده ، و هر چند ظاهرش اين است که اين استغاثه و دعاى نوح بعد از غرق شدن کفار و فرو نشستن طوفان بوده ليکن مقتضاى ظاهر حال اين است که استغاثه وى بعد از حائل شدن موج بين او و فرزندش واقع شده باشد، پس اگر در اين آيات آن استغاثه را بعد از تمام شدن ماجرا ذکر کرده ، براى اين بوده که به بيان همه جزئيات داستان در يک جا عنايت داشته ، جزئياتى که همه اش هول انگيز است ، تا نخست اصل داستان را بطور کامل در يک آيه بيان کند و سپس به بعضى جهات باقيمانده بپردازد.
نوح (عليه السلام ) فرستاده خداى تعالى و يکى از انبياى اولوا العزم - يعنى صاحب شريعت - بوده ، و چنين کسى بطور مسلم عالم به مقام خداى تعالى و عارف به آن و بصير به موقف عبوديت خود بوده ، علاوه بر همه اينها ظرف گفتگويى که نوح با پروردگارش داشته ظرف معمولى نبوده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۵۰
بلکه ظرفى بوده که آيات ربوبيت خداى تعالى و قهر و غضب الهى به حد اکمل ظهور يافته و تمام دنيا و اهل دنيا در زير آب فرو رفته و غرق شده اند، و از ساحت عظمت و کبريائى خداى تعالى نداء شده که : ستمکاران از رحمت من دور شوند. در چنين جوى چطور ممکن است نوح (عليه السلام ) براى پسرش دعا کند؟ و ادب عبوديت چگونه اجازه مى دهد که او خواست دل خود را که همان نجات فرزند است بطور صريح و پوست کنده در ميان بگذارد؟
لذا مى بينيم که آن جناب رعايت ادب را نموده و سخن خود را در قالب سوال و استفسار از حقيقت امر بيان کرده ، و نخست وعدهاى را که خداى تعالى قبلا يعنى هنگام سوار کردن مؤمنين و جفت جفت حيوانات در کشتى داده بود که اهل او را نجات مى دهد به زبان آورد.
از سوى ديگر براى آن جناب کفر فرزند ثابت نشده بود، بلکه اهل آن جناب حتى همين فرزندش (البته غير از همسرش ) به ظاهر مومن بودند، و اگر فرزند مذکور وى بر خلاف آنچه نوح (عليه السلام ) مى پنداشت کافر بود بطور مسلم او را براى سوار شدن به کشتى نمى خواند و چنين درخواستى را از خداى تعالى نميکرد، براى اينکه خود آن جناب قبلا کفار را نفرين کرده و از خداى تعالى خواسته بود که ديارى از کافران را بر روى زمين زنده نگذارد، پس همه اينها شاهد بر آن است که او پسر مورد بحثش را مومن مى پنداشته ، و اگر آن پسر سوار کشتى نشده و دستور پدر را مخالفت کرد، صرف اين مخالفت کفر آور نيست بلکه تنها معصيتى است که مرتکب شده بوده.
و به خاطر همه اين جهات بود که نوح (عليه السلام ) گفت : «رب ان ابنى من اهلى و ان وعدک الحق »، پس وعده پروردگارش را ياد کرد و به ضميمه اين يادآورى گفت : پسرم اهل من است . و اين خطاب را با کلمه «ربى » ادا کرد تا رحمت پروردگارش را به سوى خود جلب کند، چون اين کلمه دلالت بر استرحام و طلب رحم و شفقت دارد.
و نيز گفت «ابنى » که در آن «ابن» به «ياء» متکلم اضافه شده ، تا حجتى باشد بر کلمه «من اهلى »، و در حقيقت گفته باشد که اين جوان اهل من است زيرا پسر من است ، و اينکه جمله «و ان وعدک الحق » را با «ان » و «لام جنس » تاکيد کرد - با اينکه ممکن بود بگويد: «و وعدک حق » - براى اين بود که با آوردن حرف «ان » و الف و لام جنس ، حق ايمان را اداء کرده باشد.
و اين دو جمله يعنى جمله «ان ابنى من اهلى » و جمله «و ان وعدک الحق » وقتى به يکديگر منضم شوند نتيجه مى دهند که بايد پسرش نجات يابد، و جا داشت خود آن جناب نتيجه گيرى نموده بگويد پس او را نجات ده ، ليکن از اين دو جمله اش نتيجه گيرى نکرد، تا در مقام عبوديت ، رعايت ادب را کرده باشد، و چون هيچ کس به جز خداى تعالى صاحب حکم نيست ، حکم حق و قضاى فصل را به خداى تعالى واگذار نموده تا در برابر حکم او تسليم باشد، و لذا در آخر کلامش گفت: «و انت احکم الحاکمين».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۵۱
با در نظر گرفتن نکات بالا، معناى آيه چنين مى شود: «اى پروردگار من ! پسرم اهل من است ، و وعده تو حق است ، آن هم کل حق و به تمام معناى حق ، و همين حق بودن وعده ات دليل بر اين است که تو او را به عذاب قوم کافر نگرفته و غرقش نمى کنى ، ولى با همه اين احوال حکم حق به دست تو است و تو احکم الحاکمينى »، گويا نوح (عليه السلام ) با اين گفتار خود خواسته است حقيقت امر را به وضوح بفهمد، و بيش از اين چند جمله که خداى تعالى از او حکايت کرده چيزى نگفته ، و به زودى بيان کامل اين معنا مى آيد ان شاء اللّه.
«قَالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْس مِنْ أَهْلِک إِنَّهُ عَمَلٌ غَيرُ صالِحٍ فَلا تَسئَلْنِ مَا لَيْس لَک بِهِ عِلْمٌ ...»:
در اين آيه ، خداى سبحان راه صواب و وجه صحيح آنچه را که نوح در کلامش آورده و گفته بود: «ان ابنى من اهلى و ان وعدک الحق ...» بيان فرموده است . نوح (عليه السلام ) مى خواست با گفتار خود نجات پسرش را حتمى سازد و همانطور که قبلا گفتيم خداى تعالى با جمله «انه ليس من اهلک - او اهل تو نيست » اثر استدلال نوح را از بين برد.
مراد از اين که پسر نوح «ع»، از اهل آن حضرت نبوده است
و منظور از اينکه فرمود: «او اهل تو نيست » - و خدا داناتر است - اين است که او از آن افرادى که خدا وعده نجاتشان را داده و فرموده بود: «اهل خودت را نيز سوار کشتى بکن » نيست زيرا منظور از اهلى که قرار است نجات يابند اهل صالح تواند ولى پسرت نيست زيرا او در عين اينکه پسر و اهل تو است و اختصاصى به تو دارد ولى صالح نيست ، و لذا خداى تعالى دنبال جمله «انه ليس من اهلک » بلافاصله فرمود: «انه عمل غير صالح - براى اينکه او از نظر عمل ، غير صالح است».
اگر شما در اينجا بگوييد لازمه اين مطلب اين است که پسر نوح از همسرش به وى بيگانه تر باشد، و به عبارتى ديگر همسر نوح داخل در اهل او بوده و از پسر نوح به نوح نزديکتر باشد براى اينکه همسر نوح در جمله «قلنا احمل فيها من کل زوجين اثنين و اهلک » داخل در کلمه اهل بود، ولى جمله استثنائى «الا من سبق عليه القول » او را استثناء کرد، يعنى موضوعا داخل بوده بعد خارج شده اما پسر نوح بنابه گفته شما اصلا موضوعا داخل در کلمه اهل نبوده ، و بدون حاجت به استثناء، خارج بوده ، و اين بعيد است.
در پاسخ مى گوييم : منظور از اهل در جمله «و اهلک الا من سبق عليه القول » اهل به معناى اختصاص است ، يعنى در جمله مزبور دستور داده که آن جناب افرادى را که به نحوى به وى اختصاص دارند سوار بر کشتى کند، و منظور از مستثنى يعنى جمله «من سبق عليه القول » غير صالحين از خواص نوح (عليه السلام ) است که مصداقش همسر و پسر آن جناب بوده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۵۲
و اما منظور از کلمه اهل در جمله «انه ليس من اهلک » خصوص صالحين از خواص نوح بود، چون طبق همان معنايى که خود نوح در جمله «رب ان ابنى من اهلى » از کلمه اهل در نظر داشته صالحين از خواصش بوده ، زيرا گفتيم که اگر غير صالحين را نيز در نظر مى داشت کلمه اهل ، شامل همسرش نيز مى شد و استدلالش باطل مى شد، دقت بفرماييد.
اين بود آنچه از ظاهر آيه به نظر ما مى رسيد، و مويد آن پاره اى روايات است که از امامان اهل بيت (عليه السلام ) رسيده که ان شاء اللّه در بحث روايتى آينده از نظر خواننده خواهد گذشت.
ولى مفسرين در تفسير اين آيه معانى ديگرى آورده اند، که از جمله گفته اند: منظور از اينکه فرمود: «انه ليس من اهلک » اين است که او بر دين تو نيست چون کفر او، او را از اينکه مشمول احکام اهل شود خارج کرد. و اين تفسير به جماعتى از مفسرين نسبت داده شده ، ولى تفسير درستى نيست ، زيرا هر چند که ساقط شدن کافر از اينکه اهل مسلمان باشد در جاى خود مطلب درستى است ، و ليکن اين معنا از آيه شريفه استفاده نمى شود.
آرى اگر کلمه «اهل » در همين جمله آمده بود ممکن بود بگوييم چنين معنايى منظور بوده ، ليکن قبل از اين جمله در کلام خود نوح (عليه السلام ) نيز آمده بود، پس بايد هر دو را به يک معنا بگيريم و بگوييم همان معنايى که نوح (عليه السلام ) از کلمه اهل براى پسرش اثبات کرده ، خداى تعالى همان معنا را نفى نموده ، و نوح در کلام خود منظورش از کلمه اهل اختصاص و صلاحيت بوده هر چند که صلاحيت مستلزم ايمان نيز هست ، ولى آن جناب در اين صدد نبوده که اثبات کند پسرش مومن و غير کافر است مگر اينکه منظور اين مفسرين همان معنايى بوده باشد که ما قبلا در آن سوال و جواب توضيح داديم.
و از آن جمله اين است که گفته اند: آن پسرى که از سوار شدن بر کشتى تخلف کرد پسر واقعى نوح نبوده، بلکه در بستر زناشوئى او متولد شده بود، و نوح خيال مى کرد او واقعا پسر خودش است ، و خبر نداشته که همسرش به ناموس وى خيانت کرده - و از مردى بيگانه باردار شده - خداى تعالى در جمله «انه ليس من اهلک » آن جناب را متوجه به حقيقت امر نموده است . و اين تفسير به «حسن » و «مجاهد» نسبت داده شده.
اين نيز درست نيست ، زيرا اولا نسبت ننگ به ساحت مقدس انبياء دادن امرى است که ذوق آشناى با کلام خداى تعالى آن را نمى پسندد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۵۳
بلکه اينگونه امور را از ساحت مقدس انبياء دفع مى کند، و آن حضرات را منزه از امثال اين اباطيل مى داند.
و ثانيا اين مطلبى است که لفظ آيه بطور صريح بر آن دلالت ندارد و حتى ظهورى هم در آن ندارد، زيرا ما در اين قسمت از داستان نوح (عليه السلام ) جز اين جمله که مى فرمايد: «انه ليس من اهلک انه عمل غير صالح » چيز ديگرى نداريم ، و اين عبارت هيچ ظهورى در آن جسارتى که مفسرين نامبرده کرده اند ندارد، و اگر در آيه «امراة نوح و امراة لوط کانتا تحت عبدين من عبادنا صالحين فخانتاهما» نسبت خيانت به همسر نوح و همسر لوط داده ، بيش از اين ظهور ندارد که آن دو زن با دشمنان شوهر خود دوستى مى کرده اند، و اسرار شوهر خود را مخفيانه در اختيار دشمنان مى گذاشته و آنان را بر عليه همسران خود مى شورانيدند.
و از آن جمله اين است که گفته اند: پسر متخلف ، پسر صلبى خود نوح نبوده ، بلکه پسر همسرش و ربيبش بوده . اين وجه نيز درست نيست ، زيرا اولا در لفظ آيه هيچ دليلى بر آن نيست ، و ثانيا با تعليلى که خداى تعالى براى جمله او اهل تو نيست آورده و فرموده : «چون او عمل غير صالح است نمى سازد»، زيرا اگر واقعا آن پسر ربيب نوح بوده باشد، بايد خداى تعالى در تعليلش بفرمايد: «او پسر تو نيست زيرا پسر زن تو است ».
منظور از اين که پسر نوح «ع»، عملى غير صالح است
«انه عمل غير صالح » - از ظاهر سياق بر مى آيد که مرجع ضمير همان پسر نوح باشد، و خود او عمل غير صالح باشد، و اگر خداى تعالى او را عمل غير صالح خوانده از باب مبالغه است ، همانطور که وقتى بخواهى در عدالت زيد مبالغه کنى ميگويى زيد عدالت است ، يعنى آنقدر داراى عدالت است که مى توان گفت او خود عدالت است همچنانکه آن شاعر گفته : «فانما هى اقبال و ادبار - دنيا اقبال و ادبار است » يعنى داراى اقبال و ادبار است.
پس معناى جمله اين است که اين پسر تو داراى عمل غير صالح است و از آن افرادى نيست که من وعده دادم نجاتشان دهم ، مؤ يد اين معنا هم قرائت قاريانى است که کلمه عمل را به صورت فعل ماضى قرائت کرده و گفته اند: معنايش اين است که اين پسر تو در سابق عمل ناشايست مرتکب شده است ، اين آن چيزى است که از ظاهر سياق استفاده مى شود، ولى بعضى از مفسرين گفته اند مرجع ضمير مذکور سوالى است که از گفته نوح (عليه السلام ) فهميده مى شود که گفت : «رب ان ابنى من اهلى » و آن سوال عبارت است از درخواست نجات ، در نتيجه معناى جمله «انه عمل غير صالح » اين مى شود که اين درخواست تو عملى غير شايسته است زيرا درخواست چيزى است که تو به آن آگاهى ندارى ، و يک پيامبر سزاوار نيست پروردگار خود را به مثل اينگونه درخواستها خطاب کند.
و اين از سخيفترين تفسيرهايى است که براى جمله مورد بحث شده ، براى اينکه نه با جمله قبلش مى سازد و نه با جمله بعدش ، نه با جمله «انه ليس من اهلک - او اهل تو نيست » و نه با جمله «فلا تسالن ما ليس لک به علم - چيزى را که علمى به آن ندارى درخواست مکن » و اين ناسازگارى روشن است و حاجت به توضيح ندارد و اگر چنين معنايى منظور بود حق کلام اين بود که جمله دوم قبل از جمله اول و متصل به کلام نوح آورده شود، و دنبال جمله «و انت احکم الحاکمين » بفرمايد: «لا تسالن ما ليس لک به علم انه ليس من اهلک ».
علاوه بر اين ، خواننده محترم توجه فرمود که گفتيم منظور نوح (عليه السلام ) تقاضاى نجات فرزند نبود، بلکه صرفا مى خواست از حقيقت امر استفسار کند، البته اگر سخن او ادامه مى يافت و موج ، بين او و فرزندش فاصله نشده بود گفتارش به تقاضا کشيده مى شد.
«فلا تسئلن ما ليس لک به علم » - همانطور که گفتيم ، گويا کلام نوح (عليه السلام ) که گفت : «رب ان ابنى من اهلى و ان وعدک الحق» در مظنه اين بود که دنبالش و پس از شنيدن جواب مساعد، نجات فرزند خود را تقاضا کند، که عنايت الهى شامل حالش شد و نگذاشت از روى جهل درخواستى کند.
آرى او اطلاع نداشت که پسرش اهل او يعنى اهل ايمان نيست ولى تسديد غيبى (توجه خاص الهى ) بين او و آن درخواست نپخته و بيجايش حائل شد و نهى «لا تسالن ما ليس لک به علم » او را دريافت و با آوردن حرف «فاء» بر سر اين نهى ، جمله را متفرع بر ما قبل کرد، و چنين معنايى به جمله داد که : «حال که او اهل تو نيست به علت اينکه او عملى غير صالح است ، و حالا که تو راهى ندارى به اينکه به ايمان و يا کفر فرزندت علم پيدا کنى، پس زنهار که به درخواست نجات پسرت مبادرت کنى زيرا اين سوال چيزى است که علم به حقيقت آن ندارى».
و صرف اينکه خداى تعالى او را از تقاضائى که حقيقت آن را نمى داند نهى کرد دليل نمى شود بر اينکه آن جناب چنين تقاضائى کرده ، نه بطور استقلال و نه در ضمن جمله «رب ان ابنى من اهلى »، براى اينکه نهى از عملى مستلزم اين نيست که مخاطب به نهى ، آن عمل را قبلا مرتکب شده باشد، همچنانکه مى بينيم با اينکه پيامبر اسلام کمترين توجهى به اموال دنيوى نداشته با اين حال خداى تعالى او را نهى مى کند از اينکه دل به دنيا بدهد، و مى فرمايد: «لا تمدن عينيک الى ما متعنا به ازواجا منهم » و حاشا از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) که حب دنيا را در دل خود جاى داده و مفتون زر و زيور آن شده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۵۵
تنها چيزى که نهى در صحت تعلقش نياز دارد اين است که آن فعلى که نهى ، متعلق به آن مى شود فعلى اختيارى باشد و ممکن باشد که مکلف انجامش دهد، و آنچه از اينگونه افعال که انبياء از انجام آن نهى شده اند با اينکه معصوم از گناه هستند تنها جنبه تسديد از ناحيه غيب دارد، آرى عصمت و تسديد اين است که خداى سبحان مراقب اعمال آن حضرات باشد هر گاه به صحنه اى نزديک شوند که انسان در آن صحنه خطر لغزش دارد آنان را متوجه راه صحيح و وجه صواب آن صحنه بسازد، و به سوى سداد و التزام طريق عبوديت بخواند،
اين همان معنايى است که آيه شريفه زير، آن را به پيامبر اسلام خاطر نشان مى کند و مى فرمايد: «و لولا ان ثبتناک لقد کدت ترکن اليهم شيئا قليلا اذا لاذقناک ضعف الحيوة و ضعف الممات ثم لا تجد لک علينا نصيرا» و به آن جناب خبر مى دهد که او وى را ثبات قدم داد، و نگذاشت به رکون و اعتماد کردن به کفار نزديک شود، تا چه رسد به اينکه رکون کند.
و نيز در جايى ديگر خطاب به آن جناب فرمود: «و لو لا فضل اللّه عليک و رحمته لهمت طائفة منهم ان يضلوک و ما يضلون الا انفسهم و ما يضرونک من شى ء و انزل اللّه عليک الکتاب و الحکمة و علمک ما لم تکن تعلم و کان فضل اللّه عليک عظيما». دليل بر اينکه نهى مورد بحث يعنى جمله «فلا تسالن » نهى از عملى است که هنوز واقع نشده ، سخن خود نوح (عليه السلام ) است که بعد از شنيدن اين نهى عرضه مى دارد «رب انى اعوذ بک ان اسالک ما ليس لى به علم » و اگر آن جناب قبلا درخواست بيجاى مزبور را کرده بود جا داشت که عرض کند: «رب انى اعوذ بک من سوالى هذا - پروردگارا من از اين درخواستم به تو پناه مى برم » تا مصدر مضاف به معمولش (درخواستم ) تحقق و وقوع ارتکاب را برساند، نه اينکه بگويد: «پروردگارا من به تو پناه مى برم از اينکه چنين و چنان کنم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۵۶
و نيز دليل بر اينکه نوح (عليه السلام ) آن درخواست بيجا را نکرده بوده اين است که خداى تعالى بعد از نهى يعنى جمله «فلا تسالن ما ليس لک به علم » فرموده «انى اعظک ان تکون من الجاهلين» زيرا معناى اين جمله اين است که من تو را نصيحت مى کنم و زنهارت مى دهم ، که با اين سوالت از جاهلين مباشى . و اگر نوح (عليه السلام ) در سخن خود درخواست نجات فرزند را کرده بود از جاهلان شده بود، براى اينکه درخواستى کرده بود که از حقيقت و واقعيت آن آگاه نبوده.
و اگر بگوئى آوردن تعبير به اسم فاعل (جاهلين ) استقرار در صفت جهل را مى رساند، و استقرار وقتى تحقق پيدا مى کند که عمل جاهلانه مکرر از آدمى سر بزند، نه يک بار و دو بار، پس معلوم مى شود که آن جناب يک عمل جاهلانه را مرتکب شده و يک درخواست بيجا کرده است و خداى تعالى در جمله مورد بحث زنهارش مى دهد از اينکه بار ديگر اينگونه اعمال را مرتکب شود، و در نتيجه در اثر تکرار آن متصف به صفت جهل گشته ، از جاهلان شود.
در پاسخ مى گوييم وزن فاعل از قبيل «جاهل » و امثال آن دلالتى بر استقرار و تکرر ندارد، بله از ماده «جهل » وزن فعولش اين دلالت را دارد، و اهل ادب گفته اند صيغه اى که از اين ماده استقرار را مى رساند جاهل نيست بلکه جهول است ، شاهدش هم آيه مربوط به داستان «گاو» بنى اسرائيل است که بنى اسرائيل به موسى (عليه السلام ) گفتند: «قالوا اتتخذنا هزوا» و موسى در پاسخ فرمود: «اعوذ باللّه ان اکون من الجاهلين » و شاهد ديگرش آيه زير است که دعاى يوسف را حکايت مى کند، که عرضه داشت : «و ان لا تصرف عنى کيدهن اصب اليهن و اکن من الجاهلين»، و آيه زير است که در خطاب به پيامبر گرامش فرموده: «و لو شاء اللّه لجمعهم على الهدى فلا تکونن من الجاهلين».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۵۷
و نيز اگر منظور از نهى اين بود که نوح (عليه السلام ) جهالتى را که يک بار کرده تکرار نکند، جا داشت تصريح کند به اينکه ديگر اين کار را تکرار مکن ، نه اينکه از اصل آن کار نهى کند، همچنانکه مى بينيم در جايى که کسى و يا کسانى کار زشتى را مرتکب شده اند، وقتى از آن کار نهى مى کند مى فرمايد بار ديگر چنين کار را مکنيد. به آيه زير توجه فرماييد: «اذ تلقونه بالسنتکم و تقولون بافواهکم ما ليس لکم به علم... يعظکم اللّه ان تعودوا لمثله ابدا».
«قَالَ رَب إِنى أَعُوذُ بِک أَنْ أَسئَلَک مَا لَيْس لى بِهِ عِلْمٌ وَ إِلا تَغْفِرْ لى وَ تَرْحَمْنى أَکن مِّنَ الْخَاسِرِينَ»:
بعد از آنکه نوح (عليه السلام ) فهميد که سوال او سوالى بوده که اگر ادامه مى يافته طبيعتا منجر به درخواستى مى شده که از واقعيت آن خبر نداشته و در نتيجه از جاهلان مى شده ، و نيز به دست آورد که عنايت خداى تعالى بين او و هلاکت حايل شده ، لذا از در شکرگزارى به خدا پناه برده ، و از او از چنان سوال خسران آورى طلب مغفرت و رحمت کرده و عرضه داشته است . «رب انى اعوذ بک ان اسالک ما ليس لى به علم »
و اما استعاذه از عملى که هنوز واقع نشده و پناه بردن به خدا از امور مهلکه و معاصى ساقط کننده اى که هنوز مرتکب نشده چه معنايى دارد؟ جوابش همان جوابى است که از سوال قبلى داديم ، که نهى از گناهى که هنوز واقع نشده چه معنا دارد.
در سابق نيز در اين باره بحث کرديم ، و اين اختصاصى به داستان نوح ندارد و خداى تعالى در قرآن کريم مکرر رسول گرامى خود را دستور داده به اينکه از شر شيطان به خدا پناه ببرد، با اينکه شيطان راهى به آن جناب نداشته ، از آن جمله فرموده : «قل اعوذ برب الناس ... من شر الوسواس الخناس الذى يوسوس فى صدور الناس » و نيز فرموده : «و اعوذ بک رب ان يحضرون »، با اينکه وحى الهى مصون از دستبرد شيطانها است به شهادت کلام خداى تعالى که فرموده: «عالم الغيب فلا يظهر على غيبه احدا الا من ارتضى من رسول فانه يسلک من بين يديه و من خلفه رصدا ليعلم أن قد ابلغوا رسالات ربهم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۵۸
بيان اينکه اين کلام نوح (ع ) که به خدا عرض کرد: «و الا تغفر لى و ترحمنى اکن من الخاسرين» اظهار شکر است.
«و الا تغفر لى و ترحمنى اکن من الخاسرين » - کلامى است از نوح (عليه السلام ) که صورتش صورت توبه است ولى حقيقتش شکر در برابر نعمت تعليم و تاءديبى است که خداى تعالى به وى ارزانى داشت.
و اما اينکه به صورت توبه تعبير شده علتش اين است که همين شکرگزارى رجوع به خدا و پناه بردن به او است ، و لازمه آن اين است که از خداى تعالى طلب مغفرت و رحمت کند، يعنى آن عملى که اگر انسان انجام دهد گرفتار لغزش و سپس دچار هلاکت مى گردد بر آدمى بپوشاند، (چون مغفرت به معناى پوشاندن است) و نيز عنايت و رحمتش شامل حال آدمى گردد، و ما در اواخر جلد ششم اين کتاب بيان کرديم که کلمه «ذنب » تنها به معناى نافرمانى خداى تعالى نيست بلکه هر وبال و اثر بدى که عمل آدمى داشته باشد هر چند آن عمل نافرمانى امر تشريعى خداى تعالى نباشد نيز ذنب گفته مى شود.
و در نتيجه «مغفرت » نيز تنها به معناى آمرزش و پوشاندن معصيت به معناى معروفش در نزد متشرعه نيست بلکه هر ستر و پوششى الهى مغفرت الهى است هر چند ستر آثار سوئى باشد که عمل صالح انسان داشته باشد، و اگر خداى تعالى آن اثر سوء را نپوشاند سعادت و آسودگى خاطر از آدمى سلب مى شود.
و اما اينکه گفتيم ((حقيقت اين کلام نوح (عليه السلام ) اظهار تشکر است )) براى اين است که عنايت الهى که بين آن جناب و بين آن سوال بيجايى که اگر مى کرد داخل در زمره جاهلان مى شد حائل گشت و نيز عصمت الهى که وجه صواب را برايش بيان نمود - آن عنايت و اين عصمت الهى - ستر و پردهاى الهى بود که آن لغزش و خطاى او را در طريقه اش پوشاند، و نعمت و رحمتى بود که خداى سبحان وى را با آن انعام فرمود، پس اينکه عرضه داشت : «و الا تغفر لى و ترحمنى اکن من الخاسرين » در حقيقت ثناء و شکرى است در برابر صنعى جميل که خداى تعالى با وى داشته.
«قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِط بِسلَامٍ مِّنَّا وَ بَرَکَاتٍ عَلَيْک وَ عَلى أُمَمٍ مِّمَّن مَّعَک ...»:
کلمه «سلام » هم به معناى سلامت است و هم به معناى تحيت و درود، چيزى که هست در اينجا به قرينه اينکه در آخر آيه سخن از مس عذاب رفته ، مراد از آن در صدر آيه همان سلامتى از عذاب است ، و همچنين اينکه در آخر آيه برکات در اول آيه را به تمتع مبدل کرد، خود قرينه و دليل بر اين است که مراد از برکات ، مطلق نعمتها و همه متاعهاى زندگى نيست ، بلکه خصوص آن نعمتهايى است که آدمى را به خير و سعادت رسانيده و به سوى عاقبت پسنديده اش سوق دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۵۹
رده:تفسیر المیزان