المیزان جلد۱۱ بخش۹
نهى يعقوب «ع»: پسرم! خواب خود را براى برادرانت، بازگو مکن!
«قَالَ يَا بُنىَّ لا تَقْصصُ رُؤيَاک عَلى إِخْوَتِک فَيَکِيدُوا لَک کَيْداً إِنَّ الشَّيْطانَ لِلانسانِ عَدُوُّ مُّبِينٌ»:
در مفردات مى گويد: کلمۀ «کيد»، به معناى نوعى حيله زدن است که گاهى مذموم و گاهى ممدوح است، هر چند استعمالش بيشتر در مذموم است، و چنين است کلمه «استدراج» و «مکر». علماى ادب گفته اند که: «کيد»، هم به خودى خود متعدى مى شود و مفعول مى گيرد، و هم با حرف «لام».
اين آيه دلالت مى کند بر اين که يعقوب وقتى خواب يوسف را شنيده، نسبت به آنچه که از خواب او فهميده، اطمينان پيدا کرده، و يقين کرده که به زودى خدا خود، کار يوسف را عهده دار گشته و کارش بالا مى گيرد، و بر اريکه سلطنت تکيه مى زند و چون يوسف را از ساير افراد آل يعقوب بيشتر دوست مى داشت و احترام مى کرد. لذا ترسيد اگر خواب وى را بشنوند، به او صدمه اى بزنند.
زيرا ايشان، مردانى قوى و نيرومند بودند. و انطباق يازده ستاره و آفتاب و ماه بر يعقوب و همسرش و يازده پسران ديگرش خيلى روشن بود، و طورى بود که برادران، به محض شنيدن خواب وى، معنا را فهميده، آنگاه تکبّر و نخوّت وادار به حسادتشان کرده، در صدد بر مى آمدند نقشه اى بريزند که ميان او و پدرش حائل شده، نگذارند به آن بشارت ها نائل شود.
و لذا به يوسف خطابى مشفقانه کرد و فرمود: «يَا بُنَىَّ: اى پسرک عزيزم». و قبل از آن که خواب او را تعبير کند، از درِ اشفاق، اول او را نهى کرد از اين که رؤياى خود را براى برادرانش نقل کند، و آنگاه بشارتش داد به کرامت الهيى که در حقّش رانده شده. و نهى را مقدم بر بشارت نياورد، مگر به خاطر فرط محبّت و شدّت اهتمامى که به شأن او داشته و آن حسادت و بغض و کينه اى که از برادران نسبت به وى سراغ داشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۰۶
دليل اين که دل هاى برادرانش سرشار از کينه و دشمنى با وى بود، اين است که يعقوب «عليه السلام»، در جواب يوسف نفرمود: من مى ترسم درباره ات نقشه شومى بريزند و يا ايمن نيستم از اين که نابودت کنند، بلکه فرمود: «نقشه مى ريزند». و تازه همين بيان را هم با مصدر تأکيد نموده، فرمود: «يَکِيدُوا لَکَ کَيداً». زيرا مصدر «کَيداً»، که مفعول مطلق است، خود يکى از وسائل تأکيد است.
علاوه بر اين، کلام خود را با جملۀ «إنَّ الشَّيطَانَ لِلإنسَانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ» تعليل و تأکيد کرد، و خاطرنشان ساخت که کيد برادران، غير از کينه هاى درونى، يک سبب خارجى دارد که کينه آنان را دامن زده، آتش دل هايشان را تهييج مى کند، تا آن حسد و کينه اثر سوء خود را کرده باشد، و او، شيطانى است که از روز نخست دشمن انسان بوده، حتى يک روز هم حاضر به ترک دشمنى نشده، و دائما با وسوسه و اغوا کردن خود، آدميان را تحريک مى کند تا از صراط مستقيم و راه سعادت، به سوى راه کج و معوجى که به شقاوت دنيايى و آخرتى آدمى منتهى مى شود، منحرف شود.
آرى، او با همين وسوسه هاى خود، ميان پدران و فرزندان را بر هم زده، دوستان يک جان در دو بدن را، از هم جدا مى کند و مردم را گيج و گمراه مى سازد.
بنابراين، معنى آيه چنين مى شود: يعقوب به يوسف فرمود: پسرک عزيزم! داستان رؤياى خود را براى برادرانت شرح مده، زيرا به تو حسادت مى ورزند، و از کار تو در خشم شده، نقشه اى براى نابوديت مى کشند. شيطان هم از همين معنا استفاده کرده، فريب خود را به کار مى بندد. يعنى به دل هاى آنان راه يافته، نمى گذارد از کيد بر تو صرف نظر کنند. چه، شيطان براى آدميان دشمنى آشکار است.
«وَ کَذَلِک يَجْتَبِيک رَبُّک وَ يُعَلِّمُک مِن تَأْوِيلِ الاَحَادِيثِ وَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْک وَ عَلى آلِ يَعْقُوب...»:
«اجتباء»، از ماده «جبايت» است که به معناى جمع آورى کردن است. گفته مى شود: «جَبَيتُ المَاءَ فِى الحَوض: جمع کردم آب را در حوض»، و از همين باب است که جمع آورى ماليات را «جِبَايَةُ الخَرَاج» مى گويند. خداى تعالى هم مى فرمايد: «يُجبَى إلَيهِ ثَمَراتُ کُلِّ شَئٍ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۰۷
بنابراين، در همه موارد استعمال و همه مشتقات اين ماده، جمع آورى اجزاى يک چيز و حفظ آن از تفرقه و تشتت خوابيده، و در ضمن، آمد و شد و حرکت جمع کننده به سوى آن چيزى که مى خواهد جمع کند نيز، در معنايش نهفته هست.
بنابراين، اجتباء خداى سبحان بنده اى از بندگان خود را، به اين است که بخواهد او را مشمول رحمت خود قرار داده، به مزيد کرامت اختصاصش دهد، و به اين منظور، او را از تفرق و پراکندگى در راه هاى پراکنده شيطانى حفظ نموده، به شاهراه صراط مستقيمش بيندازد. و اين هم، وقتى صورت مى گيرد که خود خداى سبحان، متولّى امور او شده، او را خاص خود گرداند، به طورى که ديگران از او بهره نداشته باشند. همچنان که درباره حضرت يوسف به همين معانى اشاره کرده و فرموده: «إنَّهُ مِن عِبَادِنَا المُخلَصِين...».
«تأويل»، در جملۀ «وَ يُعَلِّمُکَ مِن تَأوِيلِ الأحَادِيث»، آن پيشامدى را گويند که بعد از ديدن خواب پيش آيد و خواب را تعبير کند، و آن حادثه اى است که حقيقت آن، در عالَم خواب براى صاحب رؤيا مجسّم شده، در شکل و صورتى مناسب، با مدارک و مشاعر وى خودنمايى مى کند. همچنان که سجده پدر و مادر و برادران يوسف در صورت يازده ستاره و ماه و خورشيد مجسم شده و در برابر وى سجده کردند.
ما در سابق، در تفسير آيه «فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنهُ ابتِغَاءِ الفِتنَةِ وَ ابتِغَاءِ تَأوِيلِه»، در جلد سوم اين کتاب، بحث مفصلى راجع به «تأويل» گذرانديم.
وجه اين که در آیه شریفه، از «رؤيا»، به «حديث» تعبير شده
کلمۀ «احاديث»، جمع «حديث» است، و بسيار مى شود که اين کلمه را مى گويند و از آن «رؤياها» را اراده مى کنند. چون در حقيقت «رؤيا» هم، حديث نفس است. زيرا در عالَم خواب، امور به صورت هايى در برابر نفس انسان مجسم مى شود، همان طور که در بيدارى، هر گوينده اى مطالب خود را براى گوش شنونده اش مجسم مى کند. پس رؤيا هم مانند بيدارى، حديث است.
پس اين که بعضى گفته اند: «اگر رؤيا را «حديث» ناميده اند، به اين اعتبار است که بعد از خواب آن را تعريف مى کنند»، صحيح نيست. و همچنين است اين که گفته شده که: «چون خواب صادق حديث و گفتگوى ملائکه است، و در رؤياى کاذبه گفتگوى شيطان است».
زيرا بسيارى از رؤياها هست که نه مستند به ملائکه است، و نه به شيطان، مانند رؤياهایى که از حالت مزاجى شخص بيننده ناشى مى شود. مثل اين که دچار تب و يا حرارت شده و در خواب مى بيند که دارد در حمام استحمام مى کند، و يا در هواى بسيار گرم در عالَم خواب تشنه مى شود، و خواب مى بيند که در استخر، آب تنى مى کند، و يا دچار سرماى شديد شده، خواب مى بيند که برف و يا تگرگ مى آيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۰۸
بعضى ديگر از مفسران، اين حرف را چنين رد کرده اند که: مخالف با واقع است، زيرا در رؤياى يوسف اصلا گفتگويى نبود، و همچنين خوابى که رفيق زندانى آن حضرت ديده بود، و يا آن خوابى که پادشاه مصر ديده بود، در هيچ يک گفتگو وجود نداشت.
و غفلت کرده از اين که منظور آقايان از حديث فرشته و يا شيطان حديث به معناى تکلم نيست، بلکه مراد اين است که خواب، قصه و يا حادثه اى از حوادث را به صورت مناسبى براى انسان مصور و مجسم مى سازد، همان طور که در بيدارى، گوينده اى همان قصه يا حادثه را به صورت لفظ در آورده، شنونده از آن به اصل مراد پى مى برد.
و نيز، حديث مَلَک و شيطان نظير اين است که درباره شخصى که تصميم دارد کارى بکند و يا آن را ترک کند، مى گوييم: نفس او، وى را حديث کرد که فلان کار را بکند، و يا ترک کند. معناى اين حرف، اين است که: او تصور کردن و يا نکردن آن عمل را نمود، مثل اين که نفس او، به او گفته که بر تو لازم است اين کار را بکنى، و يا جايز نيست بکنى.
و کوتاه سخن:
معناى اين که «رؤيا» از احاديث باشد، اين است که رؤيا براى نائم از قبيل تصور امور است، و عينا مانند تصورى است که از اخبار و داستان ها در موقع شنيدن آن مى کند. پس رؤيا نيز، حديث است. حالا يا از فرشته و يا از شيطان و يا از نفس خود انسان. اين است مقصود آن هايى که مى گويند رؤيا، حديث فرشته و يا شيطان است، وليکن حق مطلب همان است که ما گفتيم که رؤيا، حديث خود نفس است، به مباشرت و بدون واسطه ملک و يا شيطان، و به زودى - إن شاء اللّه - بحث مفصلى در اين باره خواهد آمد.
مراد از علم يوسف «ع»، به تأويل احاديث
تا اين جا مى خواستيم بگوييم:
مراد از «تأويل احاديث»، تأويل رؤياها است، وليکن از ظاهر داستان يوسف در اين سوره بر مى آيد که مقصود از احاديثى که خداوند تأويل آن را به يوسف «عليه السلام» تعليم داده بود، اعم از احاديث رؤيا است، و بلکه مقصود از آن، مطلق احاديث، يعنى مطلق حوادث و وقايعى است که به تصور انسان در مى آيد. چه آن تصوراتى که در خواب دارد و چه آن هايى که در بيدارى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۰۹
آرى، بين حوادث و ريشه هاى آن ها که از آن ريشه ها منشأ مى گيرند و همچنين غاياتى که حوادث به آن غايات و نتيجه ها منتهى مى شوند، اتصالى است که نمى توان آن را انکار کرد و يا ناديده گرفت، و با همين اتصال است که بعضى با بعضى ديگر مرتبط مى شود.
بنابراين، ممکن است بنده اى به اذن خدا، به اين روابط راه پيدا کرده باشد، به طوری که از هر حادثه اى، حوادث بعدى و نتيجه اى را که بدان منتهى مى شود، بخواند.
مؤيّد اين معنا در خصوص حوادث عالَم رؤيا، آن حکايتى است که خداى تعالى، از قول يعقوب، در تأويل خواب يوسف کرده، و نيز آن تأویلى است که يوسف از خواب خود و از خواب رفقاى زندانی اش و از خواب عزيز مصر کرد.
و در خصوص حوادث عالَم بيدارى، حکايتى است که از يوسف در روزهاى زندانی اش نقل کرده و فرموده: «قَالَ لَا يَأتِيکُمَا طَعَامٌ تُرزَقَانِهِ إلّا نَبّأتُکُمَا بِتَأوِيلِهِ قَبلَ أن يَأتِيَکُمَا ذَلِکُمَا مِمَّا عَلَّمَنِى رَبِّى». و همچنين آن جا که فرموده: «فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَ أجمَعُوا أن يَجعَلُوهُ فِى غَيَابَتِ الجُبِّ وَ أوحَينَا إلَيهِ لَتُنَبِئَنَّهُم بِأمرِهِم هَذَا وَ هُم لَا يَشعُرُونَ»، و إن شاء الله، بيان آن به زودى از نظر خوانندگان خواهد گذشت.
معناى «نعمت»، ريشه، مشتقات و مورد استعمال آن
«وَ يُتِمُّ نِعمَتَهُ عَلَيکَ وَ عَلَى آلَ يَعقُوبَ » - راغب در مفردات خود گفته: «نِعمة» - به کسر حرف اول و فتح دوم - به معناى حالت خوش است. و «بنا النعمة»، به معناى بناى حالت و هيأتى است که انسان به خود مى گيرد. مانند «جِلسَة: حال نشستن»، و يا «رکبة: حالت سواره».
و اما «نَعمة» - به فتح حرف اول و سکون دوم - به معناى تنعم است، و ساختمانش صيغه مرّه از فعل است. مانند «ضَربَة»، که به معناى «يک بار زدن» است، و همچنين «شَتمَة»، «يک بار دشنام دادن»، و نعمت مر جنس را باشد، يعنى شامل کم و زياد مى شود.
سپس اضافه مى کند: «إنعام»، به معناى رساندن احسان به غير است، و به کار نمى رود مگر در موردى که آن شخص دريافت کننده، إنعام از جنس ناطقين (جنّ و انس و مَلَک) باشد. براى اين که هيچ وقت گفته نمى شود که فلانى بر اسب خود انعام کرد، ولى گفته مى شود: «أنعَمتَ عَلَيهِم»، و «وَ إذ تَقُولُ لِلَّذِى أنعَمَ اللّهُ عَلَيهِ وَ أنعَمتَ عَلَيهِ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۱۰
و کلمۀ «نَعمَاء»، در مقابل «ضَرّاء»، به معناى شدايد است. و «نعيم»، به معناى نعمت بسيار است، و لذا خداوند بهشت را با اين کلمه توصيف کرده و فرموده: «فِى جَنَّاتِ النَّعِيم»، و «جَنَّاتُ النَّعِيم».
و «تَنَعّم»، به معناى تناول چيزى است که در آن نعمت و خوشى است. گفته مى شود: «نِعمَة تَنعِيماً فَتَنَعَّمَ»، يعنى او را تنعيم کرد و متنعم شد، و زندگی اش، فراخ و گوارا گرديد. خداى تعالى هم فرموده: «فَأکرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ»، و به همين معناست «طَعَامٌ نَاعِم»، و «جَارِيَة نَاعِمَة».
بنابراين، در همه مشتقات اين کلمه، به طورى که ملاحظه گرديد، يک معنا خوابيده، و آن نرمى و پاکيزگى و سازگارى است و مثل اين که ريشه اين مشتقات نعومت باشد. و اگر مى بينيم که تنها در مورد انسان استعمال مى شود، براى اين است که تنها انسان است که با عقل خود نافع را از ضار تشخيص داده، از نافع خوشش مى آيد و از آن متنعم مى شود، و از ضار بدش مى آيد و آن را ملايم و سازگار با طبع خويش نمى بيند. به خلاف غير انسان که چنين تشخيصى را ندارد. مثلا مال و اولاد و امثال آن، براى يکى نعمت است و براى ديگرى نقمت، و يا در يک حال نعمت است و در حالى ديگر، نقمت و عذاب.
به همين جهت است که مى بينيم قرآن کريم، عطاياى الهى، از قبيل مال و جاه و همسران و اولاد و امثال آن را نسبت به انسان نعمت على الاطلاق نخوانده، بلکه وقتى نعمت خوانده که در طريق سعادت و به رنگ ولايت الهى درآمده، آدمى را به سوى خدا نزديک کند.
و اما اگر در طريق شقاوت و در تحت ولايت شيطان باشد، البته نقمت و عذاب است، نه نعمت، و آيات بر اين معنا بسيار است.
بله، اگر در جايى به خدا نسبت داده شود، البته نعمت است و فضل و رحمت، چون او خود خير است و جز خير از ناحيه او افاضه نمى شود، و از موهبت خود نتيجه سوء و شر نمى خواهد، و چگونه بخواهد با اين که او، «رؤوف»، «رحيم»، «غفور» و «ودود» است.
«وَ إن تَعُدُّوا نِعمَةَ اللّهِ لَا تُحصُوهَا»: و اگر بشماريد نعمت هاى خدا را، شمار را به آخر نمى رسانيد، و اين خطاب در آيه، متوجّه تمامى مردم است. يعنى همه شما هم که دست به دست هم بدهيد، باز به آخر نمى رسيد. و نيز فرموده: «وَ ذَرنِى وَ المُکَذِّبِينَ أُولِى النَّعمَةِ وَ مَهِّلهُم قَلِيلاً». و نيز فرموده: «ثُمَّ إذَا خَوَّلنَاهُ نِعمَةً مِنّا قَالَ إنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلمٍ».
اين نعمت ها، که مورد اشاره اين دو آيه است و امثال آن، وقتى «نعمت» است که به خدا منسوب گردد و اما اگر به کفران کننده خدا نسبت داده شود، براى او «نقمت» و عذاب خواب بود، همچنان که فرمود: «لَئِن شَکَرتُم لَأزِيدَنَّکُم وَ لَئِن کَفَرتُم إنَّ عَذَابِى لَشَدِيدٌ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۱۱
مراد از اتمام نعمت
و کوتاه سخن:
اگر انسان در ولايت خدا باشد، تمامى اسبابى که براى ادامه زندگی اش و رسيدن به سعادت بدان ها تمسک مى جويد، همه نسبت به او نعمت هايى الهى خواهند بود، و اگر همين شخص مفروض، در ولايت شيطان باشد، عين آن نعمت ها برايش نقمت خواهد شد، هر چند خداوند آنها را آفريده که نعمت باشند.
حال اگر چنانچه اسباب و وسايل زندگى ناقص باشد و به جميع جهات سعادت در زندگى وافى نباشد، نعمت بودنش مثل کسى است که مالى دارد، وليکن به خاطر نداشتن امنيت و يا سلامتى نمى تواند از آن مال آن طور که مى خواهد و هر وقت و هر جور که بخواهد، استفاده کند، و در اين حال، اگر چنانچه به آن امنيّت و آن سلامت برسد، مى گويند نعمت بر او تمام شد.
پس اين که در آيه مورد بحث فرموده: «وَ يُتِمُّ نِعمَتَهُ عَلَيکَ وَ عَلَى آلَ يَعقُوبَ»، معنايش اين مى شود که: خدا به شما نعمت هايى داده که با داشتن آن در زندگى سعادتمند شويد، وليکن اين نعمت ها را در حق تو و در حق آل يعقوب - که همان يعقوب و همسرش و ساير فرزندانش باشند - تکميل و تمام مى کند، همان طور که يوسف در خواب خود ديد.
اين که در اين خطاب، يوسف را اصل و آل يعقوب را معطوف بر او گرفته و فرموده: «عَلَيکَ وَ عَلَى آلِ يَعقُوبَ»، براى اين است که با خواب او مطابق باشد. او در خواب، خود را مسجود يعقوب و آل يعقوب ديد، و ايشان را ديد که در هيأت آفتاب و ماه و ستارگان بر او سجده مى کنند.
تمام شدن نعمت بر خود يوسف به همين بود که او را حکمت و نبوّت و مُلک و عزّت بداد، و او را از مُخلَصين قرار داد و بدو تأويل احاديث بياموخت، و تمام شدن آن بر آل يعقوب، به اين بود که چشم يعقوب را با داشتن چنين فرزندى روشن گردانيده، او و اهل بيتش را از بيابان و زندگى صحرانشينى به شهر بياورد، و در آن جا در کاخ هاى سلطنتى، زندگى مرفهى روزی شان گرداند.
«کَمَا أتَمَّهَا عَلَى أبَوَيکَ مِن قَبلُ إبرَاهِيمَ وَ إسحَاق » - يعنى: نعمت را بر تو و بر آل يعقوب تمام مى کنيم، نظير تمام کردنمان در حق دو پدرت، ابراهيم و اسحاق. چون آن دو نيز، خير دنيا و آخرت را دارا شدند.
پس جملۀ «مِن قَبلُ»، متعلق است به جملۀ «أتَمَّهَا». و چه بسا احتمال داده شود که ظرف مستقر وصف باشد براى «أبَوَيکَ»، و تقدير اين باشد: همان طور که نعمت را بر دو پدرت که در قبل مى زيستند، تمام کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۱۲
«إبرَاهِيمَ وَ إسحَاق»، بَدَل و يا عطف بيان اند براى کلمۀ «أبَوَيکَ»، و فايده اين سياق و ترتيب، اشاره و إشعار به اين است که اين نعمت ها در اين دودمان مستمر و هميشگى بوده، و اگر به يوسف مى رسد، به عنوان ارث از بيت ابراهيم و اسحاق و يعقوب است، و از يعقوب هم به يوسف و از او به بقيه دودمان يعقوب.
معناى آيه اين است:
همان طور که در خواب ديدى، خداوند تو را براى خودش خالص گردانيده، از شرک پاک مى کند تا غير خدا کسى در تو نصيب نداشته باشد، و تأويل احاديث مى آموزد تا از ديدن حوادث، چه در خواب و چه در بيدارى، به مآل و سرانجام آن پى ببرى، و نعمت خود را - که همان ولايت الهى است - بر تو تمام مى کند و تو را در مصر جاى داده، اهل و دودمان تو را به نزدت مى رساند و مُلک و عزّت را بر تو و پدر و مادر و برادرانت تمام مى کند. همه اين ها را بدين جهت مى کند که او «عليم» به بندگان و با خبر به حال آنان است. «حکيم» است و هر کسى را به هر مقدار که استحقاق دارد، پيش مى برد. او به حال تو آگاه است و مى داند که ستمکاران بر تو، تا چه حد مستحق عذابند.
سه نکته درباره شخصيت يعقوب «ع»، سجده براى يوسف «ع»
دقت در آنچه گذشت، چند نکته را دست مى دهد:
يکى اين که: يعقوب هم مانند يوسف، از مُخلَصين بوده، و خدا وى را نيز تأويل احاديث آموخته، به دليل اين که در اين آيه يعقوب خبر مى دهد به يوسف که سرانجام کار تو چيست، و خوابت چه تأويلى دارد، و قطعا آنچه گفته، از باب گمان و تخمين نبوده، بلکه به تعليم خدايى بوده است.
علاوه، در آن جا که به حکايت قرآن، فرزندان خود را نصيحت کرده، چنين فرموده: «يَا بُنَىَّ لَا تَدخُلُوا مِن بَابٍ وَاحِدٍ وَ ادخُلُوا مِن أبوَابٍ مُتِفَرِّقَة...»، و دنبالش خداى تعالى در حقش فرموده: «وَ إنَّهُ لَذُو عِلمٍ لِمَا عَلَّمنَاهُ وَلَکِنَّ أکثَرَ النَّاسِ لَا يَعلَمُونَ: و او به خاطر اين که ما تعليمش کرده بوديم، صاحب علمى بود، وليکن بيشتر مردم نمى دانند».
دليل ديگر اين مدعا، اين است که: يوسف - به حکايت قرآن - بعد از آن که به رفقاى زندانی اش فرمود:
«لَا يَأتِيکُمَا طَعَامٌ تُرزَقَانِهِ إلَّا نَبّأتُکُمَا بِتَأوِيلِهِ قَبلَ أن يَأتِيَکُمَا ذَلِکُمَا مِمَّا عَلَّمَنِى رَبِّى»، اين تعليم الهى را چنين تعليل کرده: «إنِّى تَرَکتُ مِلَّةَ قَومٍ لَا يُؤمِنُونَ بِاللّهِ وَ هُم بِالآخِرَةِ هُم کَافِرُونَ وَ اتَّبَعتُ مِلَّةَ آبَائِى إبرَاهِيمَ وَ إسحَاقَ وَ يَعقُوبَ مَا کَانَ لَنَا أن نُشرِکَ بِاللّهِ مِن شَئٍ...».
و در آن چنين فهمانيد که اگر من تأويل هر چيز را مى دانم، براى اين است که «مُخلَص» - به فتح لام - براى خدايم، و اگر براى خدا مُخلَصم، اين صفت را بدان سبب دارم که پيرو پدرانى، چون ابراهيم و اسحاق و يعقوبم، که پيغمبرانى نقى الوجود و سليم القلب بودند. وجودشان پاک و دل هايشان به تمام معنا سالم از شرک بود.
و چون همين علّت که باعث شد وى داراى علم به تأويل احاديث باشد، در پدرانش نيز بوده، اشتراک در علّت ما را ناگزير مى سازد که بگوييم: پدران بزرگوارش، ابراهيم و اسحاق و يعقوب نيز مُخلَص بودند، و علم به تأويل احاديث را داشتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۱۳
آيه شريفه «وَ اذکُر عِبَادَنَا إبرَاهِيمَ وَ إسحَاقَ وَ يَعقُوبَ أُولِى الأيدِى وَ الأبصَار * إنَّا أخلَصنَاهُم بِخَالِصَةٍ ذِکرَى الدَّار» نيز، مؤيّد اين مدعى است. چون اين معنا را دست مى دهد که مسأله علم به تأويل احاديث از نتايج و فروع اخلاص براى خداى سبحان است.
يعقوب «ع» و فرزندانش، در حقيقت به خدا سجده کرده اند
دوم اين که:
آنچه که يعقوب «عليه السلام» خبر داد، درست مطابق با رؤياى يوسف بود، براى اين که سجده کردن ايشان براى يوسف، با اين که يکى از آنان خود يعقوب «عليه السلام» است که از مُخلَصين است و جز براى خداى واحد سجده نمى کند، خود کاشف از اين است که ايشان در برابر يوسف، خدا را سجده کرده اند. نه اين که يوسف را سجده کرده باشند، و در حقيقت يوسف را نظير کعبه، قبله خود قرار داده اند.
پس مى فهميم که نزد يوسف و براى يوسف، جز خدا چيز ديگرى نبوده، و همين خود دليل ديگرى است بر اين که وى براى پروردگارش از مُخلَصين - به فتح لام - بوده، و کسى جز خدا در او شرکت نداشته، همچنان که خودش بدان اشاره کرده و گفته: «مَا کَانَ لَنَا أن نُشرِکَ بِاللّهِ مِن شَئ»، سابقا هم گفتيم که علم به تأويل احاديث، متفرع است بر اخلاص.
از همين جهت است که يعقوب در تعبير رؤياى يوسف گفت: «وَ کَذَلِکَ: يعنى همين طور که خودت را مسجود آنان ديدى - پروردگارت تو را بر مى گزيند و خالص براى خود مى کند و تأويل احاديث را به تو مى آموزد».
و همچنين ديدن آل يعقوب به صورت آفتاب و ماه و يازده ستاره که همه اجرام آسمانی اند و در مکان رفيعى قرار داشته، نورافشانى مى کنند، و هر يک داراى مدارى وسيع هستند، خود دليل بر اين است که به زودى آل يعقوب در حيات انسانى سعيد که عبارت است از حيات دينى آبادگر دنيا و آخرت، داراى مکانتى بلند گشته و از ديگران ممتاز مى گردند.
و به همين حساب يعقوب گفتار خود را ادامه مى دهد و مى فرمايد: «وَ يُتِمُّ نِعمَتَهُ عَلَيکَ». يعنى تنها بر تو، تا از ديگران ممتاز باشى «وَ عَلَى آلِ يَعقُوبَ»، يعنى بر من و همسرم و فرزندانم، همان طور که ما را مجتمع و در صورتى نزديک به هم ديدى «کَمَا أتَمَّهَا عَلَى أبَوَيکَ مِن قَبلُ إبرَاهِيمَ وَ إسحَاقَ إنَّ رَبَّکَ عَلِيمٌ حَکِيمٌ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۱۴
مقصود از اتمام نعمت بر آل يعقوب «ع»
سوم اين که:
منظور از «اتمام نعمت»، تعقيب ولايت است، به اين که ساير نواقص حيات سعيد را نيز برداشته، دنيا را ضميمه آخرت کند. و منافات ندارد که «اتمام نعمت» را به همه آنان نسبت دهد، ولى اجتباء و تعليم احاديث را به يوسف و يعقوب اختصاص دهد. زيرا «نعمت» که گفتيم عبارت از ولايت است، خود مراتب و درجات مختلفى دارد، و وقتى اين نعمت به همه نسبت داده مى شود، هر يک به قدر نصيب خود، از آن بهره مند مى شوند.
علاوه بر اين که جايز است امرى را به جمعى نسبت دهيم که بعضى از آن جمع، منتسب به آن نسبت باشند، همچنان که در آيه «وَ لَقَد آتَينَا بَنِى إسرَائِيلَ الکِتَابَ وَ الحُکمَ وَ النُّبُوَّةَ وَ رَزَقنَاهُم مِنَ الطَّيِّبَات»، دادن کتاب و حکم و نبوت را به همه بنى اسرائيل نسبت داده، و حال آن که مختص به بعضى از بنى اسرائيل بوده، نه همه آنان، به خلاف روزى دادن از طيبات که به همه آنان بوده.
چهارم اين که:
يوسف باعث شد که خداوند نعمت خود را بر همه آل يعقوب تمام کند، و به همين جهت يعقوب «عليه السلام» هم، او را در گفتار خود، اصل حساب کرد و ديگران را بر او عطف نمود، تا او را از ميان آل خود مشخص کرده باشد.
و نيز به همين جهت بود که عنايت و رحمت را به پروردگار يوسف نسبت داد و مکرر فرمود: «رَبُّکَ»، و نفرمود: «يَجتَبِيکَ اللّهُ»، و يا «إنَّ اللّهَ عَلِيمٌ حَکِيمٌ».
همه اين ها شاهدند بر اين که او در تمام نعمت بر آل يعقوب اصل بوده، و اما دو پدرش، يعنى ابراهيم و اسحاق، با تعبير به تشبيه: «کَمَا أتَمَّهَا عَلَى أبَوَيکَ مِن قَبلُ إبرَاهِيمَ وَ إسحَاق» از اصالت يوسف استثناء شدند، و همين تعبير فهماند که آن دو نيز اصالت داشتند - دقت فرمایيد.
بحث روايتى
قمى در تفسير خود گفته: و در روايت ابى الجارود، از ابى جعفر «عليه السلام» آمده که فرمود: تأويل اين رؤيا، اين است که به زودى پادشاه مصر مى شود و پدر و مادر و برادرانش بر او وارد مى شوند. شمس، مادر يوسف «راحيل» است، و قمر، يعقوب، و يازده ستاره، يازده برادران اويند. وقتى بر او وارد شدند و او را ديدند، خدا را از روى شکر سجده کردند، و اين سجده براى خدا بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۱۵
و در الدّرالمنثور است که ابن منذر، از ابن عباس، در ذيل جملۀ «أحَدَ عَشَرَ کَوکَباً» آورده که گفت: اين يازده کوکب، برادران وى و شمس مادرش، و قمر پدرش بود، و مادر او «راحيل»، يک سوم زيبايى را داشت.
مؤلف: اين دو روايت، به طورى که ملاحظه مى کنيد، «شمس» را به مادر يوسف تفسير مى کنند و «قمر» را به پدرش، و اين خالى از ضعف نيست. و چه بسا روايت شده که آن زنى که با يعقوب وارد مصر شد، خاله يوسف بود، نه مادرش. چون مادرش قبلا از دنيا رفته بود، در تورات هم همين طور آمده.
و در تفسير قمى، از امام باقر «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: يوسف يازده برادر داشت، و تنها برادرى که از يک مادر بودند، شخصى به نام «بنيامين» بود. آنگاه فرمود: يوسف در سن نُه سالگى، اين خواب را ديد و براى پدرش نقل کرد، و پدر سفارش کرد که خواب خود را نقل نکند.
مؤلف: و در بعضى روايات آمده که او در آن روز هفت ساله بوده، در تورات دارد که شانزده ساله بوده، ولى بعيد است.
و در داستان رؤياى يوسف، روايات ديگرى نيز هست که پاره اى از آن ها، در بحث روايتى آينده خواهد آمد - إن شاء الله.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۱۶
آيات ۷ - ۲۱ سوره يوسف
لَّقَدْ کانَ فى يُوسُف وَ إِخْوَتِهِ آيَاتٌ لِّلسائلِينَ(۷)
إِذْ قَالُوا لَيُوسُف وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلى أَبِينَا مِنَّا وَ نَحْنُ عُصبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِى ضَلَالٍ مُّبِينٍ(۸)
اقْتُلُوا يُوسُف أَوِ اطرَحُوهُ أَرْضاً يَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِيکُمْ وَ تَکُونُوا مِن بَعْدِهِ قَوْماً صالِحِينَ(۹)
قَالَ قَائلٌ مِنهُمْ لا تَقْتُلُوا يُوسُفَ وَ أَلْقُوهُ فى غَيَابَتِ الْجُبِّ يَلْتَقِطهُ بَعْضُ السيَّارَةِ إِن کُنتُمْ فَاعِلِينَ(۱۰)
قَالُوا يَا أَبَانَا مَا لَک لا تَأْمَنَّا عَلى يُوسُف وَ إِنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ(۱۱)
أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَ يَلْعَب وَ إِنَّا لَهُ لَحَافِظونَ(۱۲)
قَالَ إِنّى لَيَحْزُنُنى أَن تَذْهَبُوا بِهِ وَ أَخَافُ أَن يَأْکلَهُ الذِّئْب وَ أَنتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ(۱۳)
قَالُوا لَئنْ أَکلَهُ الذِّئْب وَ نَحْنُ عُصبَةٌ إِنَّا إِذاً لَّخَاسِرُونَ(۱۴)
فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَن يجْعَلُوهُ فى غَيَابَتِ الجُْبِّ وَ أَوْحَيْنَا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُم بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ(۱۵)
وَ جَاءُو أَبَاهُمْ عِشاءً يَبْکُونَ(۱۶)
قَالُوا يَا أَبَانَا إِنَّا ذَهَبْنَا نَستَبِقُ وَ تَرَکنَا يُوسُف عِندَ مَتَاعِنَا فَأَکلَهُ الذِّئْب وَ مَا أَنت بِمُؤْمِنٍ لَّنَا وَ لَوْ کنَّا صادِقِينَ(۱۷)
وَ جَاءُو عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قَالَ بَلْ سوَّلَت لَکُمْ أَنفُسکُمْ أَمْراً فَصبرٌ جَمِيلٌ وَ اللَّهُ الْمُستَعَانُ عَلى مَا تَصِفُونَ(۱۸)
وَ جَاءَت سيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ قَالَ يَا بُشرَى هَذَا غُلَامٌ وَ أَسرُّوهُ بِضاعَةً وَ اللَّهُ عَلِيمُ بِمَا يَعْمَلُونَ(۱۹)
وَ شرَوْهُ بِثَمَنِ بخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَ کانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ(۲۰)
وَ قَالَ الَّذِى اشترَاهُ مِن مِّصرَ لامْرَأَتِهِ أَکرِمِى مَثْوَاهُ عَسى أَن يَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ کذَلِک مَکَّنَّا لِيُوسف فى الاَرْضِ وَ لِنُعَلِّمَهُ مِن تَأْوِيلِ الاَحَادِيثِ وَ اللَّهُ غَالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ(۲۱)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۱۷
«ترجمه آيات»
به راستى که در سرگذشت يوسف و برادرانش براى پرسش کنان، عبرت هاست. (۷)
آن دم که گفتند يوسف و برادرش نزد پدرمان از ما که دسته اى نيرومنديم، محبوب ترند، که پدر ما، در ضلالتى آشکار است. (۸)
يوسف را بکشيد، يا به سرزمينى دور بيندازيدش که علاقه پدرتان خاص شما شود، و پس از آن مردمى شايسته شويد. (۹)
يکى از ايشان گفت: يوسف را مکشيد، اگر کارى مى کنيد، او را به قعر چاه افکنيد، که بعضى مسافران او را برگيرند. (۱۰)
گفتند: اى پدر! براى چه ما را درباره يوسف امين نمى شمارى، در صورتى که ما از خيرخواهان اوييم.(۱۱)
فردا وى را همراه ما بفرست که بگردد و بازى کند و ما او را حفاظت مى کنيم. (۱۲)
گفت: من از اين که او را ببريد، غمگين مى شوم و مى ترسم گرگ او را بخورد و شما از او غافل باشيد.(۱۳)
گفتند: اگر با وجود ما که دسته اى نيرومنديم، گرگ او را بخورد، به راستى که ما زيانکار خواهيم بود.(۱۴)
و چون او را بردند و هم سخن شدند که در قعر چاه قرارش دهند، بدو وحى کرديم که آنان را از اين کارشان خبردار خواهى کرد، و آن ها ادراک نمى کنند. (۱۵)
شبانگاه گريه کنان پيش پدر شدند. (۱۶)
گفتند: اى پدر ما به مسابقه رفته بوديم و يوسف را نزد بنه خويش گذاشته بوديم، پس گرگ او را بخورد، ولى تو سخن ما را گرچه راستگو باشيم، باور ندارى. (۱۷)
و پيراهن وى را با خون دروغين بياوردند، گفت: (چنين نيست) بلکه دل هاى شما کارى بزرگ را به نظرتان نيکو نموده، صبرى نيکو بايد و خداست که در اين باب از او کمک بايد خواست.(۱۸)
و کاروانى بيامد و مأمور آب خويش را بفرستادند، او دلوش در چاه افکند و صدا زد: مژده! اين غلامی است. و او را بضاعتى پنهانى قرار دادند و خدا مى دانست چه مى کردند.(۱۹)
و وى را به بهايى ناچيز، درهم هايى چند فروختند که به فروش وى بى اعتنا بودند.(۲۰)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۱۸
آن کس از مردم مصر که وى را خريده بود، به زن خود گفت: منزلت وى را گرامى بدار، شايد ما را سود دهد، يا به فرزندی اش گيريم. اين چنين يوسف را در آن سرزمين جا داديم، تا تعبير حوادث رؤيا را تعليمش دهيم، که خدا به کار خويش مسلّط است، ولى بيشتر مردم نمى دانند.(۲۱)
رده:تفسیر المیزان