سوره یوسف، آیه ۲۱ · جزء ۱۲ · صفحه ۲۳۷
وَقَالَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِن مِّصْرَ لِامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْوَاهُ عَسَىٰ أَن يَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِن تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَىٰ أَمْرِهِ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ
و آن کس که او را از سرزمین مصر خرید [= عزیز مصر]، به همسرش گفت: «مقام وی را گرامی دار، شاید برای ما سودمند باشد؛ و یا او را بعنوان فرزند انتخاب کنیم!» و اینچنین یوسف را در آن سرزمین متمکّن ساختیم! (ما این کار را کردیم، تا او را بزرگ داریم؛ و) از علم تعبیر خواب به او بیاموزیم؛ خداوند بر کار خود پیروز است، ولی بیشتر مردم نمیدانند!
معنی کلمات و عبارات
«مَثْوَی»: اقامتگاه. اقامت. اسم مکان یا مصدر میمی است. «أَکْرِمِی مَثْوَاهُ»: آنچه به اقامتگاه او یا ماندگاری او مربوط میشود فراهم آور و در احترام و بزرگداشت او کوتاهی مکن. «مَکَّنَّا»: مکانت و منزلت بخشیدیم. استقرار دادیم. «وَ لِنُعَلِّمَهُ»: واو زائد است (نگا: بقره / . «الأحَادِیثِ»: جمع حدیث، خوابها.
نزول
سال ۱۱ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱- کاروان یابنده یوسف(ع) ، به مصر وارد شد و او را در آن دیار به فروش رساند. «و شروه بثمن ... و قال الذى اشتریه من مصر»
۲- عزیز مصر ، یوسف(ع) را در مصر از کاروانیان خریدارى کرد. «و قال الذى اشتریه من مصر»
«من مصر» محتمل است متعلق به «اشتراه» باشد ، و احتمال دارد حال براى «الذى اشتراه» باشد. برداشت فوق ، ناظر به احتمال اول است. آیات بعد ، بیانگر آن است که مراد از «الذى اشتراه»، عزیز مصر است.
۳- خریدار یوسف(ع) (همسر زلیخا) از شهروندان مصرى بود. «و قال الذى اشتریه من مصر»
برداشت فوق ، مبتنى بر این احتمال است که «من مصر» متعلق به محذوف و توصیفى براى «الذى اشتراه» باشد ; یعنى: قال الذى اشتراه و هو من اهل مصر.
۴- همسر زلیخا در زمان خرید یوسف(ع) ، سمت «عزیزى» را نداشت.* «و قال الذى اشتریه من مصر»
یاد نکردن از عنوان عزیز مصر براى خریدار یوسف(ع) ، مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.
۵- عزیز مصر در پى خرید یوسف(ع) ، به شخصیت والا و منزلت بلند او اطمینان پیدا کرد. «لامرأته أکرمى مثویه عسى أن ینفعنا»
۶- عزیز مصر در نظر داشت از یوسف(ع) در امور خویش بهره گیرد ، و یا او را به فرزندى خود و همسرش برگزیند. «قال الذى ... أکرمى مثویه عسى أن ینفعنا أو نتخذه ولدًا»
۷- عزیز مصر ، یاورى یوسف(ع) و گزینش او به فرزندى را ، در گرو علاقه مندى یوسف(ع) به وى و همسرش زلیخا مى دانست. «أکرمى مثویه عسى أن ینفعنا أو نتخذه ولدًا»
جمله «عسى...» تعلیل براى «أکرمى مثواه» است، و مفاد جمله چنین مى شود: از آن رو از تو مى خواهم او را گرامى بدارى، تا علاقه او را به خودمان جلب کنى و در نتیجه بتوانیم به یارى او، دل ببندیم و یا به قبول فرزند خواندگیش، امیدوار باشیم.
۸- عزیز مصر ، اداره امور یوسف(ع) را به همسرش زلیخا واگذار کرد ، و از او خواست تا یوسف(ع) را گرامى داشته و منزلتش را پاس دارد. «لامرأته أکرمى مثویه»
«مثوى» اسم مکان و به معناى منزل و اقامتگاه است. عبارت «أکرمى مثواه» ; یعنى ، منزل و مقامش را گرامى دار. اکرام منزل و اقامتگاه ، تأکید بر بزرگداشت شخصى است که در آن منزل اقامت دارد.
۹- عزیز مصر و همسرش زلیخا ، از نعمت داشتن فرزند محروم بودند.* «أو نتخذه ولدًا»
کسانى که فردى را به فرزندى برمى گزینند، معمولاً اشخاصى هستند که فرزند نداشته و از فرزنددار شدن ناامیدند. بنابراین «نتخذه ولداً» مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد. بیان گزینش یوسف(ع) به فرزندى با کلمه «عسى»، تأییدکننده این احتمال است.
۱۰- انتخاب فردى به عنوان فرزند (فرزندخواندگى) ،امرى متعارف در زمان یوسف(ع) ، و داراى اعتبار قانونى در دیار مصر باستان «أو نتخذه ولدًا»
۱۱- خداوند ، با وارد ساختن یوسف(ع) به خانواده عزیز مصر ، راه قدرتمند شدن یوسف(ع) و نفوذ او در سرزمین مصر را فراهم کرد. «و کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض»
مراد از «الأرض» سرزمین مصر است. «تمکین» (مصدر مکّنّا) به معناى مکان دادن و نیز به معناى قدرت و سلطنت بخشیدن است. قید «فى الأرض» حکایت از آن دارد که: مراد از «مکّنّا» در آیه شریفه ، معناى دوم است.
۱۲- آسودگى و رفاه یوسف(ع) در خانه عزیز مصر «کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض»
۱۳- رفاه در زندگانى دنیا و برخوردار بودن از نفوذ و اقتدار ، از نعمتهاى الهى است. «کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض»
۱۴- ورود یوسف به خانه عزیز مصر، زمینه ساز تحقق یافتن وعده هاى الهى درباره او بود. «و کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض و لنعلّمه من تأویل الأحادیث»
عبارت «لنعلّمه» عطف بر عبارتى مقدر است ; یعنى: مکّنّا لیوسف لنفعل کذا و لنعلّمه ... ; مراد از لنفعل کذا ، امورى است که خداوند در ابتداى داستان یوسف بیان کرد مانند «رأیتهم لى ساجدین» و «کذلک یجتبیک ربک ...».
۱۵- خداوند ، آموزگار یوسف در تفسیر و تحلیل حوادث و تعبیر رؤیاها «و لنعلّمه من تأویل الأحادیث»
۱۶- آموزش تحلیل رخدادها و تأویل رؤیاها ، هدف تقدیر الهى از کشاندن یوسف به خانه عزیز مصر «کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض و لنعلّمه من تأویل الأحادیث»
«لام» در «لنعلّمه» لام غایت است و بیانگر غرض و هدف متعلق مى باشد.
۱۷- علم تعبیر خواب و دانش تحلیل حوادث ، از نعمتهاى خداوند است. «کذلک ... و لنعلّمه من تأویل الأحادیث»
۱۸- روند حوادث و رخدادهاى تاریخ ، به تدبیر و تقدیر خدا و در اختیار اوست. «و قال الذى اشتریه ... و کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض»
۱۹- دانش یوسف(ع) به تعبیر و تأویل رؤیاها و تحلیل رخدادها ، دانشى مطلق و نامحدود نبود. «و لنعلّمه من تأویل الأحادیث»
برداشت فوق، با توجه به «من» - که براى تبعیض است - استفاده مى شود. بنابراین «ولنعلّمه ...» ; یعنى: تا تحلیل بخشى از حوادث و تأویل برخى و یا نوعى از رؤیاها را به او یاد دهیم.
۲۰- دانش و تحلیل رخدادها و خبرها و تأویل رؤیاها ، دانشى گران قدر است. «و کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض و لنعلّمه من تأویل الأحادیث»
۲۱- خداوند ، بر انجام مشیّتها و خواستهایش تواناست. «والله غالب على أمره»
ضمیر در «أمره» به «الله» باز مى گردد و مراد از امر خدا ، کارهایى است که اراده و مشیت خداوند به تحقق آنها ، تعلق گرفته است.
۲۲- هیچ چیز و هیچ کس ، توان جلوگیرى از اراده و خواست خداوند را ندارد. «والله غالب على أمره»
۲۳- حوادث و مراحل زندگانى یوسف(ع) ، به تدبیر و فرمان خداوند تحقق مى یافت. «و کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض ... والله غالب على أمره»
از مصداقهاى مورد نظر براى «أمره» - به قرینه «کذلک مکّنّا لیوسف» - تدبیر امور یوسف(ع) است. برخى برآنند که ضمیر در «أمره» به یوسف برمى گردد. بر این اساس جمله «والله غالب على أمره» (خداوند بر امور یوسف(ع) غلبه دارد و تدبیر امور او در اختیار خداست) در برداشت فوق صراحت بیشترى دارد.
۲۴- اکثریت مردم به جریان امور به تدبیر خدا و توان او بر انجام مشیّتهایش و ناتوانى همگان در برابر او ، ناآگاهند. «و الله غالب على أمره و لکنّ أکثر الناس لایعلمون»
تفسیر (۱۱)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۴–۲۱ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۷–۲۱ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۷–۲۱ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۷–۲۱ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۲۱ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۲۱ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۲۱ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۲۱ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۲۱ - تفسیر روان جاوید
آیات ۲۱–۲۲ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۲۱
روایات و احادیث
موضوعات
دستهبندی موضوعی
خریدار یوسفدانش ارزشمندرفاه یوسفزمینه اقتدار یوسفزمینه برگزیدگی یوسفزمینه حکومت یوسفعزیزمصر هنگام خرید یوسفعزیزمصر و مقامات یوسفعقیمی زلیخاعقیمی عزیزمصرفرزندخواندگی در مصر باستانفرزندخواندگی یوسففرزندخواندگیدر دوران یوسفملیت خریدار یوسفملیت عزیزمصرنعمت رفاهفروش یوسفاهمیت دانش تحلیل حوادثتاریخ فرزندخواندگیخواسته های عزیزمصرمحدوده علم یوسفنعمت دانش تحلیل حوادثنعمت دانش تعبیر رؤیایوسف در خانه عزیز مصراحترام یوسفاهمیت دانش تعبیر رؤیایوسف در مصرزمینه تحقق اراده خدادانش تحلیل حوادث یوسفعزیزمصر و یوسفمدبر یوسفمعلم یوسفنعمت قدرتزلیخا و یوسفدانش تعبیر رؤیای یوسفجهل اکثریتحتمیت اراده خداحتمیت مشیت خداعجز انسان هاعجز موجوداتمنشأ تحولات تاریخمقدرات خداتعالیم خداقصه یوسفمشیت خداآثار ربوبیت خداربوبیت خدانعمتهای خداقدرت خدااوامر خداافعال خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۸۸)
- سفارش عزیز مصر به همسرش برای گرامیداشتنِ یوسف(علیه السلام)
- مُمَکِّن
- غالب
- اگاهی اقلّیّتی از مردم به توانایی مطلق خداوند بر انجام خواستهای خود
- نااگاهی اکثریّت انسانها از توانا بودن خداوند بر تمام امور
- امیدواری خریدار یوسف(علیه السلام) به منفعت بخشی یا فرزند خواندگی وی
- خریداری یوسف(علیه السلام) به صورت برده، از سوی عزیز مصر+۱ آیه
- بردهداری و خرید و فروش انسان، امری رایج در عصر یعقوب(علیه السلام)+۲ آیه
- اعطای حکمت و علم به یوسف(علیه السلام)، پاداش احسان وی+۱ آیه
- تجارت برده در مصر، در زمان یوسف(علیه السلام)+۱ آیه
- تعلیم تاویل رؤیا، از طرف خداوند به یوسف(علیه السلام)+۳ آیه
- اغاز دوران جوانی یوسف(علیه السلام)، در بارگاه عزیز مصر+۲ آیه
- احسان و نیکوکاری یوسف(علیه السلام)، سبب بهره مندی او از حکمت الهی+۱ آیه
- زمینه سازی حاکمیّت یوسف(علیه السلام) بر مصر، با وارد شدن وی به امر خداوند، در خانواده عزیز مصر
- برخورداری یوسف(علیه السلام) از رفاه و اسایش در خانه عزیز مصر
- علم تعبیر رؤیا و دانش تحلیل حوادث، از نعمتهای خداوند+۲ آیه
- خداوند، تعلیم دهنده تعبیر رؤیا به یوسف(علیه السلام)+۳ آیه
- یعقوب(علیه السلام)، از تعبیرکنندگان رؤیای یوسف(علیه السلام)+۲ آیه
- پیشنهاد عزیز مصر به زلیخا، در مورد به فرزندی گرفتن یوسف(علیه السلام)
- درخواست عزیز مصر از زلیخا، به گرامیداشت یوسف(علیه السلام)
- خداوند، منشا حکومت انسانها در زمین+۲ آیه
- سکونت و مکانت یوسف(علیه السلام) در سرزمین مصر+۲ آیه
- شکنجه و ازار در مصر باستان و عصر یوسف(علیه السلام)، کاری متداول+۱ آیه
- عبادت و بندگی یوسف(علیه السلام)، مانع گناه و زشتکاری او+۱ آیه
- عجز انسانها در مقابل قدرت خداوند
- خریداری یوسف(علیه السلام) از کاروانیان، به دست عزیز مصر
- تکریم یوسف(علیه السلام) از سوی عزیز مصر
- اطمینان عزیز مصر، به شخصیّت و منزلت یوسف(علیه السلام) در پی خرید او
- امید عزیز مصر، به بهره مندی از یوسف(علیه السلام)در امور خویش
- امید عزیز مصر، به پسرخوانده انتخاب کردن یوسف(علیه السلام)
- سفارش عزیز مصر به همسرش، برای گرامی داشتن یوسف(علیه السلام)
- باور یوسف(علیه السلام) به ربوبیّت خداوند، زمینه ساز عصمت وی از گناهان+۱ آیه
- تعلیم تعبیر رؤیا به یوسف(علیه السلام)، از عطایای خدا به وی+۴ آیه
- علم شهودی یوسف(علیه السلام) به برهان پروردگار، عامل عصمت او از گناه+۱ آیه
- یوسف(علیه السلام)، دارنده علم لدنّی+۵ آیه
- اعطای علم و دانش به یوسف(علیه السلام) پاداش نیکوکاری او+۱ آیه
- ابادانی مصر، در عصر یوسف(علیه السلام)+۳ آیه
- محرومیّت عزیز مصر، از فرزند
- فرزندخواندگی، امری رایج در مصر باستان
- انتخاب یوسف(علیه السلام) با عنوان فرزندخوانده، از سوی عزیز مصر
- برخورداری یوسف(علیه السلام) از قدرت و حکومت در مصر، جلوه ای از قدرت مطلق خداوند
- ورود یوسف(علیه السلام) به خانواده عزیز مصر، راه قدرتمند شدن وی در سرزمین مصر
- جهل اکثر انسانها به قدرت خداوند، بر انجام دادن مشیّت خود
- نااگاهی اکثر انسانها از قدرت خداوند بر تمام امور
- خداوند، منشا اعطای توانمندی و قدرت+۴ آیه
- نااگاهی اکثر مردم، در منشا بودن خداوند، برای اعطای قدرت و امکانات به انسان
- قلب زلیخا، اکنده از عشق و دوستی به یوسف(علیه السلام)+۲ آیه
- عشق و محبت یوسف(علیه السلام) در قلب زلیخا، موجب درخواست نامشروع از ان حضرت+۲ آیه
- یوسف(علیه السلام) مورد تکریم و تعظیم عزیز مصر
- منزّه بودن یوسف(علیه السلام) از ارتکاب گناه در پی بهره مندی وی از برهان پروردگار+۱ آیه
- مشاهده برهان ربوبی، عامل بازدارنده یوسف(علیه السلام)از ارتکاب گناه+۲ آیه
- نجات یوسف(علیه السلام)، از گناه، در پی مشاهده برهان پروردگار+۱ آیه
- درهم، پول رایج در مصر باستان+۱ آیه
- پول، از ابزار مبادلات و داد و ستدهای اقتصادی در مصر+۱ آیه
- تجارت برده در مصر باستان، کاری معمول و رایج+۱ آیه
- سابقه تجارت با درهم، در مصر باستان+۱ آیه
- زندانی شدن یوسف علیه السلام در زندان مصر+۳ آیه
- سنّت پسرخواندگی، در مصر باستان
- توصیه عزیز مصر برای معاشرت نیکو و محترمانه با برده خویش+۱ آیه
- مُعلّم/ اسماوصفات+۳ آیه
- مُمکِّن/ اسماوصفات+۲ آیه
- اعطای نبوّت به یوسف علیه السلام در سنین جوانی+۱ آیه
- عزیز مصر، متصدّی مقام وزارت در مصر
- به قدرت و سلطنت رسیدن یوسف علیه السلام در غیر وطن خود+۱ آیه
- سفارش عزیز مصر به همسرش، برای گرامی داشتن یوسف علیه السلام در دوران جوانی و در خانه خود
- خریداری یوسف علیه السلام به صورت برده، از سوی عزیز مصر+۱ آیه
- رسیدن یوسف علیه السلام به حکومت در سرزمین مصر، از پاداشهای خدا به احسان و نیکیهای وی+۲ آیه
- اعطای مقام حکم و علم به یوسف علیه السلام پاداش احسان وی+۱ آیه
- تعلیم تاویل و تعبیر رؤیا، از طرف خدا به یوسف علیه السلام+۳ آیه
- حوادث و مراحل زندگی یوسف علیه السلام، با تدبیر و تقدیر الهی
- خدمتگزاری یوسف علیه السلام، از امیدها و اهداف عزیز مصر، در پی خریداری ان حضرت
- پسرخواندگی، در دوران یوسف علیه السلام، امری رایج
- برخورداری یوسف علیه السلام از رفاه و اسایش در خانه عزیز مصر
- اعطای مقام حکمت به یوسف علیه السلام در پی رسیدن وی به اعتدال و رشد+۱ آیه
- رسیدن یوسف علیه السلام به اعتدال و رشد جسمی و عقلی، سبب شایستگی وی برای بهرهمند شدن از مقام حکم و علم الهی+۱ آیه
- گزینش یوسف علیه السلام برای فرزندی، از امیدها و اهداف عزیز مصر، در پی خریداری وی
- فروخته شدن یوسف علیه السلام در بازار، به عزیز مصر+۲ آیه
- اعطای علم به یوسف علیه السلام در دوران جوانی، پاداش نیکوکاری او+۱ آیه
- یوسف علیه السلام، از صاحبان و دارندگان علم لدنّی+۵ آیه
- وارد شدن یوسف علیه السلام به دربار مصر پس از خریده شدن وی از سوی عزیز مصر
- تکریم و گرامی داشت یوسف علیه السلام در کودکی و پس از خریداری، سفارش عزیز مصر به همسر خود
- وارد شدن یوسف علیه السلام به دربار مصر در دوران کودکی، زمینه برخورداری وی از اقتدار خدادادی
- سفارش عزیز مصر به همسرش درباره داشتن معاشرتی نیکو و بزرگوارانه با یوسف علیه السلام
- برخورداری یوسف علیه السلام از حکومت، در مصر+۲ آیه
- سپری شدن دوران جوانی یوسف علیه السلام، در دربار و خانه عزیز مصر+۵ آیه
- انتقال یوسف علیه السلام به مصر، پس از نجات از چاه+۱ آیه
- علم تعبیر رؤیا و دانش تحلیل حوادث، از نعمتهای خداوند به یوسف علیه السلام+۲ آیه
- خداوند، تعلیم دهنده تعبیر رؤیا به یوسف علیه السلام+۳ آیه