المیزان جلد۱۱ بخش۱۰
«بیان آيات»
از اين جا شروع به داستان مى شود، در حقيقت بشارتى که قبلا داده بود، عنوان مقدمه اى را داشت که به طور اجمال، به سرانجام قصه اشاره مى نمود.
آيات مورد بحث، فصل اول داستان را متضمن است، که همان مفارقت يوسف از يعقوب و بيرون شدنش از خانه پدر تا پابرجا شدنش در خانه عزيز مصر. البته در خلال اين احوال، به چاه انداختن برادران، و بيرون شدنش به دست مکاريان، و فروخته شدنش و حرکتش به سوى مصر نيز اشاره دارد.
نشانه های الهی، در داستان يوسف و برادرانش، برای پرسشگران
«لَّقَدْ کانَ فى يُوسُفَ وَ إِخْوَتِهِ آيَاتٌ لِّلسائلِينَ»:
از اين جمله، شروع به بيان داستان مى شود، و در اين جمله مى فرمايد:
در داستان يوسف و برادرانش، آيات الهيى است که دلالت بر توحيد او مى کند، و دلالت مى کند بر اين که خداى تعالى، ولىّ بندگان مخلص است، و عهده دار امور آنان است تا به عرش عزّت بلندشان کرده، در اريکه کمال جلوسشان دهد.
پس خدايى که غالب بر امر خويش است، اسباب را هر طورى که بخواهد، مى چيند، نه هر طورى که غير او بخواهند، و از به کار انداختن اسباب، آن نتيجه اى که خودش مى خواهد، مى گيرد. نه آن نتيجه اى که بر حسب ظاهر نتيجه آن است.
برادران يوسف به وى حسد ورزيده، او را در قعر چاهى مى افکنند و سپس به عنوان برده اى او را به مکاريان مى فروشند و بر حسب ظاهر، به سوى هلاکت سوقش مى دهند، ولى خداوند نتيجه اى بر خلاف اين ظاهر گرفت و او را به وسيله همين اسباب زنده کرد. آن ها کوشيدند تا ذليلش کنند، و از دامن عزّت يعقوب به ذلّت بردگى بکشانند، خداوند با همين اسبابف او را عزيز کرد.
آن ها خواستند زمينش بزنند، خداوند با همان اسباب بلندش کرد. آن ها مى خواستند محبّت يعقوب را از او به خود برگردانند، خداوند قضيه را به عکس کرد. آن ها کارى کردند که پدرشان نابينا شد و در اثر ديدن پيراهن خون آلود يوسف، ديدگان را از دست بداد. خداوند به وسيله همان پيراهن، چشم او را به او برگردانيد، و به محضى که بشير پيراهن يوسف را آورده، به روى يعقوب انداخت، ديدگانش باز شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۱۹
و هم چنين همواره هر کس مى خواست به او آزارى برساند، خداوند او را نجات مى داد، و همان قصد سوء را وسيله ظهور و بروز کرامت و جمال ذات او مى کرد. و در هر راهى که او را بردند که بر حسب ظاهر، منتهى به هلاکت و يا مصيبت وى مى شد، خداوند، عينا به وسيله همان راه، او را به سرانجامى خير و به فضيلتى شريف منتهى نمود.
و به همين معنا است اشاره يوسف که در مقام معرفى خود براى برادرانش گفت: «أنَا يُوسُفُ وَ هَذَا أخِى قَد مَنَّ اللّهُ عَلَينَا إنَّهُ مَن يَتَّقِ وَ يَصبِر فَإنَّ اللّهَ لَا يُضِيعُ أجرَ المُحسِنِينَ». و نيز در برابر برادرانش به پدر بزرگوارش گفت: «يَا أبَتِ هَذَا تَأوِيلُ رُؤيَاىَ مِن قَبلُ قَد جَعَلَهَا رَبِّى حَقّاً وَ قَد أحسَنَ بِى إذ أخرَجَنِى مِنَ السِّجنِ وَ جَاءَ بِکُم مِنَ البَدوِ مِن بَعدِ أن نَزَعَ الشَّيطَانَ بَينِى وَ بَينَ إخوَتِى».
آنگاه وقتى مجذوب جذبه الهى مى شود، با تمام وجود والهش به سوى خدا متوجّه و از غير او روى گردان شده، مى گويد: «رَبِّ قَد آتَيتَنِى مِنَ المُلکِ وَ عَلَّمتَنِى مِن تَأوِيلِ الأحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ أنتَ وَلِيِّى فِى الدُّنيَا وَ الآخِرَة...».
همان طور که قبلا هم اشاره شد، از اين که فرمود: «در اين آياتى است براى پرسش کنندگان»، معلوم مى شود، جماعتى داستان يوسف «عليه السلام» را از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» پرسيده، و يا مطلبى پرسيده بودند که به وجهى با اين داستان ارتباط داشته و در جوابشان اين سوره نازل شده است.
«إِذْ قَالُوا لَيُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلى أَبِينَا مِنَّا وَ نَحْنُ عُصبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِى ضلَالٍ مُّبِينٍ»:
در مجمع البيان گفته: کلمۀ «عُصبه»، به معناى جماعتى است که درباره يکديگر تعصّب داشته باشند، و از نظر عدد شامل جماعتى مى شود که از ده کمتر و از پانزده نفر بيشتر نباشد. بعضى هم بين دو و چهل نفر را گفته اند، و به هر حال همانند کلمات «قوم»، «رهط» و «نفر»، جمعى است که مفرد ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۲۰
جملۀ «إذ قَالُوا لَيُوسُفُ وَ أخُوهُ أحَبُّ إلَى أبِينَا مِنّا»، گفتار فرزندان يعقوب، سواى يوسف و برادر تنى اش مى باشد که عده شان ده نفر بوده، و به شهادت جملۀ «وَ نَحنُ عُصبَة»، مردانى نيرومند بوده اند که رتق و فتق امور خاندان يعقوب و اداره گوسفندان و اموالش به دست ايشان بوده.
و اين که گفتند: «يوسف و برادرش»، با اين که او برادر ايشان هم بوده، و همه فرزندان يعقوب بوده اند، خود مُشعر به اين است که يوسف و اين برادرش از يک مادر بوده، و نسبت به آن ده نفر، فقط برادر پدرى بوده اند.
و از روايات بر مى آيد که اسم برادر پدر و مادرى يوسف «بنيامين» بوده. و از سياق آيات بر مى آيد که هر دوى آنان اطفالى صغير بوده اند و کارى از آنان ساخته نبوده، و در اداره خانه يعقوب و تدبير چهارپايان آن جناب مداخله اى نداشته اند.
جملۀ «وَ نَحنُ عُصبَةٌ»، يعنى: و ما ده نفر قوى هستيم، که ضعف بعضى با قوت بعضى ديگر، جبران شده. اين جمله، حال از جمله قبلى است و بر حسادت و غيظ و کينه آنان، نسبت به پدرشان يعقوب دلالت مى کند، که ناشى از محبت بيشتر وى نسبت به آن دو بوده، و به منزله تتمّه تعليل جملۀ «إنَّ أبَانَا لَفِى ضَلَالٍ مُبِين» است.
مراد پسران يعقوب «ع» از جمله: «إنّ أبَانَا لَفِی ضَلالٍ مُبِين» چیست؟
پسران يعقوب با جملۀ «إنَّ أبَانَا لَفِى ضَلَالٍ مُبِين» حکم کردند بر اين که پدرشان در گمراهى است، و مقصودشان از گمراهى، کج سليقه گى و فساد روش است، نه گمراهى در دين.
براى اين که: اولا استدلال ايشان، اين معنى را مى رساند. چون در مذاکره خود گفتند که: ما جماعتى نيرومند و کمک کار يکديگر و متعصب نسبت به يکديگريم، و تدبير شؤون زندگى پدر و اصلاح امور معاش و دفع هر مکروهى از وى، به دست ما و قائم به ماست، و يوسف و برادرش، دو طفل صغيرند، که کوچکترين اثرى در وضع زندگى پدر نداشته، بلکه هر کدام به نوبه خود، سربارى بر پدر و بر ما هستند، و با چنين وضعى، محبت و توجه تامّ پدر ما نسبت به آن دو، و اعراضش از ما، روش ناصحيحى است.
زيرا حکمت و عقل معاش اقتضاء مى کند که انسان نسبت به هر يک از اسباب و وسايل زندگی اش، به قدر دخالت آن در زندگى اهتمام بورزد. و اما اين که آدمى تمامى اهتمام خود را از همه اسباب و وسايل مؤثر بريده، مصروف چيزى کند که دست شکسته اى بيش نيست، جز ضلالت و انحراف از صراط مستقيم زندگى وجه ديگرى ندارد، و اين مسأله هيچ ارتباطى به دين ندارد. زيرا دين، اسباب ديگرى از قبيل کفر به خدا و آيات او، و مخالفت اوامر و نواهى او دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۲۱
و ثانياً، فرزندان يعقوب، مردمى خداپرست و معتقد به نبوت پدرشان يعقوب بوده اند. به شهادت اين که گفتند: «وَ تَکُونُوا مِن بَعدِهِ قَوماً صَالِحِين».
و نيز، در آخر سوره گفتند: «يَا أبَانَا استَغفِر لَنَا ذُنُوبَنَا». و نيز به يوسف عرض کردند: «تَاللّهِ لَقَد آثَرَکَ اللّهُ عَلَينَا»، و همچنين کلماتى ديگر، که همه بر خداپرستى و اعتقاد ايشان به نبوّت پدر دلالت مى کند، و اگر مقصودشان از ضلالت پدر، ضلالت در دين بود، با همين گفتار کافر شده بودند.
علاوه بر اين که ايشان پدر خود را دوست مى داشته، او را احترام و تعظيم مى کرده اند، و اگر نسبت به يوسف، به چنين اقدامى دست زدند، باز براى اين بوده که محبت پدر را متوجه خود کنند. و لذا به يکديگر گفتند: «يوسف را بکشيد و يا در زمينى دور دست بيندازيد، تا توجّه پدر، خالص براى شما شود».
پس به طورى که از سياق آيات بر مى آيد، پدر را دوست داشته، مى خواستند محبّت او را خالص متوجه خود کنند، و اگر غير اين بود، طبعا بايستى اول پدر را از بين مى بردند، نه برادر را.
آری، مى بايست او را مى کشتند و يا از او کناره گيرى مى کردند و يا بيچاره اش مى کردند، تا محيط زندگى را براى خود، محيطى صاف و سالم کنند، آن وقت آسان تر به کار يوسف مى پرداختند.
از طرفى مى بينيم که عين همين حرف را پس از چند سال، در جواب پدر که فرموده بود: «اگر ملامتم نکنيد، من بوى يوسف را مى شنوم»، به ميان آورده و گفتند: «به خدا تو هنوز در آن ضلالت قديمی ات باقى هستى»، و پُر معلوم است که مقصود ايشان، از ضلالت قديمى، ضلالت در دين نيست. (چون در قديم چنين سابقه اى از او نداشتند)، بلکه مقصود، همان افراط در محبت يوسف و مبالغه بى جا در امر او بوده.
از آيه مورد بحث و آيات مربوط به آن بر مى آيد که:
یعقوب «عليه السلام» در بيابان زندگى مى کرده، و داراى دوازده پسر بوده که از چند مادر بوده اند و ده نفر از ايشان، بزرگ و نيرومند و کارآمد بوده اند، که آسياى زندگى وى بر محور وجود آنان مى گشته، و ايشان به دست خود، امور اموال و چهارپايان و گوسفندان پدر را اداره مى کرده اند.
و اما آن دو پسر ديگر، صغير و دو برادر از يک مادر بوده اند، که در دامن پدر تربيت مى شدند، و آن دو، يوسف و برادر پدر و مادری اش بوده، که يعقوب، بى اندازه دوستشان مى داشته. چون در جبين آن دو، آثار کمال و تقوا مشاهده مى کرده.
آرى، محبت فوق العاده اش بدين سبب بوده، نه از روى هوا و هوس، و چگونه چنين نباشد و حال آن که آنان از بندگان مُخلَص خدا بوده، که با جملاتى از قبيل: «إنَّا أخلَصنَاهُم بِخَالِصَةٍ ذِکرَى الدَّار»، مورد مدح خدا قرار گرفته، و ما سابقا به اين معنا اشاره کرديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۲۲
پس اين محبت و ايثار باعث شده که غريزه حسد را در ساير برادران برانگيزد و آتش کينه ايشان را نسبت به آن دو تيزتر سازد، و يعقوب هم با اين که اين معنا را مى فهميده، مع ذلک در محبت به آن دو، مخصوصا به يوسف مبالغه مى کرده، و همواره از ساير فرزندان خود بر جان او مى ترسيده، و هيچ وقت نمى گذاشت با او خلوت کنند، و ايشان را نسبت به وى امين نمى دانست.
همين حرکات، بيشتر باعث طغيان خشم و کينه آنان مى شد، به حدّى که يعقوب آثار آن را در قيافه هاى آنان مشاهده مى کرد. همه اين مطالب، از جملۀ «فَيَکِيدُوا لَکَ کَيداً» استفاده مى شود. و خلاصه اين بود تا يوسف آن خواب را ديد و براى پدر تعريف کرد.
نتيجه اين خواب، آن شد که دلسوزى پدر و محبّتش نسبت به او دو چندان شود. لاجرم سفارش کرد که رؤياى خود را مکتوم بدارد، و زنهار داد که برادرانش را از آن خبر ندهد، شايد از اين راه، او را از کيد ايشان در امان سازد، اما تقدير الهى بر تدبير او غالب بود.
لاجرم پسران بزرگتر يعقوب دور هم جمع شده، درباره حرکاتى که از پدر نسبت به آن دو برادر ديده بودند، به مذاکره پرداختند.
يکى گفت: مى بينيد چگونه پدر به کلّى از ما منصرف شده و تمام توجهش مصروف آن دو گشته؟ آن ديگرى گفت: پدر، آن دو را بر همه ما مقدّم مى دارد، با اين که دو طفل بيش نيستند و هيچ دردى از او دوا نمى کنند.
آن ديگر گفت: تمامى امور زندگى پدر، به بهترين وجهى به دست ما اداره مى شود و ما ارکان زندگى او و ايادى فعّال او، در جلب منافع و دفع مضارّ و اداره اموال و احشام اوييم، ولى او با کمال تعجّب، همه اين ها را ناديده گرفته، محبت و علاقه خود را به دو تا بچه کوچک اختصاص داده است و اين رويه، رويه خوبى نيست که او پيش گرفته. و سرانجام حکم کردند که پدر به روشنى، دچار کج سليقه گى شده است.
اين بود آن معنايى که از سياق آيات بر مى آيد، و خواننده محترم از همين جا به اشکالاتى که به گفته هاى ساير مفسّران وارد است و به انحراف هاى ايشان، در تقرير معناى آيه متوجه مى شود و ما چند توجيه را از چند مفسر، در اين جا نقل مى کنيم:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۲۳
توجیهاتی از چند مفسرّ، در باره مقصود از «ضلالت»، در کلام فرزندان یعقوب
توجيه اول:
بعضى از مفسّران گفته اند: حکم ايشان به ضلالت پدرشان، از طريق عدل و مساوات، نادانى و خطاى بزرگى از ايشان بوده، و شايد جهتش اين بوده که پدر را از روز اول متهم کرده بودند که مادر آن دو را بيشتر از مادر ايشان دوست مى داشته، پس ريشه اين عداوت، به مادران مختلف و زوجات متعدد يعقوب منتهى مى شده.
مخصوصا با در نظر داشتن اين که بعضى از مادران ايشان کنيز بوده اند، و همين معنا سبب شده که در قضاوت خود گمراه شوند و نتوانند رفتار پدر را بر غريزه والدين نسبت به فرزندان کوچکتر حمل بکنند، بلکه بگويند اين به خاطر علاقه بيشترى است که پدر نسبت به مادر آن دو داشته.
مفسّر مذکور، سپس گفته: از فوايد اين داستان، اين است که ما نيز عبرت گرفته، در رفتار با اولاد و تربيت ايشان رعايت عدالت را بکنيم، و با زيادى محبت نسبت به يکى، حسادت ديگران را تحريک نکنيم، و در نتيجه ميان فرزندانمان دشمنى به راه نيندازيم.
و نيز، در برابر همه، يکى را بر ديگران برترى ندهيم، به طورى که به شخصيت ديگران اهانت شده، پدر را محکوم کنند به اين که از روى هوا و هوس، آن ديگرى را بيشتر دوست مى دارد. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» هم، از اين گونه رفتار به هر نحوى که باشد، نهى فرموده، حتى اگر حکمت اقتضاى چنين برترى و تبعيضى را داشته باشد. مثل اين که يکى از آنان، از نظر مواهب خدادادى، مانند مکارم اخلاق و تقوا و علم و هوش و ذکاوت، بر ديگران تفوق داشته باشد.
يعقوب هم کسى نبود که اين معانى و وظايف برايش پوشيده باشد، بلکه دستورى که به يوسف درباره پنهان داشتن رؤيايش داد، خود شاهد بيدارى آن جناب نسبت به اين وظايف بوده، وليکن آدمى در برابر غرائز و قلب و روحش چه مى تواند بکند؟ آيا مى تواند از سلطنتى که دل و جان آدمى بر اعضاء و جوارحش دارد، جلوگيرى نمايد؟ ابدا.
و ما در چند جاى کلام او نظر داريم:
۱ - اين که گفت: «منشأ و ريشه اين اختلاف خانوادگى، داشتن زنان مختلف و مخصوصا کنيزان بوده»، گو اين که اين حرف در جاى خود قابل انکار نيست، و حتى در مورد يعقوب «عليه السّلام» هم احتمال مى رود، وليکن آنچه در قرآن سبب اين اختلاف معرفى شده، غير از اين است.
علاوه، اگر سبب منحصر به فرد اين مسأله زنان متعدّد بود، جا داشت که برادران يوسف، آن برادر ديگرش را هم به چاه مى انداختند، و تنها به يوسف اکتفا نمى کردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۲۴
۲ - اين که گفت: «همين معنا سبب شده که در قضاوت خود گمراه شوند و نتوانند رفتار پدر را حمل بر غريزه والدين نسبت به فرزندان کوچکتر بکنند»، مفاد اين حرف، اين است که: محبت يعقوب نسبت به يوسف، از باب رقت و ترحّم غريزى بوده، که هر پدرى را وادار مى کند بچه هاى کوچک را مادام که صغيرند، بيشتر دوست بدارد، و وقتى که بزرگ شد، آن محبت را باز درباره کوچکتر به کار ببرد.
اشکال ما به اين حرف، اين است که: رقّت و ترحّم درباره بچه هاى صغير را، فرزندان بزرگ هم قبول دارند و هيچ فرزند بزرگى به خاطر آن، پنجه به روى والدين خود نمى کشد.
آرى، ما به چشم خود مى بينيم که اگر احيانا پسر بزرگى به پدر اعتراض کند که چرا بيش از همه ما به اين بچه کوچک اهتمام مى ورزى، و خلاصه اين تبعيض قائل شدن است و روشى عادلانه نيست، پدر در جوابش مى گويد: آخر، اين طفل صغير است و احتياج بيشترى به ترحّم و رقت دارد، و بايد همه نسبت به او، مِهر و محبت کنيم تا بزرگ شود و روى پاى خود بايستد، قطعا آن پسر بزرگتر قانع گشته، از اعتراض خود دست بر مى دارد.
و اگر مسأله محبت يعقوب نسبت به يوسف و برادرش، از اين باب بوده، قطعا پسران بزرگ وى اعتراض نمى کردند. چون هر يک به نوبه خود، چنين محبتى را در ايام طفوليت از پدر ديده بوده اند و ديگر عيبجويى و مذمت پدر معنا نداشت، بلکه دليلى که آورده و گفته بودند: «آخر ما نيرومنديم»، دليل عليه خودشان بود و مى رساند که مردمى بسيار گمراهند. چون انتظار دارند با اين که مردانى قوى هيکل و نيرومندند، باز هم پدر، ايشان را به جاى يوسف صغير، ناز کند. پس به همين دليل، خود آنان در اعتراضشان گمراه بودند، نه يعقوب در دوست داشتن بچه هاى خردسال.
علاوه بر اين، آن جا که با پدر درباره يوسف گفتگو کردند، به پدر خود گفتند: «چرا ما را بر جان يوسف، امين نمى دانى، با اين که ما خيرخواه اوييم»، و پُر واضح است که اکرام يوسف و در آغوش کشيدنش و مراقبتش و امين ندانستن برادران نسبت به او، امرى است غير از مسأله محبت و رقت و ترحم به خاطر کوچکى، و هيچ ربطى به آن ندارد.
۳- اين که گفت: «يعقوب هم کسى نبود که اين معانى و وظايف برايش پوشيده باشد...»، معناى اين حرف، اين است که عشق و علاقه مفرط يعقوب نسبت به يوسف، عقل او را در کار تربيت اولاد از کار انداخته، و با اين که می دانست که اين عشق و علاقه، بر خلاف عدل و انصاف است و خيلى زود باعث خواهد شد که در بين فرزندانش بلوايى راه بيندازد، مع ذلک نمى توانسته خوددارى کند، و حق هم به جانب او بوده، چون مخالفت عشق و علاقه درونى، مقدور انسان نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۲۵
اشکال اين توجيه اين است که به کلى اصول مسلم عقلى و نقلى را که درباره مقامات انبياء و علماى ربّانى از صديقين و شهداء و صالحين در دست داريم، و خلاصه اساس و مبانى بحث از فضايل اخلاقى را باطل مى سازد.
آرى، تخلق به اخلاق فاضله، و دورى از رذايل نفسانى - که اصل و اساسش پيروى از هواى نفس است - و ترجيح دادن رضاى خدا بر هر خشنودى ديگر، امرى است که از تمامى فرد فرد بشر انتظارش مى رود، و براى هر کسى از پرهيزکاران که نفس خود را به دستورات اخلاقى رياضت دهد، مقدور است، آن وقت چگونه مى توانيم آن را درباره انبياء، آن هم پيغمبرى مانند يعقوب «عليه السّلام» غير مقدور بدانيم؟!
شگفتا! اگر اين مقدار از مخالفت هواى نفس از استطاعت انسان بيرون باشد، پس اين همه تکليف و اوامر و نواهى دينى که نسبت به آن و نظاير آن شده، چه معنايى جز لغو و گزاف مى تواند داشته باشد؟
علاوه، اين حرف، توهين به مقام انبياى خدا و اولياى او، و منحط نمودن مواقف عبوديت آنان تا درجه مردم متوسط است، که اسير هواى نفس و جاهل به مقام پروردگار خويش اند، با اين که خداوند ايشان را به امثال آيه «وَ اجتَبَينَاهُم وَ هَدَينَاهُم إلَى صِرَاطٍ مُستَقِيم» ستوده، و در خصوص يعقوب و پدران بزرگوارش ابراهيم و اسحاق فرموده: «وَ کُلّاً جَعَلنَا صَالِحينَ * وَ جَعَلنَاهُم أئِمَّةً يَهدُونَ بِأمرِنَا وَ أوحَينَا إلَيهِم فِعلَ الخَيرَاتِ وَ إقَامَ الصَّلَوة وَ إيتَاءَ الزَّکَوةِ وَ کَانُوا لَنَا عَابِدِينَ».
و نيز در حقشان فرموده: «إنَّا أخلَصنَاهُم بِخَالِصَةٍ ذِکرَى الدَّارِ»، و خبر داده که ايشان را به سوى صراط مستقيمش هدايت فرموده، بدون اين که خبر خود را به قيدى مقيد ساخته باشد.
و نيز فرموده که: ايشان را «اجتباء» کرده. يعنى جمع آورى نموده و يک جا خالص براى خود گردانيده.
پس انبياء «عليهم السلام»، مُخلَص - به فتح لام - براى خداى سبحان اند و غير از خدا، کسى در آنان بهره و نصيبى ندارد. در نتيجه، اين بزرگواران، جز آنچه که او خواسته، نمى خواهند و او، جز حق چيزى نخواسته، و خشنودى کسى را بر خشنودى او مقدم نمى دارند. چه اين که آن غير خدا، نفس خودشان باشد و چه ديگران باشند. و خداوند متعال در کلام خود، آن جا که اغواى بنى آدم را به دست شيطان ذکر کرده، مکرر مُخلَصين را استثناء نموده و فرموده: «لَأغوَينَاهُم أجمَعِينَ * إلّا عِبَادَکَ مِنهُمُ المُخلَصِين».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۲۶
پس حق مطلب اين است که:
يعقوب، اگر يوسف و برادرش را دوست مى داشته، به خاطر آن پاکى و کمالاتى بوده که مخصوصا در يوسف به خاطر رؤيايش تفرّس مى کرده، و پيش بينى مى نموده که به زودى خداوند او را برخواهد گزيد، و تأويل احاديث تعليمش خواهد داد، و نعمتش را بر او و بر آل يعقوب تمام خواهد کرد. آرى، منشاء محبت يعقوب، اين بوده، نه هواى نفس.
توجيه دوم:
بعضى ديگر از مفسران گفته اند: مقصود فرزندان يعقوب از اين که گفتند: «پدر ما در گمراهى آشکاری است»، همان گمراهى دينى است، با اين که گذشت که سياق آيات کريمه، اين معنا را دفع مى کند.
نقطه مقابل اين حرف، گفتار عدّه ديگری است که گفته اند:
برادران يوسف از انبياء بودند، و اگر پدر را به ضلالت نسبت دادند، مقصودشان ضلالت در روش زندگى و بى استقامتى و بى عدالتى در حق فرزندان است. و اگر کسى به ايشان اعتراض مى کرد که پس اين چه ظلمى بود که نسبت به برادر و پدر خود مرتکب شدند.
جواب مى دهند که: اين معصيت کوچکى بوده که قبل از رسيدن به مقام نبوت، از ايشان سرزده و بنابر اين که صدور گناه کوچک را از انبياء قبل از نبوتشان جايز بدانيم، اشکالى به پاسخشان وارد نمى شود.
بعضى ديگر، از طرف فرزندان يعقوب چنين جواب داده اند که: ممکن است اين عمل را وقتى مرتکب شده باشند که خود صغير و نابالغ بوده اند، و صدور چنين کارها از اطفال نابالغ جايز است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۲۷
وليکن همه اين حرف ها اوهامى بيش نيست، و آيه «وَ أوحَينَا إلَى إبرَاهِيمَ وَ إسمَاعِيلَ وَ إسحَاقَ وَ يَعقُوبَ وَ الأسبَاط»، که ظهور دارد در نبوت اسباط، صريح در نبوت برادران يوسف نيست.
و حق مطلب اين است که: برادران يوسف از انبياء نبودند، بلکه اولاد انبياء بودند و نسبت به يوسف حسد برده، گناه بزرگى نسبت به يوسف صديق مرتکب شدند و بعدا هم به درگاه پروردگار خود توبه کرده، صالح شدند.
پدر و برادرشان هم که دو پيغمبر بودند، درباره ايشان استغفار نمودند، همچنان که از گفتار يعقوب، به حکايت قرآن که در جواب درخواست ايشان که گفتند: «يَا أبَانَا استَغفِر لَنَا ذُنُوبَنَا إنَّا کُنَّا خَاطِئِينَ» گفت: «سَوفَ أستَغفِرُ لَکُم رَبِّى»، و از گفتار يوسف که بعد از اعتراف برادرانش به اين که «وَ إن کُنَّا لَخَاطِئِينَ» گفت: «يَغفِرُ اللّهُ لَکُم وَ هُوَ أرحَمُ الرَّاحِمِينَ»، اين معنا استفاده مى شود.
توجيه سوم:
بعضى ديگر از مفسران گفته اند که برادران يوسف، بعد از آن که يوسف خواب خود را برايشان نقل کرد، به وى حسد بردند و يعقوب هم او را نهى کرده بود از اين که خواب خود را براى برادرانش تعريف کند.
ولى حق اين است که برادرانش قبلا هم نسبت به وى حسد مى ورزيدند. البته خواب او باعث طغيان حسدشان شد، و بيان اين جهت گذشت.
گفتگوی برادران يوسف، در مورد يوسف «ع» و از ميان برداشتن او
«اقْتُلُوا يُوسُفَ أَوِ اطرَحُوهُ أَرْضاً يَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِيکُمْ وَ تَکُونُوا مِن بَعْدِهِ قَوْماً صَالِحِينَ»:
اين قسمت، تتمه گفتار برادران يوسف است، و از مشورت دوم مذاکرات ايشان درباره يوسف حکايت مى کند. شور اول، درباره رفتار يعقوب بود که سرانجام او را محکوم به ضلالت کردند، و در اين شور، گفتگو داشته اند در اين که چه کنند و چه نقشه اى بريزند که خود را از اين ناراحتى نجات دهند. همچنان که آيه: «وَ مَا کُنتَ لَدَيهِم إذ أجمَعُوا أمرَهُم وَ هُم يَمکُرُونَ»، به آن اشاره دارد.
خداوند، متن مشورت آنان را در اين سه آيه: «قَالُوا لَيُوسُفُ وَ أخُوهُ - تا جمله - إن کُنتُم فَاعِلِينَ»، ذکر فرموده است.
نخست، مصيبتى را که در مورد يوسف و برادرش دچار آن شده اند، به ميان آورده، که اين دو کودک تمام توجه يعقوب را از ما، به سوى خودشان جلب کرده، دل او را مجذوب خود ساخته اند، به طوری که ديگر از آن دو جدا نمى شود و هيچ اعتنايى به غير آن دو ندارد که چه مى کنند، و اين، محنتى است که فعلا به ايشان روى آورده و ايشان را به خطر بزرگى تهديد مى کند.
و آن، اين است که به زودى شخصيتشان به کلى خرد شده، زحمات چند ساله ايشان بى نتيجه و پس از ساليان عزت، دچار ذلت و پس از قوت دچار ضعف مى شوند و اين، خود انحراف و کج سليقه گى يعقوب است در روش و طريقه، و اين روش و طريقه اى که پدر پيش گرفته، روشى غلط و طريقه اى منحرف است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۲۸
آنگاه در شور دوم، درباره خلاصى خود از اين گرفتارى مذاکره کردند، و هر يک نقشه اى که کشيده، آن را مطرح کردند. يکى گفت: کشتن يوسف لازم است. ديگران گفتند: بايد او را به سرزمين دور دستى پرت کرد، که نتواند نزد پدر برگردد و روى خانواده را ببيند، و به تدريج، اسمش فراموش شود، و توجّهات پدر، خالص براى ايشان باشد، و محبت و علاقه اش در ايشان صرف شود.
در اين شور، متفقا رأى داده و بر اصل آن تصميم گرفتند، اما در جزئيات آن، رأى نهایی يشان، اين شد که او را در قعر چاهى بيندازند تا رهگذران و مکاريان او را گرفته، با خود به شهرهاى دور دست ببرند و به کلى، اثرش از بين برود.
پس از اين که در يکى از دو رأيى که دادند و گفتند: «أُقتُلُوا يُوسُفَ»، با اين که قبلا ناراحتى از يوسف و برادرش هر دو داشتند و مى گفتند: «لَيُوسُفُ وَ أخُوهُ أحَبُّ إلَى أبِينَا مِنَّا» فهميده مى شود که يعقوب، گو اين که هر دو برادر را دوست مى داشته، و بيش از ديگران مورد عنايت و اکرام قرار مى داده، وليکن نسبت به يوسف، علاقه اى مخصوص و محبتى زيادترى بر برادرش داشته، که بايد هم مى داشت. زيرا يوسف کسى است که چنان خوابى ديد و در عالم رؤيا به عنايات خاصه الهى و کرامات غيبى بشارت يافت.
علاوه بر اين که يوسف از آن برادر ديگرش بزرگتر بود، و از نظر برادران، خطر او از آن ديگرى بيشتر و نزديکتر. و بعيد نيست اين که يوسف را با برادرش اسم بردند، اشاره به اين باشد که يعقوب، مادر آن دو را دوست مى داشته، و دوستى او، بالطبع باعث محبت بيشتر به فرزندان او شده و اين، باعث شده که حسد برادران نسبت به آن دو، تحريک و کينه هايشان آتشين گردد.
جملۀ «أو اطرَحُوهُ أرضاً»، حکايت از رأى دوم ايشان مى کند، و معنايش اين است که: او را دور کنيد در زمينى که ديگر نتواند به خانه پدر برگردد. و اين، دست کمى از کشتن ندارد، زيرا بدين وسيله هم مى شود از خطر او دور شد.
دليل اين استفاده يکى، نکره بودن «أرض» است، و يکى کلمۀ «طرح» است که به معناى دور انداختن چيزى است که ديگر انسان به آن احتياج ندارد، و از آن سودى نمى برد.
و اين که ترديد در اين دو رأى را به ايشان نسبت داده، دليل بر اين است که اکثريتشان هر دو رأى را صحيح دانسته و قبول کردند، و به همين جهت، در پياده کردن يکى از آن دو به ترديد افتادند، تا آن که يکى کفّه نکشتن را ترجيح داده، گفت: «لَا تَقتُلُوا يُوسُفَ...».
و معناى جملۀ «يَخلُ لَکُم وَجهُ أبِيکُم»، اين است که:
يکى از اين دو را انجام دهيد، تا روى پدرتان برايتان خالى شود، و اين، کنايه است از اين که محبتش خالص براى شما شود، و آن مانعى که محبت پدر را به خود مى کشد و نمى گذارد به ايشان برسد، از ميان برود. گويا وضع ايشان و يوسف و پدر اين طور است که اگر يوسف باشد، ميان ايشان و روى پدر حائل مى شود و روى پدر را متوجه خود مى کند، و وقتى اين مانع برطرف شد، همه روى پدر را مى بينند، و محبت و اقبال پدر، منحصر در ايشان خواهد شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۲۹
توبه اى که همزمان با عزم بر گناه قصد شود، توبه حقيقى نيست
«وَ تَکُونُوا مِن بَعدِهِ قَوماً صَالِحِينَ ». يعنى: بعد از يوسف، و يا بعد از کشتن يوسف، و يا بعد از طرد او (که برگشت همه به يک نتيجه است)، با توبه از گناه، مردمى صالح شويد.
از اين کلام استفاده مى شود که:
آن ها اين عمل را گناه و آن را جرم مى دانستند، و معلوم مى شود که ايشان احکام دين را محترم و مقدس مى شمردند، وليکن حسد در دل هايشان کورانى برپا کرده بود و ايشان را در ارتکاب گناه و ظلم جرأت داده، طريقه اى تلقينشان کرده بود که از آن طريق، هم گناه را مرتکب شوند و هم از عقوبت الهى ايمن باشند و آن، اين است که: گناه را مرتکب شوند و بعد توبه کنند، غافل از اين که اين گونه توبه به هيچ وجه قبول نمى شود.
زيرا اين مطلب وجدانى است که کسى که به خود تلقين مى کند که گناه مى کنم و بعد توبه مى کنم، چنين کسى مقصودش از توبه بازگشت به خدا و خضوع و شکستگى در برابر مقام پروردگار نيست، بلکه او مى خواهد به خداى خود نيرنگ بزند و به خيال خود از اين راه عذاب خدا را، در عين مخالفت امر و نهى او، دفع کند.
پس در حقيقت، چنين توبه اى تتمه همان نيت سوء اول اوست، نه توبه حقيقى که به معناى ندامت از گناه و بازگشت به خداست. ما، در تفسير آيه: «إنَّمَا التَّوبَةُ عَلَى اللّهِ لِلَّذِينَ يَعمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَة»، در جلد چهارم اين کتاب، بحثى درباره توبه گذرانديم.
بعضى هم گفته اند: منظور از «صلاح»، که در آيه است، صلاح و رو به راه شدن زندگى دنيا و انتظام امور آن است، و معنايش اين است که: بعد از يوسف، مردمى صالح، يعنى صاحب زندگى خوشى باشيد، و با پدر به خوشى زندگى کنيد.
رده:تفسیر المیزان