المیزان جلد۱۱ بخش۱۱
«قَالَ قَائلٌ مِنهُمْ لا تَقْتُلُوا يُوسُف وَ أَلْقُوهُ فى غَيَابَتِ الْجُبِّ يَلْتَقِطهُ بَعْضُ السيَّارَةِ إِن کُنتُمْ فَاعِلِينَ»:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۳۰
کلمۀ «جُبّ»، به معناى چاهى است که سنگ بست نشده باشد. يعنى اطراف و ديواره اش را با سنگ نچيده باشند، و اگر سنگ بست باشد، آن را «بئر طوى» گويند، و کلمه «غيابه» - به فتح حرف اول آن - گودالى را گويند که اگر چيزى در آن قرار گيرد، از دور نمودار نمى شود، و در نتيجه، دو کلمه «غيابت» و «جُبّ»، مجموعا معناى ته چاه را مى دهد که اگر چيزى در آن قرار گيرد، به خاطر تاريکی اش، ديده نمى شود.
از برادران يوسف، آن کس که پيشنهاد دوم، يعنى: «أو اطرَحُوهُ أرضاً» را پذيرفت، آن را مقيد به قيدى کرد که هرچه باشد، با رعايت آن جان يوسف از کشته شدن و يا هر خطرى که منتهى به هلاکت او گردد، محفوظ بماند.
خلاصه با پيشنهاد اول که کشتن او بود، مخالفت کرد، و پيشنهاد دوم را هم به اين شرط قبول کرد که به نحوى انجام گيرد که سبب هلاکت او نشود. مثلا او را در چاهى بسيار گود و دور از راه نيندازند که از گرسنگى و تشنگى جان دهد، و در نتيجه، رحم خود را هلاک کرده باشند، بلکه او را در يکى از چاه هاى سر راه و کنار جاده بيندازند، که همه روزه قافله در کنارش اطراق مى کنند و از آن آب مى کشند، تا در نتيجه قافله اى در موقع آب کشيدن او را پيدا نموده، با خود به هر جا که مى روند، ببرند، که اگر اين کار را بکنند، هم او را ناپديد کرده اند و هم دست و دامن خود را به خونش نيالوده اند.
از سياق آيات بر مى آيد که برادران نسبت به اين پيشنهاد اعتراض نکرده اند، و گرنه در قرآن آمده بود. علاوه بر اين، مى بينيم که همين پيشنهاد را به کار بردند.
مفسران، در اين که گوينده اين حرف، کدام يک از ايشان بوده، اختلاف کرده اند و بعد از اتفاق بر اين که يکى از همان برادران بوده، بعضى اسم او را «رُوبين»، پسر خاله يوسف، و بعضى ديگر «يهودا»، که بزرگتر و عاقلتر از همه بوده، دانسته اند. و بعضى گفته اند: او «لاوى» بوده. و به هر حال، بعد از آن که قرآن کريم، از بردن اسم او سکوت کرده، ما چرا بى جهت و بدون هيچ ثمره اى، در اين باره بحث کنيم.
بعضى از مفسران گفته اند: «اين که کلمۀ «جُبّ» را با الف و لام آورده، دلالت مى کند که مقصودشان جُبّ معهودى بوده»، و اين حرف در صورتی که الف و لام براى عهد باشد، نه براى جنس حرف خوبى است و نيز اختلاف کرده اند که اين «جُبّ» در کجا واقع بوده، ولى چون براى ما فايده اى ندارد، درباره آن بحث نمى کنيم.
گفتگوى برادران يوسف «ع» با پدر، براى بردن او به صحرا
«قَالُوا يَا أَبَانَا مَا لَک لا تَأْمَنَّا عَلى يُوسُفَ وَ إِنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ»:
اصل کلمۀ «تَأمَنَّا»، «تَأمَنَنَا بوده، دو نون در هم ادغام شده است. (ادغام کبير).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۳۱
اين آيه، دليل خوبى است بر اين که برادران پيشنهاد آن کس که گفت: «يوسف را مکشيد و او را در ته جُبّ بيندازيد» پذيرفته و بر آن اتفاق کرده، و تصميم گرفته اند همين نقشه را پياده کنند. لاجرم لازم بود، اول پدر را که نسبت به ايشان بدبين بود و بر يوسف امينشان نمى دانست، درباره خود خوشبين سازند، و خود را در نظر پدر، پاک و بى غرض جلوه دهند، و دل او را از کدورت شبهه و ترديد پاک سازند، تا بتوانند يوسف را از او بگيرند.
به همين منظور، او را به اين کلمات مخاطب قرار دادند که: «يَا أبَانَا: اى پدر ما»، و همين عبارت، خود در بر انگيختن عواطف پدرى و مِهر نسبت به فرزند تأثير بسزایى داشته، «مَا لَکَ لَا تَأمَنَّا عَلَى يُوسُفَ وَ إنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ»: چرا ما را بر يوسف امين نمى دانى، با اين که ما جز خير او، نمى خواهيم و جز خشنودى و تفريح او را در نظر نداريم.
آنگاه آنچه مى خواستند پيشنهاد کردند و آن، اين بود که يوسف را با ايشان روانه مرتع و چراگاه گوسفندان و شتران کند، تا هوایى به بدنش بخورد، و جست و خيزى کند، آن ها هم از دور محافظتش کنند. لذا گفتند: «أرسِلهُ مَعَنَا...».
«أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَ يَلْعَب وَ إِنَّا لَهُ لَحَافِظونَ»:
کلمۀ «رَتع»، به معناى آزادانه چريدن حيوان و آزادانه گردش کردن و میوه خوردن انسان است. و جملۀ «أرسِلهُ مَعَنَا غَداً يَرتَع وَ يَلعَب»، پيشنهاد آن درخواستى است که قبلا اشاره شد.
و در جملۀ «وَ إنَّا لَهُ لَحَافِظُون»، کلام را به چند وجه کردند. يکى به «إنّ»، و يکى به «لام»، و يکى هم به اين که جمله را اسميه آوردند، همان طور که در جملۀ «وَ إنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ» نيز، همين تأکيدها را به کار بردند. و در هر دو جمله، به نوعى پدر را دلخوش ساختند.
گويا گفتند: چرا ما را بر يوسف امين نمى دانى، اگر از ما بر جان او مى ترسى که مثلا ما قصد سویى نسبت به او داشته باشيم، که ما يقينا و به طور مسلّم خيرخواه او هستيم. و اگر بر جان او از غير ما مى ترسى که مثلا ما در محافظتش کوتاهى کنيم و در نتيجه پيشامد سویى برايش بشود، که ما يقينا و به طور مسلّم حافظ اوييم.
پس در کلام خود، ترتيب طبيعى را رعايت کرده. اول گفتند که: او از ناحيه ما تا هستيم و هست، ايمن است. آنگاه پيشنهاد کردند که او را صبح فردا با ما بفرست، و سپس گفتند: تا زمانى که نزد ما است، از او محافظت مى کنيم.
پس معلوم مى شود جملۀ «إنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ»، تأمين جانى يوسف است از ناحيه آنان به طور دائم، و جملۀ «إنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ»، تأمين جانى او است از ناحيه غير ايشان، به طور موقت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۳۲
«قَالَ إِنِّى لَيَحْزُنُنِى أَن تَذْهَبُوا بِهِ وَ أَخَافُ أَن يَأْکلَهُ الذِّئْبُ وَ أَنتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ»:
اين آيه، حکايت پاسخى است که پدرشان در ازاى پيشنهادشان داده و در اين جواب، انکار نکرده که من از شما ايمن نيستم، بلکه وضع درونى خود را در حال غيبت يوسف، برايشان بيان کرده، و با تأکيدى که در کلام خود به کار برده، فرموده: «يقينا و مسلّما از اين که او را ببريد، اندوهگين مى شوم»، و از مانع پذيرفتن اين پيشنهاد چنين پرده برداشته که آن مانع، نفس خود من است. و نکته لطيفى را که در اين جواب به کار برده، اين است که هم رعايت تلطف نسبت به ايشان را کرده و هم لجاجت و کينه ايشان را تهييج نکرده است.
و آنگاه چنين اعتذار جسته که: «من از اين مى ترسم که در حالى که شما از او غافليد، گرگ او را بخورد». و اين عذر هم عذر موجهّى است، زيرا بيابان هايى که چراگاه مواشى و رمه ها است، طبعا از گرگ ها و ساير درندگان خالى نمى باشد، و معمولا در گوشه و کنارش کمين مى گيرند تا در فرصت مناسب، پريده و گوسفندى را شکار کنند. غفلت ايشان هم امرى طبيعى و ممکن است. پس ممکن است در حالى که ايشان به کار خود سرگرم هستند، گرگى از کمينگاه خود بيرون پريده و او را بدرد.
«قَالُوا لَئنْ أَکلَهُ الذِّئْبُ وَ نَحْنُ عُصبَةٌ إِنَّا إِذاً لَّخَاسِرُونَ»:
در اين جا، در برابر پدر تجاهل کردند، و کأنّه خواستند بگويند نفهميدند که مقصود پدر چه بوده، و جز اين نفهميده اند که پدر ايشان را امين مى داند، وليکن مى ترسد که در موقع سرگرمى آن ها، گرگ يوسفش را بدرد.
لذا در جواب کلام پدر، به طور انکار و تعجب، و به طورى که دل پدر راضى شود، گفتند: ما جمعيتى نيرومند و کمک کار يکديگريم، و به خدا قسم خوردند که اگر با اين حال گرگ او را پاره کند، او مى تواند به زيانکاری شان حکم نمايد، و هرگز زيانکار نيستند.
و اين سوگند که از لام «لئن» استفاده مى شود نيز، براى دلخوش کردن پدر و به اين منظور بود که اندوه را از دل او بيرون کنند تا مانع از بردن يوسف نشود، و اين گونه قسم ها در کلام، معمول و شايع است.
در اين کلام، يک وعدۀ ضمنى هم نهفته و آن، اين است که ما قول مى دهيم از او غفلت نورزيم. ليکن بيشتر از يک روز از اين قولشان نگذشت که خود را در آنچه که قسم خورده و وعده داده بودند، تکذيب کرده، گفتند: «يَا أبَانَا إنَّا ذَهَبنَا نَستَبِقُ...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۳۳
«فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَن يَجْعَلُوهُ فى غَيَابَتِ الجُْبّ»:
راغب در مفردات گفته: «اجماع بر چيزى»، غالبا در چيزى گفته مى شود که هم جمعيت بخواهد و هم فکر. مثلا خداى تعالى، به مشرکان فرموده: «فَأجمِعُوا أمرَکُم وَ شُرَکَائَکُم: شرکاى خود را جمع و جور و در امر خود فکر کنيد». و همچنين گفته مى شود: «مسلمانان بر اين مطلب اجماع کرده اند»، و معنايش اين است که آرائشان بر اين معنا متفق شده.
و در مجمع البيان گفته: کلمۀ «أجمَعُوا»، به معناى «همگى تصميم گرفتند» است و در آيه مورد بحث، به اين معنا است که همگى متفق شدند. آرى، به يک نفر که تصميمى بگيرد، نمى گويند «أجمَعَ». پس کأنّه اين کلمه از اجتماع دواعى گرفته شده است.
آيه مورد بحث، اشعار دارد بر اين که فرزندان يعقوب با نيرنگ خود توانستند پدر را قانع سازند، و او را راضى کردند که مانع بردن يوسف نشود. در نتيجه يوسف را بغل کرده و با خود برده اند، تا تصميم خود را عملى کنند.
بیان نکته اى که در آيه: «فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ...» به کار رفته
جواب «لَمَّا» در آيه شريفه حذف شده، تا اشاره شده باشد بر اين که مطلب، از شدت شناعت و فجيع بودن، قابل گفتن نيست. و اين گونه حذف ها در صنعت سخن شايع است.
مثلا مى بينيم: گوينده اى را که مى خواهد امر شنيعى از قبيل کشتن کسى را تعريف کند که دل ها از شنيدنش مى سوزد و گوش ها طاقت شنيدنش ندارد، به ناچار در آغاز مقدمات و اسبابى که به چنين جنايتى منتهى مى گردد، بيان مى کند و همچنان شنونده را تا خود حادثه مى کشاند، ولى در بيان اصل حادثه، ناگهان به سکوت عميقى فرو مى رود. آنگاه سر بلند کرده، حوادث پس از قتل را بيان مى کند، و باز از خود قتل اسمى نمى برد، و به اين وسيله مى رساند که اين قتل، آن قدر فجيع بوده که هيچ گوينده اى نمى تواند آن را تعريف کند و هيچ شنونده اى نمى تواند بشنود.
و گوينده اين قصه، خداى تعالى است که با حذف جواب «لَمّا»، اين معنا را رسانيده که کانّه مقدارى سکوت کرده و از شدت تاسّف و اندوه، اسمى از خود جريان نياورده است، چون گوش ها طاقت شنيدن اين که چه بر سر اين طفل معصوم آوردند، ندارد.
آرى، طفل بى گناه و مظلومى که خودش پيغمبر است و پسر پيغمبر است و کارى نکرده که مستحق چنين کيفرى باشد، آن هم به دست کسانى که برادر او بودند و مى دانستند که پدرشان چقدر او را دوست مى دارد، چرا بايد دچار چنين سرنوشتى شود؟ خدا اين حسد را بکشد که پارۀ جگرى چون يوسف صديق را به دست برادران به هلاکت مى اندازد، و پدرى بزرگوارى چون يعقوب پيغمبر را به دست پسران خودش داغدار مى سازد، و جنايتى چنين شنيع را در نظر مردانى که در دامن نبوت و خاندان انبياء نشو و نما کرده اند، زينت مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۳۴
بعد از آن که با آن سکوت آنچه را که بايد بفهماند، فهماند، دوباره به ذيل قصه پرداخته مى فرمايد: «وَ أوحَينَا إلَيهِ...».
«وَ أَوْحَيْنَا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُم بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ»:
ضمير «إلَيهِ» به يوسف بر مى گردد و ظاهر کلمۀ «وحى»، اين است که وحى نبوت است، و منظور از «أمرِهِم هَذَا»، همان به چاه انداختن يوسف است.
و همچنين ظاهر جملۀ «وَ هُم لَا يَشعُرُونَ» اين است که حال از وحى فرستادن باشد، که کلمۀ «وَ أوحَينَا» بر آن دلالت دارد، و متعلق جملۀ «لَا يَشعُرُونَ»، امر است. يعنى حقيقت اين کار خود را نمى فهمند. ممکن هم هست به «وحى فرستادن» برگردد. يعنى: و ايشان اطلاع ندارند که ما چه وحيى فرستاده ايم.
وجوهی که در معناى آیه: «وَ أوحَينَا إلَيهِ لَتُنَبِّئَنَّهُم بِأمرِهِم هَذَا...» گفته شده
و معناى آن - و خدا داناتر است - اين است که:
وحى کرديم به يوسف که سوگند مى خورم به طور يقين، روزى برادران را به حقيقت اين عملشان خبر خواهى داد و از تأويل آنچه به تو کردند، خبردارشان خواهى کرد.
آرى، ايشان اسم عمل خود را طرد و نفى تو و خاموش کردن نور تو و ذليل کردن تو مى نامند. غافل از اين که همان عمل، نزديک کردن تو به سوى اريکۀ عزّت و تخت مملکت و احياى نام تو و اکمال نور تو و برترى قدر و منزلت تو است، ولى ايشان نمى فهمند و تو، به زودى به ايشان خواهى فهماند.
و اين، در آن وقتى صورت گرفت که يوسف بر اريکه سلطنت تکیه زده و برادران، در برابرش ايستاده و با امثال جملۀ «يَا أيُّهَا العَزِيزُ مَسَّنَا وَ أهلَنَا الضُرُّ وَ جِئنَا بِبِضَاعَةٍ مُزجَاةٍ فَأوفِ لَنَا الکَيلَ وَ تَصَدَّق عَلَينَا إنَّ اللّهَ يَجزِى المُتَصَدِّقِينَ»، ترحم او را به سوى خود جلب مى کردند.
او هم، در جوابشان گفت: «هَل عَلِمتُم مَا فَعَلتُم بِيُوسُفَ وَ أخِيهِ إذ أنتُم جَاهِلُونَ - تا آن جا که فرمود - أنَا يُوسُفُ وَ هَذَا أخِى قَد مَنَّ اللّهُ عَلَينَا...».
جملۀ «هَل عَلِمتُم»، بسيار قابل دقت است. چون اشاره دارد بر اين که آنچه امروز مشاهده مى کنيد، حقيقت آن رفتارى است که شما با يوسف کرديد. و جملۀ «إذ أنتُم جَاهِلُونَ» که در آخر داستان است، در مقابل جملۀ «وَ هُم لَا يَشعُرُونَ» مورد بحث است.
البته در معناى آيه، وجوه ديگرى نيز گفته اند. يکى از آن وجوه اين است که:
تو به زودى و وقتى که تو را نشناسند، به برادرانت خبر مى دهى که آنچه که به تو کردند. و مقصود خبرى است که يوسف در مصر و قبل از آن که خود را معرفى کند، به ايشان داد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۳۵
يکى ديگر اين که: منظور از خبر دادن يوسف به ايشان، مجازات ايشان است به کيفر کار زشتى که کرده بودند. عينا مثل خود ما که وقتى از کسى ناراحت مى شويم، به عنوان تهديد مى گوييم: به زودى خدمتت مى رسم و به تو مى فهمانم.
يکى ديگر، قول بعضى است که مى گويند از ابن عباس روايت شده، و آن، اين است که:
منظور از اين که فرمود: «ايشان را به اين کارشان خبر خواهى داد»، همان جريانى است که بعدها يوسف «عليه السّلام» در مصر با برادرانش داشت که وقتى ايشان را شناخت، جامى را به دست گرفت و آن را به صدا در آورد. آنگاه فرمود: اين جام به من خبر مى دهد که شما برادرى از پدرتان داشته و او را در چاه انداخته و سپس به قيمت ناچيزى فروخته ايد.
وليکن وجوه بالا، خالى از سخافت و سستى نيست، و «وجه»، همان است که گفتيم. چون اين تعبير در کلام خداى تعالى، در معناى بيان واقع و حقيقت عمل زياد آمده، مثل اين که فرموده: «إلَى اللّهِ مَرجِعُکُم جَمِيعاً فَيُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُم تَعمَلُونَ». و نيز فرموده: «وَ سَوفَ يُنَبِّئُهُمُ اللّهُ بِمَا کَانُوا يَصنَعُونَ». و نيز فرموده: «يَومَ يَبعَثُهُمُ اللّهُ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوا»، و همچنين در آيات بسيارى ديگر.
بعضى هم گفته اند: معناى آن اين است که ما به وى وحى کرديم که به زودى خبرشان مى دهى به آنچه که بر سرت آوردند، ولى آن ها اين وحى را نمى فهمند. اين وجه خيلى بعيد نيست، ليکن گفتگوى ما در اين بود که جملۀ «وَ هُم لَا يَشعُرُونَ»، براى افاده چه نکته اى آورده شده، و بنابر اين وجه، ظاهرا حاجتى به اين قيد به نظر نمى رسد.
بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که به زودى با ترقيى که در زندگى و عزّت و مُلک و سلطنت مى کنى، به آنان نتيجه و عاقبت اين رفتارشان را مى فهمانى. چون خداوند تو را بر ايشان مسلّط و ايشان را براى تو ذليل مى سازد، و رؤيايت را حق و واقعى مى کند، در حالى که ايشان امروز نمى فهمند که خدا به تو چه داده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۳۶
فرق عمده اى که اين وجه با وجه ما دارد، اين است که معناى خبر دادن را از خبر دادن زبانى به خبر دادن عملى و خارجى برگردانيده، و حال آن که هيچ جهتى براى اين کار وجود ندارد. آن هم بعد از آن که يوسف به حکايت قرآن گفته بود: «هَل عَلِمتُم مَا فَعَلتُم بِيُوسُفَ...».
«وَ جَاءُو أَبَاهُمْ عِشاءً يَبْکُونَ»:
«عِشَاء»، به معناى آخر روز است. بعضى هم گفته اند: به معناى مدت زمانى است که ميان نماز مغرب و عشاء فاصله مى شود، و اگر گريه مى کردند، گريه شان مصنوعى و منظورشان اين بوده که امر را بر پدر مشتبه سازند، تا ايشان را در آنچه که ادّعا مى کردند، تصديق کند، و تکذيب ننمايد.
بيان معناى کلمه: «نَستَبِقُ»، در آيه: «قَالُوا یَا أبَانَا إنّا ذَهَبنَا نَستَبِقُ...»
«قَالُوا يَا أَبَانَا إِنَّا ذَهَبْنَا نَستَبِقُ وَ تَرَکنَا يُوسُفَ عِندَ مَتَاعِنَا فَأَکلَهُ الذِّئْبُ...»:
راغب در مفردات مى گويد: اصل کلمۀ «سَبَقَ»، به معناى پيشى گرفتن در راه و امثال آن است. مثل «وَ السَّابِقَاتِ سَبقاً»، که به معناى تسابق و از يکديگر جلو زدن است. مانند «إنَّا ذَهَبنَا نَستَبِقُ»، و نيز «وَ استَبَقَا البَابَ».
زمخشرى هم در کشاف گفته: «نَستَبِقُ»، به معناى «نَتَسَابِقُ» است و باب افتعال و تفاعل در معنا، شريک اند، مانند «انتضال» و «تناضل»، که هر دو به معناى مسابقه در تيراندازى، و «ارتماء» و «ترامى»، که هر دو به معناى تيراندازى است، و امثال آن، و معناى «نَستَبِقُ» اين است که «ما، در دو و يا در تيراندازى تسابق کنيم».
صاحب المنار هم گفته: معنايش اين است که ما از محل اجتماعمان رفتيم که مسابقه بگذاريم. يعنى هر کدام همت کنيم از ديگرى جلو بزنيم. پس «استباق»، به معناى زحمت سبقت را تحمّل کردن است، و غرض از مسابقه و تسابق هم، که صيغه شان صيغه شرکت است، همين غلبه يافتن بر شريک است. گاهى هم مقصود با لذّات مى شود، يا به خاطر غرض ديگر.
و از آن موارد، يکى آيه «فَاستَبِقُوا الخَيرَاتِ» است، که «سبقت» در اين جا، به منظور غلبه نيست، بلکه خودش منظور است. و آن جمله ديگرى که بعدا مى آيد، يعنى جملۀ «وَ استَبَقَا البَابَ»، اين معنا را افاده مى کند که يوسف مى خواست از خانه بيرون رود، و از آنچه زليخا در نظر داشت (و به همان منظور او را دنبال کرده بود، شايد بتواند او را برگرداند) بگريزد، و افاده اين معنا از صيغه مشارکت (باب مفاعله و تفاعل ) بر نمى آيد، و زمخشرى با اين که علامه لغت است و همچنين اتباعش، متوجه اين فرق دقيق نشده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۳۷
مؤلف : اين مثالى که ايشان به جمله «فَاستَبِقُوا الخَيرَات» زده نيز، از موارد غلبه است. براى اين که در شرع مستحب است که آدمى نگذارد ديگران در خيرات بر او پيشدستى کنند، بلکه سعى کند در خيرات و مثوبات و به دست آوردن برکات، کسى بر او مقدم نشود، و اين، همان معناى تسابق و مشارکت است.
مثال ديگرش هم که همان «وَ استَبَقَا البَاب» باشد، با تسابق منطبق است. براى اين که قطعا زليخا نيز مى خواسته بر او غلبه کند، همچنان که او مى خواسته بر زليخا فائق آيد، اين مى خواست در را باز کند، و او مى خواست نگذارد، و اين، همان «تسابق» است. پس حق اين است که معناى «استباق» و معناى «تسابق»، در مورد تصادق دارند.
و در صحاح گفته: «سَابَقتُ» با «استَبَقتُ»، هر دو به معناى تسابق و مسابقه است. و همچنين در لسان العرب گفته: «سَابَقَ» و «استَبَقَ»، در دويدن به معناى مسابقه است.
و شايد وجه تصادق «استَبَقَ» و «تَسَابَقَ»، اين باشد که «سَبَق»، خود معنايى است اضافى و وزن «افتَعَلَ»، مفيد تأکيد معناى «فعل» و امعان فاعل در فعل خويش است، و مى رساند که فاعل، فعل خود را زينتى براى خود مى گيرد. همچنان که در امثال «کَسَبَ» و «اکتَسَبَ»، «حَمَلَ» و «احتَمَلَ» و «صَبَرَ» و «اصطَبَرَ»، «قَرُبَ» و «اقتَرَبَ»، «خَفِىَ» و «اختَفَى»، «جَهَدَ» و «اجتَهَدَ» و نظاير آن، به خوبى مشاهده مى شود.
و مادۀ «سَبَقَ» هم، وقتى به اين باب بيايد، قهرا آن معنا در آن عارض مى شود. و با در نظر داشتن اين که گفتيم خود ماده داراى معناى اضافى است، اين نکته را مى فهماند که فاعل کوشش دارد فعل «سَبَقَ» را به خود اختصاص دهد، و چون چنين معنايى جز با مسابقه صورت نمى گيرد، قهرا دو صيغه «استَبَقَ» و «تَسَابَقَ»، در اين مورد با هم تصادق مى کنند.
و اين که فرمود: «بِمُؤمِنٍ لَنَا»، معنايش اين است که تو تصديق کننده گفتار ما نيستى. و ماده «ايمان»، همان طور که با «باء» متعدى مى شود، با «لام» هم مى شود. مانند جملۀ مورد بحث، و مانند جملۀ «فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۳۸
معناى آيه مورد بحث، اين مى شود که:
فرزندان يعقوب وقتى در آخر روز نزد پدر آمدند، گريه مى کردند و در اين حال به پدر خود گفتند: اى پدر جان! ما گروه برادران رفته بوديم بيابان براى مسابقه دو، و يا تيراندازى - البته مسابقه دو با دور شدن از يوسف مناسب تر است. پس بعيد نيست مقصودشان همين بوده - و يوسف را نزد بار و بُنه خود گذاشته بوديم، گرگى او را خورد، و بدبختى و بيچارگى ما اين است که هم برادر را از دست داده ايم و هم تو گفتار ما را تصديق نخواهى کرد، هر چند هم که ما راستگو باشيم.
و اين کلام، يعنى جملۀ «وَ مَا أنتَ بِمُؤمِنٍ لَنَا وَ لَو کُنَّا صَادِقِين»، کلامى است که نوعا هر پوزش طلبى وقتى دستش از همه جا بريده شد و راه چاره اى نيافت، بدان تمسّک مى جويد، و مى فهماند که مى داند کلامش نزد طرفش مسموع و عذرش پذيرفته نيست. ليکن مع ذلک از روى ناچارى، حق مطلب را مى گويد و از واقع قضيه خبر مى دهد، هر چند تصديقش نکنند. پس اين تعبير، کنايه از اين است که کلام من صدق و حق است.
«وَ جَاءُو عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ»:
«کَذِب» - به فتح کاف و کسر ذال - مصدر است، و در اين جا، به جاى اسم فاعل به کار رفته، تا مبالغه را برساند. در نتيجه معنايش چنين مى شود: «به خونى کاذب که کذبش آشکارا بود».
از اين آيه - با در نظر گرفتن اين که «دَم: خون» را نکره آورده و فرموده «خونى»، تا بفهماند دلالت آن بر ادعاى ايشان، دلالتى ضعيف بوده - چنين بر مى آيد که: پيراهن خون آلود وضعى داشته که نمودار دروغ آنان بوده. چون کسى را که درنده اى پاره اش کرده و خورده باشد، معقول نيست پيراهنش را سالم بگذارد.
از اين جا، معلوم مى شود که چراغ دروغ را فروغى نيست، و هيچ گفتار و پيشامدى دروغين نيست، مگر آن که در اجزاى آن، تنافى و در اطرافش تناقض هايى به چشم مى خورد، که شاهد دروغ بودن آن است (و به فرضى هم که طراح آن، خيلى ماهرانه طرحش کرده باشد)، اوضاع و احوال خارجى که آن گفتار دروغين محفوف به آن است، بر دروغ بودنش شهادت داده و از واقع و حقيقت زشت آن، هرچه هم که ظاهرش فريبنده باشد، پرده بر مى دارد.
گفتارى در اين که در دروغگويى، رستگارى نيست
اين مطلب تجربه شده که عمر اعتبار دروغ کوتاه، و دروغگو ديرى نمى پايد مگر آن که خودش به آن اعتراف مى کند، و اگر هم اعتراف نکند، بارى اظهاراتى مى کند که از بطلان گفتارش پرده بر مى دارد. حال بايد ديد چرا چنين است؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۳۹
دليلش، اين است که: به طور کلّى در اين عالم، نظامى حکومت مى کند که به واسطه آن نظام، در اجزاء و ابعاض عالَم، نسبت ها و اضافاتى برقرار است، و در نتيجه ابعاض، به يکديگر متصل و مربوط مى شوند و اين اضافات، نسبت هايى غير متغيرند.
پس هر حادثى از حوادث که فرض کنيم، وقتى در خارج واقع مى شود، لوازم و ملزوماتى متناسب با خود دارند که به هيچ وجه از يکديگر منفک نمى شوند، و در بين تمامى لوازم و ملزومات، آثارى است که بعضى را بر بعضى ديگر متصل مى سازد، به طورى که اگر به يکى از آن ها خللى وارد آيد، همه مختل مى شود، و اگر همان مختل، سالم گردد، همه سلسله سالم مى شود، و اين قانونى است کلى و استثناء ناپذير.
مثلا اگر جسمى از مکانى به مکانى ديگر انتقال يابد، از لوازم اين انتقال، آن است که ديگر در آن زمان، آن جسم در مکان اول نباشد، بلکه از آن و از لوازم آن و هرچه که متصل به آن است، دور و غايب باشد. و نيز مکان اول از آن خالى و مکان دوم مشغول به آن باشد.
و نيز اين که فاصله اى را که ميان دو مکان است، بپيمايد. و همچنين لوازم ديگر، که اگر يکى از آن ها اختلال يابد - مثلا در همان زمان، باز هم مکان اول شاغل آن جسم باشد - تمامى لوازمى که شمرديم، مختل شده، ديگر صدق نخواهند داشت.
و انسان و هر سبب ديگرى که فرض شود، نمى تواند حقيقتى از حقايق هستى را به نوعى تدليس و تردستى بپوشاند، و در عين حال، تمام لوازم و ملزومات مربوط به آن را هم مستور بدارد. و يا آن حقيقت را به طور کلى از محل واقعی اش (که محفوف به آن لوازم و ملزومات است)، خارج کند، و يا از مجراى هستى اش تحريف نمايد. و به فرضى هم که بتواند يکى از لوازم را هم مستور سازد، لوازم ديگرش سر در مى آورد. و به فرضى که آن را هم در پرده کند، لازم سومى ظاهر مى شود، و همچنين تا حقيقت پنهان شده آشکارا گردد.
از همين جاست که مى گويند حکومت و دولت از آنِ «حق» است، هرچند «باطل»، جولان و عرض اندامى هم بکند. و نيز مى گويند ارزش از آنِ «صدق» است، هر چند احيانا «باطلى» مورد رغبت قرار بگيرد.
و نيز، از همين جهت است که خداى تعالى فرموده: «إنَّ اللهَ لَا يَهدِى مَن هُوَ کَاذِبٌ کَفَّارٌ». و نيز فرموده: «إنَّ اللّهَ لَا يَهدِى مَن هُوَ مُسرِفٌ کَذَّابٌ». و نيز فرموده: «إنَّ الَّذِينَ يَفتَرُونَ عَلَى اللهِ الَکَذِبَ لَا يُفلِحُونَ». و فرموده: «بَل کَذَّبُوا بِالحَقِّ لَمَّا جَائَهُم فَهُم فِى أمرٍ مَرِيجٍ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۴۰
و اين، بدان جهت است که چون حق را دروغ شمردند، ناگزير پايه خود را بر اساس باطل نهاده و در زندگی شان بر باطل تکيه زدند، و در نتيجه، خود را در نظامى مختل قرار دادند که اجزايش با يکديگر تناقض داشته و هر جزئى، جزء ديگر و هر طرفى، طرف ديگر را رسوا و انکار مى کند.
رده:تفسیر المیزان