المیزان جلد۱۱ بخش۱۲
جواب يعقوب «ع» به پسرانش، که گفتند: يوسف را گرگ خورده
«قَالَ بَلْ سَوَّلَت لَکُمْ أَنفُسکُمْ أَمْراً فَصَبرٌ جَمِيلٌ وَ اللَّهُ الْمُستَعَانُ عَلى مَا تَصِفُونَ»:
اين جمله، جواب يعقوب «عليه السّلام» است، و اين جواب را در وقتى داده که خبر مرگ يوسف، فرزند عزيز و حبيبش را شنيده، فرزندان بر او درآمده اند، در حالى که يوسف را همراه ندارند، و با گريه و حالتى پريشان، خبر مى دهند که يوسف را گرگ خورده، و اين پيراهن خون آلود اوست.
و او، در همين حال، مقدار حسد برادران را نسبت به يوسف مى دانست، و اين که او را به زور و اصرار از دستش ربودند، به خاطر داشت و حال نيز که پيراهنش را آورده اند، وضع خونين پيراهن اعلام به دروغگويى آنان مى کند. در چنين شرايطى اين جواب را داده و همين را هم مى بايد مى داد.
آرى، در اين جواب، هيچ اعتنايى به گفته آنان که گفتند: «ما رفته بوديم مسابقه بگذاريم»، نکرده و فرموده: «بلکه نفس شما، امرى را بر شما تسويل کرده». و «تسويل»، به معناى وسوسه است، و معناى پاسخ او، اين است که:
قضيه اين طور که شما مى گوييد، نيست، بلکه نفس شما، در اين موضوع، شما را به وسوسه انداخته، و مطلب را مبهم کرده، و حقيقت آن را معين ننموده. آنگاه اضافه کرد که: من خويشتن دارم. يعنى شما را مؤاخذه ننموده، در مقام انتقام بر نمى آيم، بلکه خشم خود را به تمام معنا، فرو مى برم.
پس اين که فرمود: «بَل سَوَّلَت لَکُم أنفُسُکُم أمراً»، خود تکذيب دعوى آنان و هم بيان اين جهت است که من به خوبى مى دانم فقدان يوسف، مستند به اين گفته هاى شما و دريدن گرگ نيست، بلکه مستند به مکر و خدعه اى است که شما به کار برده ايد، و مستند به وسوسه اى است که دل هاى شما، آن را طراحى کرده، و در عين حال به منزله مقدمه اى است براى جملۀ بعد که مى فرمايد: «فَصَبرٌ جَمِيلٌ...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۴۱
در جمله «فَصَبرٌ جَمِيلٌ»، صبر را مدح کرده و اين از قبيل به کار بردن سبب در جاى مسبّب است. يعنى در جايى که مى بايست بفرمايد: «من بر آنچه که بر سرم آمده، صبر مى کنم، به سبب اين که صبر خوب است»، تنها سبب را آورده.
و اين که کلمه «صبر» را نکرده (بدون الف و لام) آورده، و آن را توصيف نکرده، بلکه به طور مبهم فرموده: «صبر خوب است»، اشاره به عظمت قضيه و تلخى و دشوارى تحمّل آن است.
و اگر حرف «فاء» را که براى تفريع و نتيجه گيرى است، بر سرِ جمله آورده و فرموده: «پس صبر خوب است»، براى إشعار به اين جهت است که اسباب و آن جهاتى که دست به هم داده و اين مصيبت را به بار آورده، وضعش طورى است که در برابر آن، جز صبر هيچ چاره ديگرى نيست. (پس صبر بهتر است).
براى اين که: اولا يوسف محبوب ترين مردم بود در دل او، و اينک دارند خبر مى دهند که چنين محبوبى طعمه گرگ شده، و براى گواهى خود، پيراهن خون آلودش را آورده اند. و ثانياً، او خود به طور يقين مى داند که اينان در آنچه که مى گويند، دروغگويند، و در نابود کردن يوسف دست داشته و نقشه اى داشته اند. و ثالثاً راهى براى تحقيق مطلب و به دست آوردن اين که بر سرِ يوسف چه آمده، و او فعلا کجا است و در چه حالى است، در دست نيست.
او، براى چنين پيشامدهاى ناگوارى، جز فرزندانش چه کسى را دارد که براى دفع آن، به اين سو و آن سو روانه کند؟ و فعلا اين مصيبت به دست همين فرزندان رُخ داده، نزديکتر از ايشان چه کسى را دارد که به معاونت وى از ايشان انتقام بگيرد؟ و به فرضى هم که داشته باشد، چگونه مى تواند فرزندان خود را طرد نمايد. (پس باز صبر بهتر است).
صبر و توکل یعقوب «ع»، در فقدان فرزندش یوسف
چيزى که هست، معناى «صبر»، اين نيست که انسان خود را آماده هر مصيبتى نموده، صورت خود را بگيرد تا هر کس خواست سيلی اش بزند.
نه، معناى «صبر» - که يکى از فضايل است - اين نيست که آدمى چون زمين مُرده، زير دست و پاى ديگران بيفتد، مردم او را لگدکوب کنند، و مانند سنگ دمِ پا، بازيچه اش قرار دهند.
زيرا خداى سبحان، آدمى را طورى خلق کرده که به حکم فطرتش، خود را موظّف مى داند هر مکروهى را از خود دفع نمايد، و خدا هم او را به وسائل و ابزار دفاع مسلح نموده، تا به قدر توانائی اش، از آن ها استفاده کند، و چيزى را که اين غريزه را باطل و عاطل سازد، نمى توان فضيلت نام نهاد.
بلکه «صبر»، عبارت است از اين که: انسان در قلب خود استقامتى داشته باشد که بتواند کنترل نظام نفس خود را - که استقامت امر حيات انسانى و جلوگيرى از اختلال آن بستگى به آن نظام دارد - در دست گرفته، دل خود را از تفرقه و نسيان تدبير و خبط فکر و فساد رأى جلوگيرى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۴۲
پس «صابران» آن هايى هستند که در مصائب استقامت به خرج داده و از پا در نمى آيند، و هجوم رنج ها و سختی ها، پايشان را نمى لغزاند. به خلاف غير صابران، که در اولين برخورد با ناملايمات، قصد هزيمت مى کنند و آن چنان فرار مى کنند، که پشت سرِ خود را هم نگاه نمى کنند.
از همين جا معلوم مى شود که «صبر»، چه فضيلت بزرگى است، و چه راه خوبى است براى مقاومت در برابر مصائب و شکستن سورت و شدت آن، ولى با اين حال، به تنهايى کافى نيست که عافيت و سلامت را که در مخاطره بوده، برگرداند.
در حقيقت، «صبر»، مانند دژى است که انسان از ترس دشمن بدان پناهنده شود، ولى اين دژ، نعمت امنيّت و سلامتى و حريّت حيات را به انسان عودت نمى دهد، و چه بسا محتاج به سبب ديگرى شود که آن سبب رستگارى و پيروزى را تأمين نمايد.
اين سبب، در آيين توحيد عبارت است از: خدا - عزّ سُلطَانُه. يک نفر موحّد وقتى ناملايمى مى بيند و مصيبتى به او روى مى آورد، نخست خود را در پناه دژ محکم صبر قرار داده، بدين وسيله نظام عبوديت را در داخل خود در دست گرفته و از اختلال آن و متلاشى شدن قوا و مشاعرش جلوگيرى مى کند. و سپس بر پروردگار خود که فوق همه سبب ها است، توکل جسته، اميد مى دارد که او، وى را از شرّى که روى آورده، حفظ کند، و همه اسباب را به سوى صلاح حال او متوجه سازد، که در اين صورت کار او، کار خود خداى تعالى شده، و خدا هم که بر کار خود مسلط است، اسباب را هرچند سبب بيچارگى او باشد، به سوى سعادت و پيروزى او جريان مى دهد.
و ما در اين باره، در تفسير آيه: «وَ استَعِينُوا بِالصَّبرِ وَ الصَّلَوة»، در جلد اول اين کتاب، بحثى را گذرانديم.
به خاطر همه اين جهات بود که يعقوب، بعد از آن که فرمود: «فَصَبرٌ جَمِيلٌ»، دنبالش گفت: «وَ اللهُ المُستَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ». و کلمۀ «صبر» را با کلمۀ «توکل» تمام کرد. نظير آن که در آيات بعدى، همين معنا را رعايت نموده، چنين گفت: «فَصَبرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللهُ أن يَأتِيَنِى بِهِم جَمِيعاً إنَّهُ هُوَ العَلِيمُ الحَکِيمُ...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۴۳
پس جملۀ «وَ اللهُ المُستَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ» - که راستى کلام عجيبى است - توکل يعقوب را بر خداى تعالى بيان نموده، مى فرمايد:
من مى دانم که شما در اين قضيه، مکر و حيله اى به کار برده ايد، و مى دانم که يوسف را گرگ نخورده، وليکن در کشف دروغ شما و دستيابى بر يوسف، به اسباب ظاهرى که بدون اذن خدا هيچ اثرى ندارند، دست نمى زنم و در ميان اين اسباب دست و پا نمى زنم، بلکه با صبر، ضبط نفس نموده، و با توکل به خدا، حقيقت مطلب را از خدا مى خواهم.
پس معلوم شد که جملۀ «وَ اللهُ المُستَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ»، دعايى بود که يعقوب «عليه السّلام»، در مقام توکل کرده، و معنايش اين است:
«پروردگارا! من در اين گرفتاريم بر تو توکل کردم، تو در آنچه که اين فرزندانم مى گويند، ياريم کن». و اين جمله، توحيد در فعل را مى رساند. يعقوب خواست بگويد تنها و يگانه مستعان خداست، و مرا جز او، مستعانى نيست.
آرى، او معتقد بود که هيچ حکم حقى نيست مگر حکم خدا، و در آياتى که به زودى مى آيد، به همين معنا تصريح کرده و گفته است: «إن الحُکمُ إلّا لِلّهِ عَلَيهِ تَوَکَّلتُ».
و براى اين که توحيد در فعل را تکميل نموده و به بالاتر از اين برساند، اسمى از خود نبرد و نگفت: «به زودى صبر خواهم کرد»، و نيز نگفت: «و من در آنچه شما مى گوييد، به خدا استعانت مى جويم»، بلکه خود را به کلى کنار گذاشت و فقط از خدا دم زد، تا برساند همه امور منوط به حکم خداست، که تنها حکم او، حق است، و اين کمال توحيد او را مى رساند و مى فهماند که با آن که درباره يوسفش غرق اندوه و تأسّف است، در عين حال يوسف را نمى خواهد و به وى عشق نمى ورزد، و از فقدانش دچار شديدترين و جانکاه ترين اندوه نمى گردد، مگر به خاطر خدا و در راه خدا.
بيرون آوردن يوسف «ع» از چاه، توسط کاروانیان
«وَ جَاءَت سَيَّارَةٌ فَأَرْسلُوا وَارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ قَالَ يَا بُشرَى هَذَا غُلَامٌ وَ أَسرُّوهُ بِضاعَةً وَ اللَّهُ عَلِيمُ بِمَا يَعْمَلُونَ»:
راغب در مفردات گفته: «ورود»، در اصل لغت، به معناى آب طلب کردن بوده و بعدها در غير آن هم استعمال شده. و در معناى «دلو» گفته: «دَلَوتُ الدَّلوَ» - که ثلاثى مجرد است - به معناى «دلو را به چاه سرازير کردم» است، ولى «أدلَيتُ الدَّلوَ» - که از باب إفعال است - به معناى «دلو را بيرون کشيدم» است. ولى ديگران به عکس آن را گفته اند. و در معناى «أسَرُّوهُ» گفته: «اسرار»، بر خلاف «اعلان»، و به معناى پنهان داشتن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۴۴
در اين آيه، نکته جالبى است و آن، اين است که:
بيرون آمدن يوسف، نتيجۀ بيرون کشيدن دلو از چاه بود، و با اين که متفرع بر آن بود، جا داشت بفرمايد: «فَقَالَ يَا بُشرَى». يعنى پس دلو خود را انداخت، آنگاه گفت: بشارت که غلامى يافتم. ولى اين طور نفرمود، بلکه فرمود: «پس دلو خود را انداخت، گفت بشارت...»، و اين را در ادبيات مى گويند «فصل»، همچنان که اولى را مى گويند «وصل».
نکتۀ اين که تعبير را به «فصل» آورد، اين بود که بيرون شدن يوسف پس از کشيدن دلو، هرچند در خارج نتيجه آن بود، ولى امرى غيرمنتظره بوده. زيرا نتيجه اى که از بيرون کشيدن دلو متوقع است، بيرون شدن آب است، نه دستيابى بر پسر بچه. پس اين که پسر بچه اى بيرون آمده، امرى ناگهانى و غيرمنتظره بوده.
نداى «بُشرَى» (مژده)، مانند نداى به «أسَف» و «وَيل» و نظاير آن، در جايى به کار مى رود که بخواهند بفهمانند که حادثه خير و يا شرّ، حاضر و هويدا است.
جملۀ «وَ اللّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعمَلُونَ»، مفادش مذمّت رفتار فرزندان يعقوب و اشاره به اين است که عمل ايشان معصيتى بوده که عليه ايشان، نزد خدا محفوظ هست، تا بدان مؤاخذه شوند.
ممکن هم هست مراد اين باشد که اين واقعه به علم خدا اتفاق افتاده، و خدا خواسته تا يوسف را به آن قدر و منزلتى که برايش مقدّر کرده، برساند. چون اگر از چاه بيرون نمى آمد و به عنوان يک بازيافته اى پنهانى به مصر آورده نمى شد، قطعا از خانه عزيز مصر سر در نمى آورد، و در نتيجه، به آن سلطنت و عزت نمى رسيد.
معناى آيه اين است که: جماعتى رهگذر، از کنار آن چاه مى گذشتند. کسى را فرستادند تا آبى تهيه کند. آن شخص، دلو خود را در چاه سرازير کرد و وقتى بيرون مى آورد، ناگهان فريادش بلند شد: «بشارت! اين پسر بچه است»!
آرى، او پسر بچه اى را ديد که خود را به طناب آويزان کرده، از چاه بيرون آمد. اهل قافله، او را پنهان کردند تا کس و کارش خبردار نشوند، و در نتيجه، سرمايه اى برايشان باشد و از فروشش، پولى به دست بياورند، و حال آن که خداى سبحان، به آنچه می کردند، دانا بود، و بر آن کار آنان را مؤ اخذه مى کند.
و يا: و حال آن که همه اين ها به علم خدا بوده و او بود که يوسف را در مسيرى قرار داد، تا در مصر، بر اريکه سلطنت و نبوت بنشاندش.
وجوهی که در معناى آيه: «یوسف را به ثمن بخس فروختند»، گفته شده
«وَ شرَوْهُ بِثَمَنِ بخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَ کانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ»:
«ثمن بخس»، به معناى بهايى است که از قيمت اصلى و واقعى، ناقص و کمتر باشد. و «دَرَاهِمَ مَعدُودَة»، به معناى پولى اندک است - و به طورى که مى گويند، بدين جهت فرموده «مَعدُودَة»، که آن روزها پول زياد، وزنى بوده، نه شمردنى، و تنها پول هايى را مى شمرده اند که خيلى ناچيز بوده، و مقصود از «دَرَاهِم»، پول خردى از جنس نقره بوده، که در آن روز، در ميان مردم رواج داشته.
و کلمۀ «شِرَاء» در اين جا، به معناى فروختن است، و «زهد»، به معناى روگردانى و بى رغبتى از هر چيز را گويند. ممکن هم هست در اين جا، کنايه از برحذر بودن باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۴۵
از ظاهر سياق بر مى آيد که ضمير جمعى که در جملۀ «شَرَوهُ» و در جملۀ «کَانُوا» مى باشد، به رهگذران بر مى گردد، و معنايش اين باشد که: رهگذران، يوسف را به پولى اندک فروختند. چون از اين معنا حذر داشتند که اگر بر سرِ قيمت ايستادگى به خرج دهند، حقيقت مطلب روشن شده، صاحبانش پيدا شده، از چنگ ايشان بيرونش مى کنند.
ولى بيشتر مفسران گفته اند: ضمير مذکور، به برادران يوسف بر مى گردد و معناى جمله، اين است که:
برادران يوسف، بعد از آن که فرياد رهگذران بلند شد که: «بشارت! پسر بچه اى»، خود را به کنار چاه رسانده، ادعا کردند که اين پسربچه از ايشان است که در چاه افتاده و اينک آمده اند او را بيرون بياورند، و در نتيجه، همان جا يوسف را به پولى اندک فروختند، و از ترس اين که حقيقت حال معلوم نشود، در قيمتش پافشارى نکردند.
بعضى ديگر گفته اند: ضمير اول، به برادران و ضمير دوم به رهگذران بر مى گردد، و معناى آيه، اين است که:
برادران، يوسف را به پولى اندک فروختند، و رهگذران از خريدنش اظهار بى ميلى مى کردند، که فروشندگان قيمت را بالا نبرند، و يا واقعا نسبت به خريدنش بى ميل بودند، براى اين که حدس مى زدند حقيقت مطلب غير اين است، و حتما مکر و نقشه اى در کار است. چون از سيماى پسر بچه پيداست که از بردگان نيست.
وليکن سياق آيات، با هيچ يک از اين دو وجه سازگارى ندارد. چون هر چه ضمير جمع در آيه قبلى بود، همه به رهگذران بر مى گشت و در آيه بعدى هم، اسمى از برادران به ميان نيامده، تا بگوييم ضمير در «شَرَوهُ» و ضمير در «کَانُوا» و يا يکى از آن دو، به برادران بر مى گردد.
علاوه بر اين که ظاهر آيه بعدى که مى فرمايد: «وَ قَالَ الَّذِى اشتَرَاهُ مِن مِصرَ»، اين است که آن خريدن با فروختن در اين آيه تحقق يافته، (و خلاصه خريداران در آن آيه، خريداران اين آيه اند).
و اما اين که در روايات آمده که: «برادران يوسف خود را به آن جا رسانيده، يوسف را از دست ايشان گرفتند و ادعا کردند که اين بردۀ ماست که در چاه افتاده و در آخر او را به ثمن بخسى فروختند»، مطلبى است تاريخى، که نه با ظاهر سياق آيات تدافع دارد، و نه ظاهر آيه آن روايات را دفع مى کند.
و چه بسا گفته شده که «شِرَاء» در آيه مورد بحث، به معنى خريدن است. چون به اين معنا هم، از زبان عرب شنيده شده، ولى سياق آيه اين احتمال را هم، مانند دو احتمال قبلى دفع مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۴۶
«وَ قَالَ الَّذِى اشترَاهُ مِن مِصرَ لامْرَأَتِهِ أَکرِمِى مَثْوَاهُ عَسَى أَن يَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً»:
از سياق آيات استفاده مى شود که قافله نامبرده، يوسف را با خود به مصر بردند و در آن جا به معرض فروش گذاشتند، و مردى از اهل مصر، او را خريدارى نموده، به خانه اش برد.
خريدار يوسف «ع»، عزيز مصر و منزل جديد او، کاخ سلطنتی بوده است
راستى آيات اين سوره، به چه نحو شگفت آورى، اين شخص را معرفى مى کند:
اولاً، در کلمۀ «مِن مِصرَ»، مى فهماند خريدار يوسف، مردى از اهل خود مصر بوده.
و ثانياً، در آيه «وَ ألفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى البَاب» مى فهماند که او مردى بزرگ و مرجع حوائج مردم بوده.
و ثالثاً، در آيه «وَ قَالَ نِسوَةٌ فِى المَدِينَةٍ امرَأةُ العَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَيهَا عَن نَفسِهِ»، مى فهماند که او، عزيزى در مصر بوده، که مردم مصر، براى او عزت و مقامى منيع قائل بوده اند. و نيز، او را معرفى مى کند که داراى زندان بوده.
پس معلوم مى شود رياستى در بين مردم داشته. زيرا داشتن زندان، از شؤون رياست است، و خلاصه از همه اين آيات بر مى آيد که يوسف، از همان اول به خانه عزت و کاخ سلطنتى درآمده بوده.
و کوتاه سخن: قرآن کريم، در تعريف اين شخص، در هر نوبت آن مقدار را که مورد حاجت بوده، بيان کرده. چون در اولين مرتبه که سخن از او به ميان مى آيد، لازم نيست تمامى خصوصياتش گفته شود، و لذا در اين مقام، تنها فرموده: «وَ قَالَ الَّذِى اشتَرَيهُ مِن مِصرَ».
و به هر حال، آيه مورد بحث با همه اختصار و کوتاهی اش، مى رساند که قافله، يوسف را به مصر برده و در آن جا، او را به يکى از سکنۀ آن شهر فروختند، و او هم، يوسف را به خانه اش برد، و به همسرش سفارش کرد که: «أکرِمِى مَثوَيهُ عَسَى أن يَنفَعَنَا أو نَتَّخِذَهُ وَلَداً».
با اين که عادت بر اين جريان دارد که موالى نسبت به امر بردگان خود اهميتى ندهند، مگر در جايى که از سيماى برده، آثار اصالت و رشد را تفرّس کنند و به نظرشان سيماى خير و سعادت بيايد، مخصوصا پادشاهان و سلاطين و رؤسا که هر لحظه ده ها و بلکه صدها برده و کنيز مى گيرند. چنين اشخاصى عادتا نسبت به آن همه غلام و کنيز ولع و اشتياق نشان نمى دهند، و چنان نيست که تا يک برده و يا کنيز به دستشان بيايد، واله و شيدايش شوند، با اين حال اين سفارشى که عزيز مصر درباره يوسف کرده که: «او را احترام کند، باشد که از او انتفاع ببرند و يا فرزند خود بخوانند»، معناى عميقى دارد.
و مخصوصا از اين جهت که اين سفارش را به شخص همسر و بانوى خانه اش مى کند (نه به کارکنان خانه)، بلکه به او مى گويد که شخصا مباشر جزئيات امور يوسف باشد، و اين سابقه ندارد که ملکه ها در امور جزئى و کوچک مباشرت کنند، و خانمى با چنين مقامى منيع، به امور بردگان و غلامان رسيدگى نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۴۷
پس معلوم مى شود يوسف جمالى بديع و بى نظير داشته که عقل هر بيننده را خيره و دل ها را واله مى ساخته، و بالاتر از زيبايى آب و گل، خلق زيبا داشته، صبور و با وقار و داراى حرکاتى سنگين بوده، لهجه اى مليح و منطقى حکيمانه و نفسى کريم و اصلى نجيب داشته، و اين صفات، وقتى در فردى وجود داشته باشد، ريشه هايش از همان کودکى، حرکات و سکنات کودک را از حرکات و سکنات ديگر کودکان متمايز مى کند و آثارش از همان کودکى، در سيمايش ظاهر مى گردد.
اين ها بوده که دل عزيز را به سوى يوسف - يک طفل صغير - جلب کرده، تا آن جا که آرزومندش نموده که اين کودک در خانه او نشو و نما کند و از خواص اهل بيتش شمرده شود، و بلکه نزديک ترين مردم به وى باشد، تا او در امور مهم و مقاصد بزرگ خود، از وى منتفع گردد. و يا او را پسر خود بخواند تا براى او و براى همسرش فرزندى باشد، و از خاندان او ارث ببرد.
و از همين جا، مى توان احتمال داد که عزيز، مردى عقيم بوده و از همسرش فرزندى نداشته، و به همين جهت، آرزو مى کرده که يوسف، فرزند او و همسرش باشد.
پس اين که فرمود: «وَ قَالَ الَّذِى اشتَرَيهُ مِن مِصرَ»، يعنى: عزيز، «لِإمرَأتِهِ»: عزيزۀ مصر، «أکرِمِى مَثوَيهُ»، يعنى خودت مباشر امور او باش، و براى او مقامى بزرگ و ارجمند در نزد خودت قرار ده، «عَسَى أن يَنفَعَنَا»: شايد در مقاصد عالى و امور مهم به دردمان بخورد، «أو نَتَّخِذَهُ وَلَداً»: و يا او را فرزند خود بخوانيم.
معناى جمله: «وَ کَذَلِکَ مَکَّنَّا لِيُوسُفَ فِى الأرض»
«وَ کذَلِک مَکَّنَّا لِيُوسُفَ فى الاَرْضِ وَ لِنُعَلِّمَهُ مِن تَأْوِيلِ الاَحَادِيثِ وَ اللَّهُ غَالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ»:
راغب در مفردات مى گويد: «مکان» در نزد اهل لغت، به معناى جايى است که چيزى را در خود گنجانيده باشد، (و تمکين به معناى جاى دادن است، همچنان که تمکّن به معناى قبول مکان و جايگير شدن در آن است)، و از همين باب است که خدا فرموده: «وَ لَقَد مَکَّنَّاهُم فِى الأرضِ». و نيز فرموده: «وَ لَقَد مَکَّنَّاهُم فِيمَا إن مَکَّنَّاکُم فِيهِ». و نيز فرموده: «أوَ لَم نُمَکِّن لَهُم وَ نُمَکِّن لَهُم فِى الأرضِ».
آنگاه اضافه کرده که خليل گفته: کلمۀ «مکان»، بر وزن «مَفعَل»، از ماده «کَون» است. (و قاعدتا مى بايستى همه مشتقات آن، از اين سه حرف اشتقاق يابد)، وليکن در محاوره عرب، از مادۀ «مکن» اشتقاق يافته، مى گويند: «تَمَکَّنَ» و «تَمَسکَنَ»، همچنان که اصل منزل «نزل» است، ولى از خود آن اشتقاق جدا مى کنند و مى گويند «تَمَنزَلَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۴۸
پس کلمۀ «مکان»، به معناى قرارگاه هر چيز است از زمين، و معناى «امکان» و «تمکين» قرار دادن در محل است. و چه بسا، که کلمۀ «مکان» و «مکانت» به استقرارگاه امور معنوى اطلاق مى شود. مثل اين که مى گویيم: «فلانى مکانتى در علم دارد»، و يا «مکانتى در نزد مردم دارد». و وقتى گفته مى شود: «من فلانى را از فلان چيز امکان دادم و او تمکن يافت»، معنايش اين است که او را قدرت دادم و او، قادر بر آن شد، ولى اين تعبير از باب کنايه است.
و شايد مراد از اين که فرمود: «ما يوسف را در زمين تمکين داديم»، اين باشد که ما او را طورى در زمين جاى داديم که بتواند در زمين از مزاياى حيات، با وسعت هرچه بيشتر تمتّع ببرد، بر خلاف آنچه برادرانش مى خواستند که او از ماندن در روى زمين محروم باشد، و به همين جهت، او را در ته چاه، انداختند و بعدا هم به ثمن ناچيزى به فروش رساندند تا از قرارگاه پدرش دور شده، از سرزمينى به سرزمينى انتقال يابد.
خداوند، در خلال داستان يوسف، دو جا قضيه تمکين دادن از زمين را يادآور شده. يکى بعد از آن که بيرون آمدنش را از چاه و پنهانى به مصر آوردن و فروختنش را به عزيز بيان کرده. و يکى هم بعد از بيان بيرون شدنش از زندان عزيز و منصوب شدنش بر خزينه هاى سرزمين مصر، که در آن جا چنين فرموده: «وَ کَذَلِکَ مَکَّنَّا لِيُوسُفَ فِى الأرضِ يَتَبَّوَّءُ مِنهَا حَيثُ يَشَاءُ»، و عنايت در هر دو جا يکى است.
و اين که در آيه مورد بحث فرمود: «وَ کَذَلِکَ مَکَّنَّا لِيُوسُفَ فِى الأرض»، اشاره است به همان مطالبى که قبلا فرموده بود که: از چاه برونش آورد و به فروشش رساند و در خانه عزيز جايش داد.
در اين جا، دو احتمال هست: يکى اين که مقصود از «تمکين در زمين»، همين مقدار از تمکين باشد که يک پسر بچۀ غريب، از خانه عزيز سر درآورده و به سفارش صاحب خانه، داراى گواراترين عيش شود. و بنابراين احتمال، تشبيه «کَذَلِکَ» در آيه، از قبيل تشبيه چيزى است به خودش، البته به طوری که بر عظمت اوصاف آن دلالت کند، نه از آن قسم که در ادبيات مذمّت شده. نظير گفته شاعر:
کَأنَّنَا وَ المَاءُ مِن حَولِنَا * قَومٌ جُلُوسٌ حَولَهُم مَاءٌ
«وضع ما در اين حال که اطرافمان آب است، نظير وضع مردمى است که نشسته اند و دورشان آب است». چون اين تشبيه رکيک و مذموم است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۴۹
بلکه منظور اين است که آن تمکينى که ما در زمين به يوسف داديم، نظير تمکينى است که الآن داريم شرح مى دهيم، و اوصافى داشته مثل اوصاف خيره کننده اى که در شرح داستانش آورديم.
و اين، خود يک نحوه لطافتى است در بيان، که گوينده چيزى را به خودش مثال زده و تشبيه کند، تا ذهن شنونده متوجّه برجستگى و اهميت اوصاف آن شود، و غرضى که در همه تشبيه ها هست و آن جذاب بودن مطلب است، حاصل شود.
و از همين باب است تشبيه «لَيسَ کَمِثلِهِ شَئٌ»، و همچنين «لِمِثلِ هَذَا فَليَعمَلِ العَامِلُونَ»، که در اولى، مراد اين است که صفات خداوندى از اين جهت که صفات اوست، شبيه و نظير ندارد. و در دومى، اين است که هر چيزى که داراى اين صفات باشد، آن طور که بهشت متصف به آن است. پس عاملين براى رسيدن به آن، عمل کنند، تا با رسيدن به آن، رستگار شوند.
احتمال دوم اين است که: منظور از «تمکين»، مطلق تمکين در زمين است، نه تنها آن تمکينى که تاکنون يادآور شده. بنابراين، تشبيه در آيه، از باب تشبيه کل به بعضى از افراد است، تا دلالت کند بر اين که ساير تمکين هاى بعدى هم، مثل تمکينى است که تاکنون بيان شده. و يا تشبيه کل است به بعضى از اجزايش، تا دلالت کند بر اين که اجزاى باقيمانده هم، حالش حال همين جزئى است که گفته شد.
بنابراين، معناى آيه مورد بحث اين مى شود که:
تمکين ما به يوسف در زمين، به همين منوالى که گفتيم، ادامه مى يابد. چه برادرانش به وى حسد برده، از ماندنش در روى زمين و نزد پدر دريغ ورزيده، به چاهش انداختند، و نعمت تمتع در وطن و زندگى بدوى را از او سلب نموده، او را به مکاريان بفروختند، تا از خانه و اهلش دور سازند، و خداى سبحان، عينا کيد آنان را وسيله قرار داد براى تمکنش در زمين. آن هم در خانه عزيز و در بهترين احوال. از اين به بعدش هم، همين منوال ادامه مى يابد. همسر عزيز به او دلبسته و ديگر زنان اشراف مصر تعقيبش مى کنند، تا بلکه کام دل از او گرفته و لکّه دارش سازند. خداوند، کيد ايشان را هم عينا وسيله ظهور اخلاص و صدق ايمان وى قرار مى دهد.
و به همين منوال مصريان تصميم می گيرند او را به زندان افکنده، از آزادى و آمد و شد با مردم محرومش کنند. خداوند همين زندان را وسيله تمکين او قرار مى دهد، آن چنان تمکينى که در سرزمين وسيع مصر، هر جا بخواهد زندگى کند، و هيچ بالا دستى نباشد که او را محدود سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۵۰
و کوتاه سخن:
بنابراين احتمال، آيه شريفه از قبيل آيه «کَذَلِکَ يُضِلُّ اللهُ الکَافِرِينَ»، و آيه «کَذَلِکَ يَضرِبُ اللهُ الأمثَال» خواهد بود، که در اولى مى فرمايد: گمراه شدن کافران توسط خدا، دائما به همين منوال که گفته شد، جريان مى يابد. و در دومى مى فرمايد: مَثَل زدن خدا، دائما نظير اين مَثَلى است که زد، و اين مَثَل، نمونه اى است که بايد ساير مثال هاى خدايى را بدان مقياس گرفت.
و اين که فرمود: «وَ لِنُعَلِّمَهُ مِن تَأوِيلِ الأحَادِيثَ»، نتيجه تمکين مذکور را مى رساند. چون «لام»، مفيد غايت و نتيجه است. و اگر حرف «واو» آورده و جمله را عطف کرده، عطف بر جمله مقدّرى کرده تا برساند که غير از تعليم احاديث، نتايج ديگرى در نظر داشتيم که مقام تخاطب، گنجايش بيان آن را ندارد.
بنابراين، تقدير کلام چنين مى شود: «لِنَفعَلَ بِهِ کَذَا وَ کَذَا وَ لِنُعَلِّمَهُ مِن تَأوِيلِ الأحَادِيث»، و اين آيه، شبيه به آيه راجع به ابراهيم «عليه السّلام» است که مى فرمايد: «وَ کَذَلِکَ نُرِىَ إبرَاهِيمَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض وَ لِيَکُونَ مِنَ المُوقِنِينَ» و آياتى نظير آن.
معناى آیه: «وَ اللهُ غَالِبٌ عَلَى أمرِهِ»
و در جملۀ «وَ اللّهُ غَالِبٌ عَلَى أمرِهِ وَلَکِنَّ أکثَرَ النَّاسِ لَا يَعلَمُونَ»، ظاهر اين است که:
منظور از «امر»، شأن باشد، و شأن خدا، همان رفتارى است که در خلق خود دارد، که از مجموع آن، نظام تدبير به دست مى آيد. همچنان که خودش فرموده: «يِدُبِّرُ الأمرَ».
و اگر «امر» را به خدا اضافه کرده و گفته «أمرُهُ»، براى اين است که خدا مالک همه امور است. همچنان که خودش فرموده: «ألَا لَهُ الخَلقُ وَ الأمرُ».
و معناى آيه، اين است که:
هر شأنى از شؤون عالَم صُنع و ايجاد، از امر خداى تعالى است و خداى تعالى، «غالب»، و آن امور «مغلوب» و مقهور او هستند، و او را در هرچه که بخواهد، مطيع و منقاد مى باشند و نمى توانند از خواسته او استکبار و تمرد کنند، و از تخت سلطنت او خارج گردند. همچنان که نمى توانند از او سبقت بگيرند، و چيزى از قلم تدبير او نمى افتد. همچنان که فرموده: «إنَّ اللّهَ بَالِغُ أمرِهِ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۵۱
و کوتاه سخن:
خداى سبحان، بر همه اين اسباب فعاله عالَم «غالب» است، به اذن او فعاليت مى کنند، و او هر چه را بخواهد، بدان ها تحميل مى کند، و آن ها، جز سمع و طاعت چاره اى ندارند. اما (چه بايد کرد که) بيشتر مردم نمى دانند.
چون گمان مى کنند که اسباب ظاهرى جهان، خود در تأثيرشان مستقل اند، و به همين جهت مى پندارند که وقتى سببى و يا اسبابى دست به دست هم داد تا کسى را مثلا ذليل کند، خدا نمى تواند آن اسباب را از صورتى که دارند بگرداند، ولى آن ها اشتباه مى کنند.
بحث روایتی: علت ابتلاء يعقوب، به فراق يوسف
در معانى الاخبار، به سند خود، از ابوحمزه ثمالى روايت کرده که گفت:
من با على بن الحسين «عليهما السلام»، نماز صبح روز جمعه را خواندم، بعد از آن که از نماز و تسبيح فارغ شد، برخاست تا به منزل برود. من هم به دنبالش برخاستم و در خدمتش بودم. حضرت، کنيزش را که «سکينه» نام داشت، صدا زد و به او فرمود: از درِ خانه ام، سائلى دست خالى رد نشود. چيزى به او بخورانيد، زيرا امروز، روز جمعه است.
عرض کردم: آخر، همه سائل ها مستحق نيستند. فرمود: اى ثابت! آخر، مى ترسم در ميان آنان، يکى مستحق باشد، و ما به او چيزى نخورانيم و ردش کنيم، آن وقت بر سرِ ما اهل بيت، بيايد آنچه که بر سرِ يعقوب و آل يعقوب آمد، به همه آنان طعام بدهيد.
يعقوب رسمش اين بود که هر روز يک قوچ مى کشت و آن را صدقه مى داد و خود و عيالش هم از آن مى خوردند. تا آن که وقتى سائلى مؤمن و روزه گير و اهل حقيقت، که در نزد خدا منزلتى داشت، در شب جمعه اى، موقع افطارش از درِ خانه يعقوب مى گذشت. مردى غريب و رهگذر بود. صدا زد که: از زيادى غذايتان، چيزى به سائل غريب و رهگذر گرسنه بخورانيد. مدتى ايستاد و چند نوبت تکرار کرد، ولى حق او را ندادند و گفتارش را باور نکردند.
وقتى از غذاى اهل خانه مأيوس شد و شب تاريک گشت، «إنّا لِلّه» گفت و گريه کرد و شکايت گرسنگى خود را به درگاه خدا برد و تا صبح، شکم خود را در دست مى فشرد و صبح هم روزه داشت و مشغول حمد خدا بود. يعقوب و آل يعقوب، آن شب سير و با شکم پُر خوابيدند، و صبح از خواب برخاستند، در حالتى که مقدارى طعام از شب قبل مانده بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۵۲
امام سپس فرمود: صبح همان شب، خداوند به يعقوب وحى فرستاد که: تو، اى يعقوب! بنده مرا خوار داشتى، و با همين عملت، غضب مرا به سوى خود کشاندى، و خود را مستوجب تأديب و عقوبت من کردى. مستوجب اين کردى که بر تو و بر پسرانت بلاء فرستم. اى يعقوب! محبوب ترين انبياء نزد من و محترم ترين آنان، آن پيغمبرى است که نسبت به مساکين از بندگانم ترحم کند، و ايشان را به خود نزديک ساخته، طعامشان دهد، و براى آنان ملجأ و مأوى باشد.
اى يعقوب! تو ديشب، دمِ غروب، وقتى بنده عبادتگر و کوشاى در عبادتم، «دميال»، که مردى قانع به اندکى از دنيا است، به درِ خانه ات آمد، و چون موقع افطارش بود، شما را صدا زد که سائلى غريب و رهگذرى قانعم، شما چيزى به او نداديد. او «إنّا لِلّه» گفت و به گريه در آمد، و به من شکايت آورد، و تا به صبح شکم خالى خود را بغل گرفت و حمد خدا را به جاى آورد و براى خشنودى من، دوباره صبح نيّت روزه کرد، و تو اى يعقوب، با فرزندانت، همه با شکم سير به خواب رفتيد، با اين که زيادى طعامتان مانده بود.
اى يعقوب! مگر نمى دانستى عقوبت و بلاى من، نسبت به اوليائم، سريع تر است تا دشمنانم؟ آرى، به خاطر حُسن نظرى که نسبت به دوستانم دارم، اوليائم را در دنيا گرفتار مى کنم (تا کفّاره گناهانشان شود) و بر عکس، دشمنانم را وسعت و گشايش مى دهم. اينک، بدان که به عزّتم قسم، بر سرت بلایى خواهم آورد و تو و فرزندانت را هدف مصيبتى قرار خواهم داد، و تو را با عقوبت خود، تأديب خواهم کرد. خود را براى بلاء آماده کنيد، و به قضاى من هم رضا دهيد و بر مصائب صبر کنيد.
ابوحمزه ثمالى مى گويد: به امام على بن الحسين «عليهما السلام» عرض کردم: خدا مرا قربانت گرداند! يوسف چه وقت آن خواب را ديد؟ فرمود: در همان شب که يعقوب و آلش، شکم پر، و «دميال»، با شکم گرسنه به سر بردند و صبح از خواب برخاسته، براى پدر تعريف کرد.
يعقوب، وقتى خواب يوسف را شنيد، در اندوه فرو رفت. همچنان اندوهگين بود تا آن که خدا وحى فرستاد: اينک آماده بلاء باش! يعقوب، به يوسف فرمود: خواب خود را براى برادران تعريف مکن، که من مى ترسم بلایى بر سرت بياورند. ولى يوسف خواب را پنهان نکرد و براى برادران تعريف کرد.
على بن الحسين «عليهما السلام» مى فرمايد: ابتداى اين بلوا و مصيبت، اين بود که در دل فرزندانش، حسدى تند و تيز پديدار شد، که وقتى آن خواب را از وى شنيدند، بسيار ناراحت شدند و شروع کردند با يکديگر مشورت کردن و گفتند: «لَيُوسُفُ وَ أخُوهُ أحَبُّ إلَى أبِينَا مِنَّا وَ نَحنُ عُصبَةٌ إنَّ أبَانَا لَفِى ضَلَالٍ مُبِينٍ * أُقتُلُوا يُوسُفَ أو اطرَحُوهُ أرضاً يَخلُ لَکُم وَجهُ أبِيکُم وَ تَکُونُوا مِن بَعدِهِ قَوماً صَالِحِينَ»، يعنى توبه مى کنيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۵۳
اين جا بود که گفتند: «يَا أبَانَا مَا لَکَ لَا تَأمَنَّا عَلَى يُوسُفَ وَ إنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ». و او، در جوابشان فرمود: «إنِّى لَيَحزُنُنِی أن تَذهَبُوا بِهِ وَ أخَافُ أن يَأکُلَهُ الذِّئبُ وَ أنتُم عَنهُ غَافِلُونَ». يعقوب يقين داشت که مقدّرى برايش تقدير شده، و به زودى به مصيبتى خواهد رسيد. اما مى ترسيد اين بلاى خدایى، مخصوصا از ناحيه يوسف باشد. چون در دل، محبت و علاقه شديدى به وى داشت.
ولى قضاء و قدر خدا، کار خود را کرد. (و خواستن و نخواستن و ترسيدن و نترسيدن يعقوب، اثرى نداشت)، و يعقوب در دفع بلا کارى نمى توانست بکند. لاجرم يوسف را در شدّت بى ميلى به دست برادران سپرد، در حالى که تفرّس کرده بود که اين بلا فقط بر سرِ يوسف خواهد آمد.
فرزندان يعقوب، وقتى از خانه بيرون رفتند، يعقوب به شتاب خود را به ايشان رسانيد و يوسف را بگرفت و به سينه چسبانيد، و با وى معانقه نموده، سخت بگريست، و به حکم ناچارى، دوباره به دست فرزندانش بداد.
فرزندان، اين بار به عجله رفتند تا مبادا پدر برگردد و يوسف را از دستشان بگيرد. وقتى کاملا دور شدند و از نظر وى دورش ساختند، او را به باتلاقى که درخت انبوهى داشت، آورده و گفتند: او را سر مى بُريم و زير اين درخت مى گذرايم، تا شبانگاه طعمه گرگان شود. ولى بزرگترشان گفت: «يوسف را مکشيد»، وليکن «در ته چاهش بيندازيد، تا مکاريان رهگذر، او را گرفته با خود ببرند. اگر مى کنيد، اين کار را بکنيد».
پس او را به کنار چاه آورده و در چاهش انداختند، به خيال اين که در چاه غرق مى شود، ولى وقتى در ته چاه قرار گرفت، فرياد زد: اى دودمان رومين! از قول من، پدرم يعقوب را سلام برسانيد. وقتى ديدند او غرق نشده، به يکديگر گفتند: بايد از اين جا کنار نرويم تا زمانى که بفهميم مُرده است و آن قدر ماندند تا از او مأيوس شدند. «وَ رَجَعُوا إلَى أبِيهِم عِشَاءً يَبکُونَ قَالُوا يَا أبَانَا إنَّا ذَهَبنَا نَستَبِقُ وَ تَرَکنَا يُوسُفَ عِندَ مَتَاعِنَا فَأکَلَهُ الذِّئبُ».
وقتى يعقوب کلام ايشان را شنيد، «إنّا لِلّه» گفت و گريه کرد و به ياد وحى خداى عزّوجلّ افتاد که فرمود: «آماده بلاء شو». لاجرم خود را کنترل کرد، و يقين کرد که بلاء نازل شده، و به ايشان گفت: «بَل سَوَّلَت لَکُم أنفُسُکُم أمراً». آرى، او مى دانست که خداوند گوشت بدن يوسف را به گرگ نمى دهد، آن هم قبل از آن که خواب يوسف را به تعبير برساند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۵۴
ابوحمزه ثمالى مى گويد: حديث امام سجاد «عليه السّلام»، در اين جا تمام شد، و من برخاستم و به خانه رفتم. چون فردا شد، دوباره شرفياب شدم و عرض کردم: فدايت شوم! ديروز داستان يعقوب و فرزندانش را برايم شرح داده و ناتمام گذاشتى. اينک بفرما برادران يوسف چه کردند؟ و داستان يوسف بعدا چه شد و به کجا انجاميد؟
فرمود: فرزندان يعقوب بعد از آن که روز بعد از خواب برخاستند، با خود گفتند: چه خوب است برويم و سرى به چاه بزنيم و ببينيم کار يوسف به کجا انجاميده، آيا مُرده و يا هنوز زنده است.
وقتى به چاه رسيدند، در کنار چاه قافله اى را ديدند که دلو به چاه مى اندازند، و چون دلو را بيرون کشيدند، يوسف را بدان آويزان شده ديدند. از دور ناظر بودند که آبکش قافله، مردم قافله را صدا زد که: مژده دهيد! برده اى از چاه بيرون آوردم.
برادران يوسف، نزديک آمده و گفتند: اين برده از ما است که ديروز در چاه افتاده بود. امروز آمده ايم او را بيرون آوريم، و به همين بهانه، يوسف را از دست قافله گرفتند و به ناحيه اى از بيابان برده، بدو گفتند: يا بايد اقرار کنى که تو برده مایى و ما تو را بفروشيم، و يا اين که تو را همين جا به قتل مى رسانيم. يوسف گفت: مرا مکشيد، هرچه مى خواهيد بکنيد.
لاجرم يوسف را نزد قافله آورده، گفتند کيست از شما که اين غلام را از ما خريدارى کند؟
مردى از ايشان، وى را به مبلغ بيست درهم خريدار شد. برادران در حق وى، زهد به خرج داده، به همين مبلغ اکتفا کردند. خريدار يوسف او را همه جا با خود برد تا به شهر مصر درآورد و در آن جا، به پادشاه مصر بفروخت. و در اين باره است که خداى تعالى مى فرمايد: «وَ قَالَ الَّذِى اشتَرَيهُ مِن مِصرَ لِإمرَأتِهِ أکرِمِى مَثوَيهُ عَسَى أن يَنفَعَنَا أو نَتَّخِذَهُ وَلَداً».
ابوحمزه اضافه مى کند که: من به حضرت زين العابدين عرض کردم: يوسف در آن روز که به چاهش انداختند، چند ساله بود؟ فرمود: پسرى نُه ساله بود. عرض کردم: در آن روز، بين منزل يعقوب و مصر چقدر فاصله بود؟ فرمود: مسير دوازده روز راه...
مؤلف: ذيل اين حديث را به زودى در بحث روايتى آينده، إن شاء الله ايراد خواهيم کرد. و در آن، چند نکته است که بر حسب ظاهر، با ظاهر بيانى که ما قبلا ايراد نموده بوديم، نمى سازد، وليکن با کمترين دقت و تأمّل، اين ناسازگارى مرتفع مى شود.
چند روايت ديگر در مورد داستان يوسف «ع»
و در الدر المنثور است که احمد و بخارى، از ابن عمر روايت کرده اند که گفت:
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: کريم بن کريم بن کريم بن کريم، يوسف بن يعقوب بن اسحاق بن ابراهيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۵۵
و در تفسير عياشى، از زراره، از ابى جعفر «عليه السّلام» آورده که فرمود:
انبياء پنج طايفه اند: بعضى از ايشان صدا را مى شنود، صدايى که مانند صداى زنجير است و از آن، مقصود خدا را مى فهمند و براى بعضى از ايشان در خواب خبر مى آورند. مانند يوسف و ابراهيم «عليهما السلام». و بعضى از ايشان کسانى هستند که به عيان مى بينند. و بعضى از ايشان به قلبشان خبر مى رسد و يا به گوششان خوانده مى شود.
و نيز، در همان کتاب، از ابى خديجه، از مردى، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود:
يعقوب، بدين سبب به داغ فراق يوسف مبتلا شد که گوسفندى چاق کشته بود و يکى از اصحابش به نام «يوم»، و يا «قوم»، محتاج به غذا بود و آن شب چيزى نيافت که افطار کند و يعقوب از او غفلت کرده و گوسفند را مصرف نمود و به او چيزى نداد. در نتيجه به درد فراق يوسف مبتلا شد.
از آن به بعد، ديگر همه روزه مناديش فرياد مى زد: هر که روزه است، بيايد سرِ سفره يعقوب حاضر شود، و اين ندا را موقع هر صبح و شام تکرار مى کرد.
و در تفسير قمى مى گويد: و در روايت ابى الجارود، از ابى جعفر «عليه السّلام» آمده که در تفسير «لَتُنَبِّئَنَّهُم بِأمرِهِم هَذَا وَ هُم لَا يَشعُرُونَ» فرموده: يعنى: و ايشان نمى دانند که تو يوسفى و برادر ايشانى، و اين خبر را جبرئيل به يوسف داد.
و نيز در همان کتاب است که: در روايت ابى الجارود آمده که امام «عليه السّلام»، در تفسير آيه «وَ جَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ» فرموده: بزى را روى پيراهن يوسف سر بريدند.
و در امالى شيخ، به سند خود آورده که امام «عليه السّلام»، در تفسير آيه «فَصَبرٌ جَمِيلٌ» فرمود: يعنى بدون شکوا.
مؤلف: اين روايت، گويا از امام صادق «عليه السّلام» باشد. چون قبل از اين روايت که ما آورديم، روايتى ديگر از امام صادق آورده. و در اين معنا نيز، روايتى در الدّرالمنثور، از حيان بن جبله، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آمده. و در مضامين قبلى، روايات ديگرى هم هست.
رده:تفسیر المیزان