المیزان جلد۱۱ بخش۲۸
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۳۲
آيات ۹۳ - ۱۰۲ سوره يوسف
اذْهَبُوا بِقَمِيصى هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبى يَأْتِ بَصِيراً وَ أْتُونى بِأَهْلِکمْ أَجْمَعِينَ(۹۳)
وَ لَمَّا فَصلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنّى لاَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَن تُفَنِّدُونِ(۹۴)
قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّک لَفِى ضَلَالِک الْقَدِيمِ(۹۵)
فَلَمَّا أَن جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً قَالَ أَلَمْ أَقُل لَکُمْ إِنّى أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ(۹۶)
قَالُوا يَا أَبَانَا استَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا کُنَّا خَاطِئِينَ(۹۷)
قَالَ سَوْف أَستَغْفِرُ لَکُمْ رَبّى إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ(۹۸)
فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَ قَالَ ادْخُلُوا مِصرَ إِن شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ(۹۹)
وَ رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلى الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤيَاى مِن قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبّى حَقًّا وَ قَدْ أَحْسنَ بى إِذْ أَخْرَجَنى مِنَ السِّجْنِ وَ جَاءَ بِکُم مِنَ الْبَدْوِ مِن بَعْدِ أَن نَّزَغَ الشيْطانُ بَيْنى وَ بَينَ إِخْوَتى إِنَّ رَبّى لَطِيفٌ لِمَا يَشاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الحَْکِيمُ(۱۰۰)
رَبّ قَدْ آتَيْتَنى مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنى مِن تَأْوِيلِ الاَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ أَنت وَلىِّ فى الدُّنْيَا وَ الاَخِرَةِ تَوَفَّنى مُسلِماً وَ أَلْحِقْنى بِالصّالِحِينَ(۱۰۱)
ذَلِک مِنْ أَنبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْک وَ مَا کُنت لَدَيهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ يَمْکُرُونَ(۱۰۲)
«ترجمه آيات»
اين پيراهن مرا ببريد و به صورت پدرم بيندازيد، که بينا مى شود، و همگى با خانواده خود پيش من آييد. (۹۳)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۳۳
و همين که کاروان به راه افتاد، پدرشان گفت: اگر سفيهم نشماريد، من بوى يوسف را احساس مى کنم. (۹۴)
گفتند: به خدا که تو در ضلالت ديرين خويش هستى. (۹۵)
و چون نويدرسان بيامد و پيراهن را به صورت وى افکند، در دَم بينا گشت و گفت: مگر به شما نگفتم من از خدا چيزهايى سراغ دارم که شما نمى دانيد؟ (۹۶)
گفتند: اى پدر! براى گناهان ما آمرزش بخواه، که ما خطاکار بوده ايم. (۹۷)
گفت: براى شما از پروردگارم آمرزش خواهم خواست، که او، آمرزگار و رحيم است. (۹۸)
و چون نزد يوسف رفتند، پدر و مادرش را پيش خود جاى داد و گفت: داخل مصر شويد، که اگر خدا بخواهد، در امان خواهيد بود.(۹۹)
و پدر و مادر خويش را بر تخت نشاند، و همگى سجده کنان به رو درافتادند. گفت پدر جان! اين تعبير رؤياى پيشين من است که پروردگارم آن را محقق کرد و به من نيکى نمود که از زندان بيرونم آورد، و شما را پس از آن که شيطان ميان من و برادرانم را به هم زد، از آن بيابان (بدين جا) آورد، که پروردگارم درباره آنچه اراده کند، دقيق است. آرى، او داناى حکيم است. (۱۰۰)
پروردگارا! اين سلطنت را به من دادى، و تعبير حوادث رؤيا به من آموختى، تویى خالق آسمان ها و زمين! تو در دنيا و آخرت مولاى منى، مرا مسلمان بميران، و قرين شايسته گانم بفرما!(۱۰۱)
اين، از خبرهاى غيب است که به تو وحى مى کنيم، و تو هنگامى که آن ها همدست شده بودند و نيرنگ مى کردند، نزد ايشان نبودى. (۱۰۲)
«بیان آيات»
بازگشت برادران نزد پدر، با پيراهن يوسف «ع»
در اين آيات، داستان يوسف «عليه السّلام» خاتمه مى پذيرد، و اين آيات، متضمن دستور يوسف «عليه السّلام» است که برادران را وادار مى کند تا پيراهنش را به منزل پدر برده و به روى او بيفکنند، و او را در حالى که ديدگانش بهبودى يافته، با همه خاندانش به مصر بياورند، و ايشان نيز چنين کردند، و در آخر، يوسف به ديدار پدر و مادر نايل آمد.
«اذْهَبُوا بِقَمِيصى هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبى يَأْتِ بَصِيراً وَ أْتُونى بِأَهْلِکمْ أَجْمَعِينَ»:
تتمه کلام يوسف است که به برادران دستور مى دهد: پيراهنش را نزد پدر ببرند، و به روى پدر بيندازند، تا خداوند، ديدگانش را بعد از آن که از شدت اندوه نابينا شده بود، شفا دهد.
و اين، آخرين عنايت بى سابقه ای است که خداوند در حق يوسف «عليه السّلام» اظهار فرمود، و مانند ساير اسبابى که در اين سوره و اين داستان بود و بر خلاف جهتى که طبعا جريان مى يافت، جريانش داد. ايشان مى خواستند با آن اسباب و وسايل او را ذليل کنند. خداوند هم با همان اسباب، او را عزيز کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۳۴
مى خواستند از آغوش پدر به ديار غريبش بيندازند و بدين جهت در چاهش انداختند، خداوند نيز، همين سبب را سبب راه يافتنش به خانه عزيز و آبرومندترين زندگى قرار داد و در آخر، بر اريکۀ عزّت و سلطنتش نشانيد، و برادرانش را در برابر تخت سلطنتى او، ذليل و خوار نموده، به التماس و تضرع درآورد. تضرعى که آيه «يَا أيُّهَا العَزِيزُ مَسَّنَا وَ أهلَنَا الضُّرُّ وَ جِئنَا بِبِضَاعَةٍ مُزجَاةٍ فَأوفِ لَنَا الکَيلَ وَ تَصَدَّق عَلَينَا إنّ اللّهَ يَجزِى المُتَصَدِّقِين»، آن را حکايت مى کند.
و همچنين، همسر عزيز و زنان مصر عاشق او شدند، و با او بناى مراوده گذاشتند، تا بدين وسيله، او را در مهلکه فجور بيفکنند، ولى خداوند همين عشق ايشان را، سبب ظهور و بروز پاکى دامن و برائت ساحت و کمال عفت او قرار داد. دربار مصر، او را به زندان افکند، و خداوند همين زندان را، وسيلۀ عزّت و سلطنت او قرار داد.
برادران آن روز که وى را به چاه انداختند، پيراهن به خون آلوده اش را براى پدرش آورده، به دروغ گفتند مُرده، خداوند به وسيله همين پيراهن خون آلودى که باعث اندوه و گريه و در آخر کورى او شد، چشم وى را شفا داد و روشن کرد.
کوتاه سخن اين که: تمامى اسباب، دست به دست هم دادند تا او را بى مقدار و خوار سازند، ولى چون خدا نخواست، روز به روز، بزرگتر شد. آرى، آنچه خدا مى خواست، غير آن چيزى بود که اسباب طبيعى به سوى آن جريان مى يافت، و خدا بر کار خود غالب است.
و اين که فرمود: «وَ أتُونِى بِأهلِکُم أجمَعِين»، فرمانى است از يوسف «عليه السّلام» به اين که خاندان يعقوب، از خود آن جناب گرفته تا اهل بيت و فرزندان و نوه ها و نتيجه هاى او، همه از دشت و هامون به شهر مصر درآمده و در آن جا منزل گزينند.
پس از سال ها جدايى، يعقوب «ع»، بوى يوسف را مى شنود
«وَ لَمَّا فَصلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنّى لاَجِدُ رِيحَ يُوسُف لَوْلا أَن تُفَنِّدُونِ»:
کلمۀ «فصل»، به معناى قطع و انقطاع است، و کلمۀ «تفنيد»، از باب تفعيل از ماده «فَنَد» - به فتح فا و نون - به معناى ضعف رأى است، و معناى آيه، اين است که: وقتى کاروان حامل پيراهن يوسف، از مصر بيرون شد و از آن شهر منقطع گرديد (هنوز به کنعان نرسيده)، يعقوب در کنعان، به کسانى که از فرزندانش نزد او بودند، فرمود:
من هر آينه بوى يوسف را مى شنوم، اگر مرا به ضعف رأى نسبت ندهيد، بوى او را احساس مى کنم و چنين مى بينم که ديدار او نزديک شده، و اگر مرا تخطئه نکنيد، جا دارد (که شما نيز) به آنچه که من مى يابم، اذعان و اعتقاد داشته باشيد، ليکن احتمال مى دهم که مرا نادان شمرده، تخطئه ام کنيد، و به گفته ام معتقد نشويد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۳۵
«قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّک لَفِى ضلَالِک الْقَدِيمِ»:
کلمۀ «قديم» در مقابل «جديد»، و به معناى کهنه است، که وجودش متقدم بر جديد است. اين جمله، کلام بعضى از فرزندان يعقوب است که در آن ساعت حاضر بوده و در جواب پدر گفته اند. و اين، خود مى رساند که فرزندان آن جناب در اين داستان، چه بهره زشتى داشته اند که از همان اول داستان تا به آخر، چه اسائه ادب ها به پدر نمودند. در اول داستان گفتند: «إنَّ أبَانَا لَفِى ضَلَالٍ مُبِين». و در آخر گفتند: «إنَّک لَفِى ضَلَالِکَ القَدِيم».
مقصود از گمراهى نسبت داده شده به يعقوب، در جملۀ: «إنَّک لَفِى ضَلَالِکَ القَدِيم»
و ظاهرا مرادشان از اين گمراهى که در آخر گفتند، همان گمراهى است که در اول به وى نسبت دادند، و مقصودشان از آن گمراهى، محبت زياد يعقوب به يوسف است.
آرى، ايشان چنين معتقد بودند که از يوسف سزاوارتر به محبت اند. چون مردانى قوى هستند که تدبير امور خانه يعقوب و دفاع از حقوق او، به دست ايشان است. اما پدرشان از راه حکمت منحرف شده، دو تا بچه خردسال را که هيچ اثرى در زندگى او ندارند، در محبت بر ايشان ترجيح داده و با تمام وجودش، به آن دو رو کرده، و ايشان را فراموش نموده، و وقتى هم يکى از اين دو، يعنى يوسف را ناپديد مى بيند، آن قدر جزع و فزع، و گريه و زارى مى کند، تا آن که هر دو چشمش نابود و پشتش خميده مى شود.
اين است مراد ايشان از اين که: «يعقوب، در ضلالت قديم خود هست»، نه اين که مقصودشان گمراهى در دين باشد، تا به خاطر چنين حرفى، کافر شده باشند. به دليل اين که:
اولا: آنچه از فصول کلام ايشان در خلال اين قصه آمده، شاهد بر اين است که ايشان، موحّد و بر دين پدرانشان ابراهيم و اسحاق و يعقوب «عليهم السلام» بوده اند.
و ثانيا: اين دو موردى که ايشان نسبت ضلالت به پدر داده اند، مواردى نيست که ارتباط دينى داشته باشد، تا بتوانيم احتمال دهيم مقصود ايشان از اين ضلالت، اين است که دين پدر را قبول ندارند، بلکه مواردى است که با اعمال حياتى و روش زندگى ارتباط دارد، و آن عبارت است از اين که: پدرى بعضى از فرزندان خود را نسبت به بعضى ديگر بيشتر دوست بدارد و بيشتر احترام کند. مقصودشان از ضلالت، غير اين نمى تواند باشد.
«فَلَمَّا أَن جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً قَالَ أَلَمْ أَقُل لَکُمْ إِنّى أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ»:
کلمه «بشير»، به معناى حامل بشارت است، و در اين جا، همان کسى است که حامل پيراهن يوسف است، و اين که فرمود: «ألَم أقُل لَکُم إنّى أعلَمُ»، اشاره است به آن گفتارش که بعد از ملامت فرزندان، که «تا کى به ياد يوسفى» فرموده بود، و آن، عبارت بود از جملۀ «إنَّما أشکُو بَثِّى وَ حُزنِى إلَى اللّه وَ أعلَمُ مِنَ اللّهِ مَا لَا تَعلَمُون»، و معناى آيه روشن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۳۶
«قَالُوا يَا أَبَانَا استَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا کُنَّا خَاطِئِينَ»:
گويندگان اين کلام، فرزندان يعقوب اند. به دليل اين که گفتند: «اى پدر ما»، و مقصودشان از گناهان، همان اعمالى است که با يوسف و برادرش انجام دادند. يوسف هم، قبلا برايشان طلب مغفرت کرده بود.
«قَالَ سوْف أَستَغْفِرُ لَکُمْ رَبّى إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ»:
يعقوب «عليه السّلام» در اين جمله فرمود: به زودى برايتان استغفار مى کنم، و علت اين که استغفار براى فرزندان را تأخير انداخت، شايد اين باشد که تا نعمت خدا با ديدار يوسف تکميل گشته، دلش به تمام معنا خوشحال گردد. و قهرا تمامى آثار شوم فراق، از دلش زايل شود، آنگاه استغفار کند.
و در بعضى اخبار هم آمده که: تأخير انداخت تا وقتى که در آن وقت دعا مستجاب مى شود، و به زودى إن شاء اللّه، آن روايات خواهد آمد.
ديدار يوسف «ع» با پدر و مادرش، پس از فراق طولانى
«فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُف آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَ قَالَ ادْخُلُوا مِصرَ إِن شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ»:
در اين کلام، جمله اى حذف شده، و تقدير آن، اين است که: يعقوب و خاندانش از سرزمين خود بيرون شده و به سوى مصر حرکت کردند، و چون وارد مصر شدند...
مفسران، در تفسير جملۀ «آوَى إلَيهِ أبَوَيه» گفته اند: پدر و مادر را در آغوش کشيد. و اين که فرمود: «وَ قَالَ ادخُلُوا مِصرَ»، ظاهر در اين است که يوسف، به منظور استقبال از ايشان، از مصر بيرون آمده و در خارج مصر، ايشان را در آغوش گرفته بوده، و آنگاه به منظور احترام و رعايت ادب، گفته است: داخل مصر شويد.
و در جملۀ «إن شَاءَ اللّهُ آمِنِين»، ادبى را رعايت کرده که بى سابقه و بديع است. چون هم به پدر و خاندانش امنيت داده، و هم رعايت سنت و روش پادشاهان را، که حکم صادر مى کنند، نموده، و هم اين که اين حکم را به مشيت خداى سبحان مقید کرده، تا بفهماند مشيت آدمى مانند ساير اسباب، اثر خود را نمى گذارد، مگر وقتى که مشيت الهى هم موافق آن باشد، و اين، خود مقتضاى توحيد خالص است.
و ظاهر اين سياق مى رساند که خاندان يعقوب، بدون داشتن جواز از ناحيه پادشاه، نمى توانسته اند وارد مصر شوند، و به همين جهت بوده که يوسف، در ابتداى امر، به ايشان امنيت داد.
مطلب ديگرى که در اين آيه هست، اين است که: خداوند در آن، کلمۀ «أبَوَيه: پدر و مادرش» به کار
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۳۷
برده، و مفسران، در تفسيرش اختلاف کرده اند، که آيا پدر و مادر حقيقى يوسف بوده، و يا يعقوب و همسرش بوده، که خاله يوسف است، و اگر او را مادر خوانده، به اين عنايت است که مادر يوسف، در دوران خردسالى او از دنيا رفته بود، ولى در خود قرآن کريم، چيزى که يکى از اين دو احتمال را تأييد کند، نيست، جز اين که بگویيم کلمه «أبَوَين»، ظاهر است در پدر و مادر حقيقى.
و معناى آيه، اين است که:
«فَلَمّا دَخَلُوا»، بعد از آن که وارد شدند، يعنى پدر و مادر و برادران و اهل بيت ايشان «عَلى يُوسُفَ»، بر يوسف (و اين همان طور که گفتيم) در خارج مصر بوده «آوَىَ إلَيهِ» در آغوش گرفت «أبَوَيه» پدر و مادرش را، «و قَالَ» و گفت: «ادخُلُوا مِصرَ إن شَاءَ اللّهُ آمِنِين»، داخل مصر شويد که إن شاء اللّه ايمن ايد (و کسى متعرض شما نمى شود)، و بدين وسيله، به ايشان جواز امنيت داد.
«وَ رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلى الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ ...»:
کلمه «عرش»، به معناى سرير و تخت بلند است، و بيشتر استعمالش در تختى است که پادشاه بر آن تکيه مى زند و مختص به اوست، و کلمۀ «خَرَّ»، از «خرور»، به معناى به خاک افتادن است، و کلمۀ «بَدو»، به معناى باديه است. چون يعقوب در باديه سکونت داشت.
و اين که فرمود: «وَ رَفَعَ أبَوَيهِ عَلَى العَرشِ»، معنايش اين است که: يوسف، پدر و مادرش را بالاى تخت سلطنتى برد، که خود بر آن تکيه مى زد.
مقتضاى اعتبار و ظاهر سياق، اين است که: بالا بردن بر تخت، با امر و دستور يوسف، و به دست خدمتکاران انجام شده باشد. نه اين که خود يوسف، ايشان را بالا برده باشد. چون مى فرمايد: براى او به سجده افتادند، که ظاهر امر مى رساند سجده در اولين وقتى بوده که چشمشان به يوسف افتاده است.
پس گويا به دستور يوسف، در موقعى که يوسف در آن مجلس نبوده، ايشان را در کاخ اختصاصى و بر تخت سلطنتى نشانده اند، و چون يوسف وارد شده، نور الهى که از جمال بديع و دل آراى او متلألأ مى شده، ايشان را خيره و از خود بى خود ساخته، تا حدّى که عنان را از کف داده و بى اختيار به خاک افتاده اند.
به سجده افتادن در برابر يوسف، براى پرستش او نبوده است
و ضميرى که در جملۀ «وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً» هست، به طورى که از سياق بر مى آيد، به يوسف بر مى گردد، و خلاصه «مَسجُودٌ له» او بوده، و اين که بعضى گفته اند: «ضمير، به خداى سبحان بر مى گردد، چون سجده جز براى خدا صحيح نيست»، تفسيرى است بى دليل و از ناحيه لفظ آيه، هيچ دليلى بر آن نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۳۸
و نظير اين حرف در قرآن کريم، در داستان آدم و فرشتگان آمده، آن جا که فرموده: «وَ إذ قُلنَا لِلمَلَائِکَةِ اسجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إلّا إبلِيسَ».
و بايد دانست که اين سجده، براى عبادت يوسف نبوده. به دليل اين که در ميان سجده کنندگان در داستان يوسف، شخصى بوده که در توحيد، مُخلَص (به فتح لام) بوده، و چيزى را شريک خدا نمى گرفته، و او، يعقوب «عليه السّلام» است.
دليل ديگر اين که: اگر اين سجده، سجده عبادت يوسف بوده، «مَسجُودٌ لَه» که يوسف است و به نص قرآن، همان کسى است که به رفيق زندانی اش گفت: «ما را نمى رسد که چيزى را شريک خدا بگيريم»، قطعا ايشان را از اين عمل نهى مى کرد، و نمى گذاشت چنين کارى بکنند، ولى مى بينيم نهى نکرده. پس مى فهميم سجده، عبادت او نبوده.
و قطعا جز اين منظورى نداشته اند که يوسف را آيتى از آيات خدا دانسته و او را قبله در سجده و عبادت خود گرفتند، همچنان که ما خدا را عبادت مى کنيم و کعبه را، قبله خود مى گيريم و نماز و عبادت را، بدان سو مى گذاريم.
پس با کعبه، خدا عبادت مى شود، نه کعبه، و معلوم است که آيت خدا، از آن نظر که آيه و نشانه است، خودش اصلا نفسيت و استقلالى ندارد. پس اگر سجده شود، جز صاحب نشانه، يعنى خدا عبادت نشده، و کلام در اين بارهف در چند جاى اين کتاب گذشت.
از اين جا، به خوبى معلوم مى شود که: آنچه در توجيه اين آيه گفته اند، صحيح نيست. از قبيل اين که: در آن روز، تحيت مردم، «سجده» بوده، آن چنان که در اسلام، «سلام» است.
و يا اين که گفته اند: رسم آن روز در تعظيم بزرگان، سجده بوده و هنوز حکم حرمت و نهى از سجده براى غير خدا نيامده بوده و اين حکم، در اسلام آمد.
و يا اين که گفته اند که: سجده آن روز، حالتى شبيه به رکوع بوده، همچنان که در ميان عجم ها، رسم است براى بزرگان، به حالت رکوع در مى آيند.
«قَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤيَاى مِن قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبّى حَقًّا»:
يوسف، وقتى ديد پدر و مادر و برادرانش در برابرش به سجده افتادند، به ياد خوابى افتاد که در آن، يازده ستاره و خورشيد و ماه را ديده بود که در برابرش سجده کردند، و جريان رؤياى خود را به پدر گفت، در حالى که آن روز، طفل صغيرى بود. وقتى به ياد آن روز افتاد، آن خواب را تعبير به امروز کرد، که ايشان در برابرش به سجده افتادند و گفت: پدر جان! اين تعبير خوابى بود که من قبلا ديده بودم، خداوند آن رؤيا را حقيقت قرار داد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۳۹
آنگاه شروع کرد به منظور اداى شکر خدا، او را حمد و ثنا کردن، و گفت: «وَ قَد أحسَنَ بِى إذ أخرَجَنِى مِنَ السِّجنِ»: احسان پروردگار خود را در اين که از زندان، يعنى بلايى بزرگ نجاتش داد، به ياد آورد.
آرى، خداوند آن بلا را مبدّل به نعمتى کرد که هرگز احتمالش را نمى داد. زيرا کسى احتمال نمى دهد که زندان، وسيلۀ رسيدن به عزّت و سلطنت شود.
فتوت و جوانمردى يوسف «ع»، در حق برادرانش
يوسف در اين موقف که برادران ايستاده اند، اسمى از بلاى بزرگ به چاه افتادن نياورد.
آرى، او نمى خواست، و فتوت و جوانمردی اش، به او اجازه نمى داد که برادران را شرمنده سازد، بلکه با بهترين عبارتى که ممکن است تصوّر شود، به داستان برادران اشاره اى کرد، بدون اين که مشتمل بر طعن و سرزنشى باشد و آن، اين بود که گفت:
«وَ جَاءَ بِکُم مِنَ البَدوِ مِن بَعدِ أن نَزَغَ الشَّيطَانُ بَينِى وَ بَينَ إخوَتِى». و «نزغ»، به معناى وارد شدن در کارى است، به منظور بر هم زدن و فاسد کردن آن.
و مقصودش از اين اشاره، اين بود که پروردگار من، بعد از آن که شيطان در بين من و برادرانم مداخله کرد و ميان ما را به هم زد، به من احسان کرد، و شد آنچه که نبايد مى شد و در آخر، به جدایى من از شما منتهى گرديد، و پروردگارم، مرا به سوى مصر سوق داد و گواراترين زندگى ها و بلندترين عزّت ها و سلطنت ها را روزی ام فرمود. و آنگاه دوباره ما را به هم نزديک کرد و همگى ما را از باديه و بيابان، به شهر و زندگى مدنى و مترقى منتقل نمود.
يوسف خواست بگويد: به دنبال مداخله شيطان در بين من و برادران، گرفتاری ها و بلاهاى زيادى به سرم آمد (ولى من تنها فراق و جدايى از شما و سپس زندانى شدن را اسم مى برم)، که خداوند، به من احسان نمود، و همه آن بلاها را يکى پس از ديگرى، برطرف ساخت.
آرى، بلاهاى من از حوادث عادى نبود، بلکه دردهايى بى درمان و معضلاتى لاينحل بود. چيزى که هست، خداوند به لطف خود و نفوذ قدرتش در آن ها نفوذ کرد، و همه را وسيلۀ زندگى و اسباب نعمت من قرار داد، بعد از آن که يک يک آن ها، وسيله هلاکت و بدبختى من بودند، و به خاطر همين سه بلايى که شمرد، دنبال کلامش گفت: «إنَّ رَبِّى لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ».
پس در حقيقت، جملۀ مزبور، تعليل بيرون شدن از زندان و آمدن پدر از باديه است، و با اين جمله، به عنايت و منّتى که خدا به او اختصاص داد، اشاره کرد.
و نيز، آن بلاهايى که وى را احاطه کرده بود، بلايى نبود که گره آن ها باز شدنى باشد، و يا احتمالا از مجراى خود (که هلاکت وى بود)، منحرف گردد، ليکن خداوند از آن جايى که «لطيف» است، هرچه را بخواهد انجام دهد، در آن نفوذ مى کند، در بلاهاى من نيز نفوذ کرد، و عوامل شدت (و هلاکت) مرا، به عوامل آسايش و راحتى مبدّل نمود و اسباب ذلت و بردگى مرا، وسايل عزّت و سلطنت کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۴۰
کلمۀ «لطيف»، از اسماى خداى تعالى است، و اسمى است که دلالت بر حضور و احاطه او به باطن اشياء مى کند، که راهى براى حضور در آن و احاطه به آن نيست و اين لطافت، از فروع احاطه او، و احاطه اش از فروع نفوذ قدرت و علم است. همچنان که فرمود: «ألَا يَعلَمُ مَن خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الخَبِير».
و اصل معناى لطافت، خردى و نازکى و نفوذ است. مثلا وقتى گفته مى شود: «لَطُفَ الشَّئ - با ضمّه طاء - و يَلطُفُ لِطَافَةً»، معنايش اين است که: فلان چيز ريز و نازک است، به حدى که در نازکترين سوراخ فرو رود، و آنگاه به طور کنايه، در معناى ارفاق و ملايمت استعمال مى شود، و اسم مصدر آن «لطف» مى آيد.
جملۀ «وَ هُوَ العَلِيمُ الحَکِيمُ»، تعليل همه مطالب قبل از جملۀ «يَا أبَتِ هَذَا تَأوِيلُ رُؤيَاىَ مِن قَبلُ قَد جَعَلَهَا رَبِّى حَقّاً...» است.
يوسف «عليه السّلام»، کلام را با اين دو اسم، هم ختم کرد و هم تعليل، و کلام خود را محاذى کلام پدرش قرار داد، که بعد از شنيدن رؤياى او، گفته بود: «وَ کَذَلِکَ يَجتَبِيکَ رَبُّکَ... إنّ رَبَّکَ عَلِيمٌ حَکِيمٌ».
و هيچ بعيد نيست بگوييم «الف و لام» در «العَلِيم» و «الحَکِيم»، الف و لام عهد باشد، و در نتيجه، تصديق قول پدر را افاده کند و معنايش اين باشد که: اين همان خدايى است که تو در روز نخست گفتى «عليم» و «حکيم» است.
«رَبّ قَدْ آتَيْتَنى مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنى مِن تَأْوِيلِ الاَحَادِيثِ ...»:
بعد از آن که يوسف «عليه السلام»، خداى را ثنا گفت و احسان هاى او را در نجاتش از بلاها و دشواری ها برشمرد، خواست تا نعمت هايى را هم که خداوند به خصوص او ارزانى داشته، برشمارد، در حالى که پيداست آن چنان محبت الهى در دلش هيجان يافته، که بکلّى توجهش از غير خدا قطع شده. در نتيجه، يکباره از خطاب و گفتگوى با پدر صرف نظر کرده، متوجه پروردگار خود شده و خداى عزّ اسمه را مخاطب قرار داده، مى گويد:
«پروردگارا! اين تو بودى که از سلطنت، سهمى بسزا ارزانی ام داشتى، و از تأويل احاديث تعليمم دادى».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۴۱
و اين که گفت: «فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض أنتَ وَلِيّى فِى الدُّنيَا وَ الآخِرَة»، در حقيقت اعراض از گفته قبلى، و ترقى دادن ثناى خداست، و يوسف «عليه السّلام» در اين جمله خواسته است بعد از ذکر پاره اى از مظاهر روشن و برجسته ولايت الهى، از قبيل رها ساختن از زندان، آوردن خاندانش از دشت، دادن مُلک و سلطنت، و تعليم تأويل احاديث، به اصل ولايت الهى برگشته و اين معنا را خاطرنشان سازد که:
«خداوند، «ربّ» عالَم است، هم در کوچک و هم در بزرگ، و «وَلِىّ» است، هم در دنيا و هم در آخرت».
ولايت او، يعنى قائم بودن او بر هر چيز، و بر ذات و صفات و افعال هر چيز، خود ناشى است از اين که او، هر چيزى را ايجاد کرده و از نهان عدم به ظهور وجود آورده. پس او فاطر و آفريدگار آسمان ها و زمين است، و به همين جهت، دل هاى اولياى او و مخلصين از بندگانش از راه اين اسم، يعنى اسم «فاطر» (که به معناى وجود لذاته خدا، و ايجاد غير خود است)، متوجه او مى شوند.
همچنان که قرآن کريم فرموده: «قَالَت رُسُلُهُم أفِى اللّهِ شَکٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ».
و لذا يوسف هم که يکى از فرستادگان و مُخلَصين اوست، در جايى که سخن از ولايت او به ميان مى آورد، مى گويد: «فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ أنتَ وَلِيّى فِى الدُّنيَا وَ الآخِرَة». يعنى: من در تحت ولايت تامّه توام، بدون اين که خودم در آفرينش خود دخالتى داشته باشم و در ذات و صفات و افعالم استقلالى داشته، يا براى خود مالک نفع و ضرر، و يا مرگ و حيات و يا نشورى باشم.
معناى سخن يوسف «ع» که از خدا خواست: «تَوَفَّنِی مُسلِماً: مرا مسلم بميران...»
«تَوَفَّنِى مُسلِماً وَ ألحِقنِى بِالصَّالِحِين » - بعد از آن که يوسف «عليه السلام»، در قبال ربّ العزّه، مستغرق در مقام ذلت گرديد و به ولايت او در دنيا و آخرت شهادت داد، اينک مانند يک برده و مملوک، که در تحت ولايت مالک خويش است، درخواست مى کند که او را آن چنان قرار دهد که ولايت او بر وى، در دنيا و آخرت مقتضى آن است، و آن، اين است که: وى را تسليم در برابر خود کند، مادامى که در دنيا زنده است، و در آخرت در زمره صالحان قرارش دهد.
زيرا کمال بندۀ مملوک آن است که نسبت به صاحب و ربّش تسليم باشد، و مادامى که زنده است، در برابر آنچه وى از او مى خواهد، سرِ تسليم فرود آورد، و در اعمال اختياريه خود، چيزى که مايه کراهت و نارضايتى اوست، از خود نشان ندهد و تا آن جا که مى تواند و در اختيار اوست، خود را چنان کند که براى قرب مولايش صالح، و براى مواهب بزرگ او لايق باشد.
و همين معنا، باعث شد که يوسف «عليه السّلام»، از پروردگارش بخواهد که او را در دنيا مسلم، و در آخرت در زمرۀ صالحان قرار دهد، همچنان که جدّ بزرگوارش، ابراهيم را به چنين مواهبى اختصاص
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۴۲
داده بود، و قرآن در باره اش مى فرمايد: «وَ لَقَدِ اصطَفَينَاهُ فِى الدُّنيَا وَ إنَّهُ فِى الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ * إذ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أسلِم قَالَ أسلَمتُ لِرَبِّ العَالَمِين»، و اين اسلامى که يوسف درخواست کرد، بالاترين درجات اسلام، و عالى ترين مراتب آن است، و آن عبارت است از:
تسليم محض بودن براى خداى سبحان، به اين که بنده براى خود و براى آثار وجودى خود، هيچ استقلالى نبيند و در نتيجه، هيچ چيز - چه خودش و چه صفات و اعمالش - او را از پروردگارش مشغول نسازد، و اين معنا، وقتى به خدا نسبت داده شود (و عرض شود که: خدايا! تو مرا مسلم قرار ده)، معنايش اين است که: خداوند، بنده اش را خالص براى خود قرار دهد.
از آنچه گذشت، معلوم شد که معناى درخواست (مرا مسلم بميران)، اين است که: خدايا! اخلاص و اسلام مرا مادامى که زنده ام، برايم باقى بدار.
و به عبارت ديگر، اين است که: تا زنده است، مسلم زندگى کند، تا در نتيجه دَمِ مرگ هم مسلم بميرد، و اين کنايه است از اين که خداوند او را تا دَمِ مرگ بر اسلام پايدار بدارد. نه اين که معنايش اين باشد که دَمِ مرگ مسلم باشم، هرچند در زندگى مسلم نبودم، و نه اين که درخواست مرگ باشد و معنايش اين باشد: خدايا! الآن که داراى اسلامم، مرا بميران.
بنابراين، فساد آن تفسيرى که از عده اى از قدماى مفسران نقل شده، به خوبى روشن مى شود، و آن تفسير، اين است که گفته اند: جملۀ «تَوَفَّنِى مُسلِماَ»، دعاى يوسف است که از خداى سبحان طلب مرگ کرده. و حتى بعضى از ايشان اضافه کرده اند که: احدى از انبياء تمنا و درخواست مرگ نکرده، مگر يوسف «عليه السّلام».
رده:تفسیر المیزان