المیزان جلد۱۱ بخش۲۹
«ذَلِک مِنْ أَنبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْک وَ مَا کُنت لَدَيهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ يمْکُرُونَ»:
کلمه «ذَلِکَ»، اشاره است به داستان يوسف «عليه السّلام»، و خطاب در آن، خطاب به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، و ضمير جمعى که در «لَدَيهِم» و غير آن است، به برادران يوسف بر مى گردد، و کلمه «اجماع»، به معناى عزم و تصميم است.
جملۀ «وَ مَا کُنتَ لَدَيهِم...»، حال است از ضمير خطاب در «إلَيکَ»، و جملۀ «نُوحِيهِ إلَيکَ وَ مَا کُنتَ...»، بيان است براى جملۀ «ذَلِکَ مِن أنبَاءِ الغَيبِ»، و معنايش اين است که داستان يوسف از اخبار غيب است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۴۳
آرى، ما آن را به تو وحى کرديم، در حالى که تو نزد برادران يوسف نبودى، آن وقتى که عزم خود را جزم کردند و متفقا در صدد نقشه چينى عليه يوسف برآمدند.
بحث روايتى: (رواياتى ذیل آیات گذشته)
در تفسير عياشى، از ابوبصير، از ابى جعفر «عليه السّلام» روايت کرده که در ضمن حديثى طولانى فرموده:
يوسف به برادران گفت: امروز بر شما ملامتى نيست، خداوند شما را مى آمرزد. اين پيراهن مرا که اشک ديدگانم آن را پوشانيده، ببريد و به روى پدرم بيندازيد، که اگر بوى مرا بشنود، بينا مى گردد. آنگاه با تمامى خاندان وى، نزد من آیيد. يوسف در همان روز، ايشان را به آنچه که نيازمند بدان بودند، مجهز نموده، روانه کرد.
وقتى کاروان از مصر دور شد، يعقوب بوى يوسف را شنيد و به آن عدّه از فرزندانى که نزدش بودند، گفت: اگر ملامتم نکنيد، من هر آينه بوى يوسف را مى شنوم.
آنگاه امام فرمود: از طرف ديگر، فرزندانى که از مصر مى آمدند، خيلى با شتاب مى راندند تا پيراهن را زودتر برسانند، و از ديدن يوسف و مشاهده وضع او و سلطنتى که خدا به او داده، بسيار خوشحال بودند. چون مى ديدند خود ايشان هم، در سلطنت برادر عزّتى پيدا مى کنند.
مسافتى که ميان مصر و ديار يعقوب بود، نُه روز راه بود. وقتى «بشير» وارد شد، پيراهن را به روى يعقوب انداخت، در دَم ديدگان يعقوب روشن و بينا گشته، از کاروانيان پرسيد: بنيامين چه شد؟ گفتند: ما او را نزد برادرش سلامت و صالح گذاشتيم و آمديم.
يعقوب در اين هنگام، حمد و شکر خدا را به جاى آورده، سجده شکر نمود. هم چشمش بينا شد و هم خميدگى پشتش راست گرديد. آنگاه دستور داد همين امروز با تمامى خاندانش به سوى يوسف حرکت کنند.
خود يعقوب و همسرش (ياميل) که خاله يوسف بود، حرکت کرده و تند مى راندند، تا پس از نُه روز، وارد مصر شدند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۴۴
مؤلف: اين معنا که همسر يعقوب که با او وارد مصر شده، مادر بنيامين و خاله يوسف بوده، نه مادر حقيقى
او، مطلبى است که در عده اى از روايات آمده، ولى از ظاهر کتاب و بعضى از روايات بر مى آيد که او مادر حقيقى يوسف بوده، و يوسف و بنيامين هر دو، از يک مادر بوده اند. البته ظهور اين روايات آن قدر هم قوى نيست که بتواند آن روايات ديگر را دفع کند.
و در مجمع البيان، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که در تفسير آيه: «وَ لَمّا فَصَلَتِ العِيرُ قَالَ أبُوهُم إنّى لَأجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَولَا أن تُفَنِّدُون» فرموده: يعقوب، بوى يوسف را هماندم شنيد که کاروان از مصر بيرون شد، و فاصله کاروان تا فلسطين که محل سکونت يعقوب بود، ده شب راه بود.
مؤلف: در برخى از روايات که از طرق عامه و خاصه نقل شده، چنين آمده که:
پيراهنى که يوسف نزد يعقوب «عليهما السلام» فرستاد، پيراهنى بود که از بهشت نازل شده بود. پيراهنى بود که جبرئيل براى ابراهيم، در آن موقع که مى خواستند در آتش بيفکنند، آورد و با پوشيدن آن، آتش برايش خُنَک و بى آزار شد. ابراهيم، آن را به اسحاق و اسحاق به يعقوب سپرد.
يعقوب نيز، آن را به صورت تميمه (بازوبند) درآورده و وقتى يوسف به دنيا آمد، به گردن او انداخت و آن، همچنان در گردن يوسف بود، تا آن که در چنين روزى، آن را از تميمه بيرون آورد تا نزد پدر بفرستد، بوى بهشت از آن منتشر شد، و همين بوى بهشت بود که به مشام يعقوب رسيد.
و اين گونه اخبار، مطالبى دارد که ما نمى توانيم آن ها را تصحيح کنيم. علاوه بر اين، سند معتبرى هم ندارند.
نظير اين روايات، روايات ديگرى از شيعه و سنى است که در آن ها آمده:
يعقوب، نامه اى به عزيز مصر نوشت، با اين تصوّر که او مردى از آل فرعون است، و از وى درخواست کرد بنيامين را که دستگير کرده، آزاد کند، و در آن نامه نوشت:
او، فرزند اسحاق ذبيح اللّه است، که خداوند، به جدّش ابراهيم دستور داده بود او را قربانى کند، و سپس در حين انجام ذبح، خداوند عوض عظيمى به جاى او فرستاد. و ما در جلد دهم اين کتاب گفتيم که: «ذبيح»، اسماعيل بوده، نه اسحاق.
و در تفسير عياشى، از «نشيط بن ناصح بجلى» روايت کرده که گفت: خدمت حضرت صادق عرض کردم: آيا برادران يوسف پيامبر بودند؟
فرمود: پيامبر که نبودند هيچ، حتى از نيکان هم نبودند. از مردم با تقوا هم نبودند، چگونه با تقوا بوده اند و حال آن که به پدر خود گفتند: «إنَّک لَفِى ضَلَالِکَ القَدِيم»؟!
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۴۵
مؤلف: و در روايتى که از طرق اهل سنت نقل شده، و همچنين در بعضى از روايات ضعيف شيعيان آمده که:
فرزندان يعقوب پيامبر بودند. اما اين روايات، هم از راه کتاب مردود است و هم از راه سنت و هم از راه عقل. زيرا اين هر سه، انبياء را معصوم مى دانند، (و کسانى که چنين اعمال زشتى از خود نشان دادند، نمى توانند انبياء باشند).
و اگر از ظاهر بعضى آيات بر مى آيد که اسباط، انبياء بوده اند، مانند آيه: «وَ أوحَينَا إلَى أبرَاهِيمَ وَ أسمَاعِيلَ وَ أسحَاق وَ يَعقُوبَ وَ الأسبَاط»، ظهورش آن چنان نيست که نتوان از آن چشم پوشيد. زيرا صريح در اين معنا نيست که مراد از اسباط، همان برادران يوسف اند. زيرا اسباط، بر همه دودمان يعقوب و تيره هاى بنى اسرائيل اطلاق مى شود. همچنان که در قرآن آمده: «وَ قَطَّعنَاهُم اثنَتَى عَشرَةَ أسبَاطاً أُمَماً».
و در «فقيه»، به سند خود، از محمد بن مسلم، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که در ذيل گفتار يعقوب به فرزندانش، که فرمود: «سَوفَ أستَغفِرُ لَکُم رَبِّى» فرموده: استغفار را تأخير انداخت تا شب جمعه فرا رسد.
مؤلف : در اين معنى، روايات ديگرى نيز هست.
و در الدّرالمنثور است که ابن جرير و ابى الشيخ، از ابن عباس، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده اند که فرمود: اين که برادرم يعقوب به فرزندان خود گفت: به زودى برايتان از پروردگارم طلب مغفرت مى کنم، منظورش اين بود که شب جمعه فرا رسد.
و در کافى، به سند خود، از فضل بن ابى قره، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود:
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرموده: بهترين وقتى که مى توانيد در آن وقت دعا کنيد و از خدا حاجت بطلبيد، وقت سحر است. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود که: يعقوب به فرزندان خود گفت: «سَوفَ أستَغفِرُ لَکُم رَبِّى»، و منظورش اين بود که در وقت سحر، طلب مغفرت کند.
مؤلف: در اين معنى، روايات ديگرى نيز هست.
از جمله: الدّرالمنثور، از ابى الشيخ و ابن مردويه، از ابن عباس، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که شخصى از آن جناب پرسيد: چرا يعقوب استغفار را تأخیر انداخت؟ فرمود: تأخير انداخت تا هنگام سحر فرا برسد. چون دعاى سحر مستجاب است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۴۶
در سابق هم در بيان آيات، کلامى در وجه تأخير گذشت (که تأخير انداخت تا با ديدن يوسف و عزّت او، دلش بکلى از چرکينى نسبت به فرزندان پاک شود، آن وقت دعا کند).
و اگر يوسف «عليه السّلام»، با خوشى به برادران رو کرد و خود را معرفى نمود، و ايشان او را به جوانمردى و بزرگوارى شناختند و او، کمترين حرف و طعنه اى که مايه شرمندگى ايشان باشد، نزد، و لازمۀ اين رفتار، اين بود که بلافاصله جهت ايشان استغفار کند، همچنان که کرد، دليل نمى شود بر اين که يعقوب «عليه السّلام»، طلب مغفرت را تأخير نيندازد.
چون موقعيت يعقوب غير موقعيت يوسف بود. موقعيت يوسف، مقتضى بر فوريت استغفار و تسريع در آن بود. زيرا در مقام اظهار تمام فتوت و جوانمردى بود، اما چنين مقتضى در مورد يعقوب نبود.
و در تفسير قمى، از محمد بن عيسى روايت کرده که گفت:
يحيى بن اکثم، از موسى (مبرقع)، بن محمّد بن على بن موسى مسائلى پرسيد. آنگاه آن مسائل را بر ابوالحسن هادى «عليه السّلام» عرضه داشت. از آن جمله، يکى اين بود که پرسيد: خداوند مى فرمايد: «وَ رَفَعَ أبَوَيهِ عَلَى العَرشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجّداً»، مگر صحيح است که يعقوب و فرزندانش براى يوسف سجده کنند، با اين که ايشان پيامبر بودند؟
ابوالحسن امام هادى «عليه السّلام» در جواب فرمود:
اما سجده کردن يعقوب و پسرانش براى يوسف عيب ندارد. چون سجده براى يوسف نبوده، بلکه اين عمل يعقوب و فرزندانش، طاعتى بوده براى خدا و تحيتى بوده براى يوسف. همچنان که سجده ملائکه در برابر آدم، سجده بر آدم نبود، بلکه طاعت خدا بود و تحيت براى آدم.
يعقوب و فرزندانش که يکى از ايشان خود يوسف بود، همه به عنوان شکر، خدا را سجده کردند. براى اين که خدا جمعشان را جمع کرد. مگر نمى بينى که خود او در اين موقع مى گويد: «رَبِّ قَد آتَيتَنِى مِنَ المُلکِ وَ عَلَّمتَنِى مِن تَأوِيلِ الأحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ أنتَ وَلِيّى فِى الدُّنيَا وَ الآخِرَةِ تَوَفَّنِى مُسلِماً وَ ألحِقنِى بِالصَّالِحِين...».
مؤلف: در سابق، آن جا که آيات را تفسير مى کرديم، مقدارى درباره سجده پدر و برادران يوسف براى يوسف بحث کرديم. ظاهر اين حديث هم مى رساند که خود يوسف هم، با ايشان سجده کرده است، و حديث استدلال کرده به گفتار يوسف که گفت: «پروردگارا! تو بودى که ملکم ارزانى داشتى...»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۴۷
وليکن در اين که اين گفتار چگونه دلالت دارد بر سجده کردن خود يوسف، ابهام هست و وجهش براى ما روشن نيست.
اين روايت را عياشى نيز، در تفسير خود، از «محمد بن سعيد ازدى»، رفيق موسى بن محمد بن رضا «عليه السّلام» نقل کرده که به برادر خود گفت: يحيى بن اکثم به من نامه نوشته و از مسائلى سؤال کرده. اينک به من بگوييد ببينم: معناى آيه «وَ رَفَعَ أبَوَيهِ عَلَى العَرشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجّداً» چيست؟ آيا راستى يعقوب و فرزندانش، براى يوسف سجده کردند؟
مى گويد: وقتى اين مسائل را از برادرم پرسيدم. در جواب گفت: سجده يعقوب و فرزندانش براى يوسف، از باب اداى شکر خدا بود، که جمعشان را جمع کرد. مگر نمى بينى خود او در مقام اداى شکر، در چنين موقعى گفته: «رَبِّ قَد آتَيتَنِى مِنَ المُلکِ وَ عَلَّمتَنِى مِن تَأوِيلِ الأحَادِيث...».
و اين روايتى که عياشى آورده، با لفظ آيه موافق تر است، و از نظر اشکال هم، سالم تر از آن روايتى است که قمى آورده.
و نيز، در تفسير عياشى، از ابن ابى عمير، از بعضى از راويان شيعه، از امام صادق «عليه السّلام» روايت شده که در ذيل آيه: «وَ رَفَعَ أبَوَيهِ عَلَى العَرشِ» فرمود: «عرش»، به معنى تخت است، و در معناى جملۀ «وَ خَرُّوا لَهُ سُجّداً» فرموده: اين سجود ايشان، عبادت خدا بوده.
و نيز در همان کتاب، از ابوبصير، از ابى جعفر «عليه السّلام» روايت کرده که در حديثى فرمود:
يعقوب و فرزندانش، نُه روز راه پيمودند تا به مصر رسيدند. و چون به مصر رسيدند و بر يوسف وارد شدند، يوسف با پدرش معانقه کرد و او را بوسيد و گريه کرد، و خاله اش را بر بالاى تخت سلطنتى نشانيد. آنگاه به اتاق شخصى خود رفت و عطر و سرمه استعمال کرد و لباس رسمى سلطنت پوشيده، نزد ايشان باز گشت - و در نسخه اى آمده که سپس بر ايشان درآمد - پس وقتى او را با چنين جلال و شوکتى ديدند، همگى به احترام او و شکر خدا، به سجده افتادند. اين جا بود که يوسف گفت: «يَا أبَتِ هَذَا تَأويلُ رُؤيَاىَ مِن قَبلُ... بَينِى وَ بَينَ إخوَتِى».
آنگاه امام فرمود: يوسف در اين مدت بيست سال، هرگز عطر و سرمه و بوى خوش استعمال نکرده بود، و هرگز نخنديده و با زنان نياميخته بود، تا آن که خدا جمع يعقوب را جمع نموده و او را به پدر و برادرانش رسانيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۴۸
و در کافى، به سند خود، از عباس بن هلال الشامى، غلام ابى الحسن «عليه السّلام»، از آن جناب روايت کرد که گفت: خدمت آقايم عرض کردم: فدايت شوم! مردم چقدر دوست مى دارند کسى را که غذاى ناگوار بخورد و لباس خشن بپوشد و در برابر خدا خشوع کند.
فرمود: مگر نمى دانى که يوسف پيغمبر، که فرزند پيغمبر بود، همواره قباهاى حرير، آن هم زربافت مى پوشيد، و در مجالس آل فرعون مى نشست و حکم مى کرد، و مردم هم به لباس او ايراد نمى گرفتند. چون مردم محتاج لباس او نبودند. مردم از او عدالت مى خواستند.
آرى، مردم، نيازمند پيشوايى هستند که وقتى سخنى مى گويد، راست بگويد، و وقتى حکمى مى کند، عدالت را رعايت نمايد. زيرا خداوند نه طعام حلالى را حرام کرده و نه شراب حلالى را (حرام کرده)، او حرام را حرام و ممنوع کرده، چه کم و چه زياد. حتى خودش فرموده: «قُل مَن حَرَّمَ زِينَةَ اللّهِ الَّتِى أخرَجَ لِعِبَادِهِ وَ الطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزق».
و در تفسير عياشى، از محمّد بن مسلم نقل کرده که گفت: خدمت امام ابى جعفر «عليه السّلام» عرض کردم: يعقوب، بعد از آن که خداوند جمعش را جمع کرد و تعبير خواب يوسف را نشانش داد، چند سال در مصر با يوسف زندگى کرد؟
فرمود: دو سال. پرسيدم: در اين دو سال، حجت خدا در روى زمين کى بود، يعقوب، يا يوسف؟ فرمود: حجت خدا يعقوب بود، پادشاه يوسف. بعد از آن که يعقوب از دنيا رفت، يوسف استخوان هاى يعقوب را در تابوتى گذاشت و به سرزمين شام برده، در بيت المقدس به خاک سپرد، و از آن پس، يوسف بن يعقوب، حجت خدا گرديد.
مؤلف: روايات در داستان يوسف بسيار زياد است، و ما از آن ها به آن مقدارى اکتفا کرديم که به آيات کريمه، قرآن مساس و ارتباط داشت و مابقى را متعرض نشديم. چون علاوه بر اين که ارتباط زيادى با آيات نداشت، بيشتر آنها يا سندش ضعيف بود و يا متنش دچار تشويش و اضطراب بود.
مثلا از جمله رواياتى که گفتم ارتباطى با بحث تفسير ما ندارد، اين مطلب است که در بعضى از آن ها آمده که:
خداى سبحان، نبوت را در دودمان يعقوب در پشت «لاوى» قرار داد، و «لاوى»، همان کسى بود که مانع بقيه برادران از کشتن يوسف شد و گفت: «لَا تَقتُلُوا يُوسُفَ وَ ألقُوهُ فِى غَيَابَتِ الجُبّ...»، و همان او بود که در وقتى که يوسف، برادرش را به اتهام سرقت بازداشت نمود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۴۹
به برادران گفت: «من از جاى خود تکان نمى خورم و از سرزمين مصر بيرون نمى روم، تا آن که پدرم اجازه دهد و يا خدايم حکم کند، که او خير الحاکمين است». خداوند (هم)، به شکرانه اين دو عملش، نبوت را در دودمان وى قرار داد.
و نيز از جمله مطالبى که در برخى از آن روايات آمده، اين است که: يوسف «عليه السّلام» با همسر عزيز ازدواج کرد، و اين همسر عزيز، همان زليخا بود که سال ها عاشق يوسف شده و آن جريان ها را پيش آورد. بعد از آن که عزيز در خلال سال هاى قحطى از دنيا رفت، يوسف او را به همسرى خود گرفت.
و اگر اين حديث صحيح باشد، بعيد نيست که خداوند به شکرانه اين که او (زليخا) در نهايت، گفتار يوسف را تصديق کرده بر عليه خود گواهى داده و گفت: «الآنَ حَصحَصَ الحَقُّ أنَا رَاوَدتُهُ عَن نَفسِهِ وَ إنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِين»، او را به وصال يوسف رسانده باشد.
گفتارى در چند فصل، پيرامون داستان يوسف «ع»
* ۱ - داستان يوسف «ع» در قرآن:
يوسف پيغمبر، فرزند يعقوب ابن اسحاق بن ابراهيم خليل، يکى از دوازده فرزند يعقوب، و کوچکترين برادران خويش است، مگر بنيامين که او از آن جناب کوچکتر بود. خداوند متعال، مشيتش بر اين تعلق گرفت که نعمت خود را بر وى تمام کند و او را علم و حکم و عزّت و سلطنت دهد، و به وسيله او، قدر آل يعقوب را بالا ببرد. و لذا در همان کودکى، از راه رؤيا، او را به چنين آينده درخشان بشارت داد.
بدين صورت که وى، در خواب ديد يازده ستاره و آفتاب و ماه در برابرش به خاک افتادند و او را سجده کردند. اين خواب خود را براى پدر نقل کرد.
پدر، او را سفارش کرد که مبادا خواب خود را براى برادران نقل کنى. زيرا که اگر نقل کنى، بر تو حسد مى ورزند. آنگاه خواب او را تعبير کرد به اين که به زودى خدا تو را بر مى گزيند، و از تأويل احاديث به تو مى آموزد و نعمت خود را بر تو و بر آل يعقوب تمام مى کند، آن چنان که بر پدران تو ابراهيم و اسحاق تمام کرد.
اين رؤيا، همواره در نظر يوسف بود، و تمامى دل او را به خود مشغول کرده بود. او، همواره دلش به سوى محبت پروردگارش پر مى زد، و به خاطر علو نفس و صفاى روح و خصايص حميده و پسنديده اى که داشت، واله و شيداى پروردگار بود. و از اينها گذشته، داراى جمالى بديع بود، آن چنان که عقل هر بيننده را مدهوش و خيره مى ساخت.
يعقوب هم به خاطر اين صورت زيبا و آن سيرت زيباترش، او را بى نهايت دوست مى داشت، و حتى يک ساعت از او جدا نمى شد. اين معنا بر برادران بزرگترش گران مى آمد و حسد ايشان را بر مى انگيخت، تا آن که دور هم جمع شدند و درباره کار او با هم به مشورت پرداختند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۵۰
يکى مى گفت: بايد او را کشت. يکى مى گفت: بايد او را در سرزمين دورى انداخت و پدر و محبت پدر را به خود اختصاص داد. آنگاه بعدا توبه کرد و از صالحان شد. و در آخر، رأيشان بر پيشنهاد يکى از ايشان متفق شد که گفته بود: بايد او را در چاهى بيفکنيم تا کاروانيانى که از چاه هاى سر راه آب مى کشند، او را يافته و با خود ببرند.
بعد از آن که بر اين پيشنهاد تصميم گرفتند، به ديدار پدر رفته، با او در اين باره گفتگو کردند، که فردا يوسف را با ما بفرست تا در صحرا، از ميوه هاى صحرایى بخورد و بازى کند و ما او را محافظت مى کنيم. پدر در آغاز راضى نشد و چنين عذر آورد که من مى ترسم گرگ او را بخورد. از فرزندان اصرار و از او انکار، تا در آخر، راضی اش کرده، يوسف را از او ستاندند و با خود به مراتع و چراگاه هاى گوسفندان برده، بعد از آن که پيراهنش را از تنش بيرون آوردند، در چاهش انداختند.
آنگاه پيراهنش را با خون دروغين آلوده کرده، نزد پدر آورده، گريه کنان گفتند: ما رفته بوديم با هم مسابقه بگذاريم، و يوسف را نزد بار و بُنه خود گذاشته بوديم. وقتى برگشتيم، ديديم گرگ او را خورده است، و اين پيراهن به خون آلوده اوست.
يعقوب به گريه درآمد و گفت: چنين نيست، بلکه نفس شما امرى را بر شما تسويل کرده و شما را فريب داده. ناگزير صبرى جميل پيش مى گيرم و خدا هم بر آنچه شما توصيف مى کنيد، مستعان و ياور است. اين مطالب را جز از راه فراست خدادادى نفهميده بود، خداوند در دل او انداخت که مطلب او، از چه قرار است.
يعقوب همواره براى يوسف اشک مى ريخت و به هيچ چيز دلش تسلى نمى يافت، تا آن که ديدگانش از شدت حزن و فرو بردن اندوه، نابينا گرديد.
فرزندان يعقوب، مراقب چاه بودند ببينند چه بر سرِ يوسف مى آيد، تا آن که کاروانى بر سرِ چاه آمده، مأمور سقايت خود را روانه کردند، تا از چاه آب بکشد. وقتى دلو خود را به قعر چاه سرازير کرد، يوسف، خود را به دلو بند کرده، از چاه بيرون آمد. کاروانيان فرياد خوشحالی شان بلند شد، که ناگهان فرزندان يعقوب نزديکشان آمدند و ادعا کردند که اين بچه، بردۀ ايشان است، و آنگاه بناى معامله را گذاشته، به بهاى چند درهم اندک فروختند.
کاروانيان، يوسف را با خود به مصر برده، در معرض فروشش گذاشتند. عزيز مصر، او را خريدارى نموده، به خانه برد و به همسرش سفارش کرد تا او را گرامى بدارد، شايد به دردشان بخورد و يا او را فرزند خوانده خود کنند. همه اين سفارشات، به خاطر جمال بديع و بى مثال او و آثار جلال و صفاى روحى بود، که از جبين او مشاهده مى کرد.
يوسف، در خانه عزيز، غرق در عزّت و عيش روزگار مى گذراند، و اين خود، اولين عنايت لطيف و سرپرستى بى مانندى بود که از خداى تعالى نسبت به وى بروز کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۵۱
چون برادرانش خواستند تا به وسيله به چاه انداختن و فروختن، او را از زندگى خوش و آغوش پدر و عزّت و ناز او محروم سازند، و يادش را از دل ها ببرند. ولى خداوند، نه او را از ياد پدر برد و نه مزيت زندگى را از او گرفت، بلکه به جاى آن زندگى بدوى و ابتدايى، که از خيمه و چادر مويين داشت، قصرى سلطنتى و زندگى مترقى و متمدن و شهرى روزی اش کرد. به عکس همان نقشه اى که ايشان براى ذلت و خوارى او کشيده بودند، او را عزيز و محترم ساخت. رفتار خداوند با يوسف، از اول تا آخر، در مسير همه حوادث به همين منوال جريان يافت.
يوسف، در خانه عزيزف در گواراترين عيش، زندگى مى کرد، تا بزرگ شد و به حد رشد رسيد و به طور دوام، نفسش رو به پاکى و تزکيه، و قلبش رو به صفا مى گذاشت، و به ياد خدا مشغول بود، تا در محبت خداوند، به حد ولع، يعنى مافوق عشق رسيد و خود را براى خدا خالص گردانيد. کارش به جايى رسيد که ديگر همّى جز خدا نداشت. خدايش هم، او را برگزيده و خالص براى خودش کرد. علم و حکمتش ارزانى داشت. آرى، رفتار خدا با نيکوکاران، چنين است.
در همين موقع بود که همسر عزيز دچار عشق او گرديد، و محبت به او، تا اعماق دلش راه پيدا کرد، ناگزيرش ساخت تا با او بناى مراوده را بگذارد. بناچار، روزى همه درها را بسته، او را به خود خواند و گفت: «هَيتَ لَکَ». يوسف از اجابتش سر باز زد، و به عصمت الهى اعتصام جسته، گفت: «مَعَاذَ اللّهُ إنَّهُ رَبِّى أحسَنَ مَثوَاىَ إنَّهُ لَا يُفلِحُ الظَّالِمُونَ». زليخا او را تعقيب کرده، هر يک براى رسيدن به در، از ديگرى پيشى گرفتند، تا دست همسر عزيز، به پيراهن او بند شد و از بيرون شدنش جلوگيرى کرد، و در نتيجه، پيراهن يوسف از عقب پاره شد.
در همين هنگام، به عزيز برخوردند که پشت در ايستاده بود. همسر او، يوسف را متهم کرد به اين که نسبت به وى قصد سوء کرده. يوسف انکار کرد. در همين موقع، عنايت الهى او را دريافت، کودکى که در همان ميان در گهواره بود، به برائت و پاکى يوسف گواهى داد، و بدين وسيله، خدا او را تبرئه کرد.
بعد از اين جريان، به عشق زنان مصر و مراوده ايشان با وى مبتلا گرديد و عشق همسر عزيز، روز به روز، انتشار بيشترى مى يافت، تا آن که جريان با زندانى شدن وى خاتمه يافت.
همسر عزيز خواست تا با زندانى کردن يوسف، او را به اصطلاح تأديب نموده، مجبورش سازد تا او را در آنچه که مى خواهد، اجابت کند. عزيز هم از زندانى کردن وى، مى خواست تا سر و صدا و اراجيفى که درباره او انتشار يافته و آبروى او و خاندان او و وجهه اش را لکه دار ساخته، خاموش شود.
يوسف وارد زندان شد و با او، دو جوان از غلامان دربار نيز وارد زندان شدند. يکى از ايشان به وى گفت: در خواب ديده که آب انگور مى فشارد و شراب مى سازد. ديگرى گفت: در خواب ديده که بالاى سرِ خود، نان حمل مى کند و مرغ ها از آن نان مى خورند، و از وى درخواست کردند که تأويل رؤياى ايشان را بگويد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۵۲
يوسف «عليه السّلام»، رؤياى اولى را چنين تعبير کرد که: وى، به زودى از زندان رها شده، سمت پياله گردانى دربار را اشغال خواهد کرد. و در تعبير رؤياى دومى چنين گفت که: به زودى به دار آويخته گشته، مرغ ها از سرش مى خورند، و همين طور هم شد که آن جناب فرموده بود. در ضمن، يوسف به آن کس که نجات يافتنى بود، در موقع بيرون شدنش از زندان گفت: مرا نزد صاحبت به ياد آر. شيطان، اين سفارش را از ياد او برد، در نتيجه، يوسف سالى چند در زندان بماند.
بعد از اين چند سال، پادشاه خواب هولناکى ديد و آن را براى کرسى نشينان خود بازگو کرد، تا شايد تعبيرش کنند، و آن خواب، چنين بود که گفت: در خواب مى بينم که هفت گاو چاق، طعمه هفت گاو لاغر مى شوند، و هفت سنبله سبز و سنبله هاى ديگر خشکيده، هان اى کرسى نشينان! نظر خود را در روياى من بگویيد، اگر تعبير خواب مى دانيد.
گفتند: اين خواب آشفته است و ما داناى به تعبير خواب هاى آشفته نيستيم.
در اين موقع بود که ساقى شاه، به ياد يوسف و تعبيرى که او از خواب وى کرده بود، افتاد، و جريان را به پادشاه گفت و از او اجازه گرفت تا به زندان رفته، از يوسف تعبير خواب وى را بپرسد. او نيز اجازه داده، به نزد يوسف روانه اش ساخت.
وقتى ساقى نزد يوسف آمده، تعبير خواب شاه را خواست و گفت که همه مردم منتظرند پرده از اين راز برداشته شود. يوسف در جوابش گفت: هفت سال پى در پى کشت و زرع نموده، آنچه درو مى کنيد، در سنبله اش مى گذاريد، مگر مقدار اندکى که مى خوريد. آنگاه هفت سال ديگر بعد از آن مى آيد، که آنچه اندوخته ايد، مى خوريد، مگر اندکى از آنچه انبار کرده ايد. سپس بعد از اين هفت سال، سالى فرا مى رسد که از قحطى نجات يافته، از ميوه ها و غلات بهره مند مى گرديد.
شاه وقتى اين تعبير را شنيد، حالتى آميخته از تعجب و مسرت به وى دست داد، و دستور آزادی اش را صادر نموده، گفت: تا احضارش کنند. ليکن وقتى مأمور دربار زندان مراجعه نموده و خواست يوسف را بيرون آورد، او از بيرون شدن امتناع ورزيد و فرمود: بيرون نمى آيم، مگر بعد از آن که شاه، ماجراى ميان من و زنان مصر را تحقيق نموده، ميان من و ايشان حکم کند.
شاه، تمامى زنانى که در جريان يوسف دست داشتند، احضار نموده و درباره او با ايشان به گفتگو پرداخت. همگى به برائت ساحت او از جميع آن تهمت ها متفق گشته، به يک صدا گفتند: خدا منزّه است، که ما از او هيچ سابقه سويى نداريم.
در اين جا، همسر عزيز گفت: ديگر حق آشکارا شد، و ناگزيرم بگويم همه فتنه ها، زير سرِ من بود. من عاشق او شده و با او بناى مراوده را گذاردم، او از راستگويان است. پادشاه امر او را بسيار عظيم ديد، و علم و حکمت و استقامت و امانت او، در نظر وى عظيم آمد. دستور آزادى و احضارش را مجددا صادر کرد و دستور داد تا با کمال عزّت و احترام احضارش کنند، و گفت: او را برايم بياوريد تا من او را مخصوص خود سازم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۵۳
وقتى او را آوردند و با او به گفتگو پرداخت، گفت: تو ديگر امروز نزد ما داراى مکانت و منزلت و امانتى، زيرا به دقيق ترين وجهى آزمايش، و به بهترين وجهى خالص گشته اى.
يوسف در پاسخش فرمود: مرا متصدى خزائن زمين - يعنى سرزمين مصر - بگردان، که در حفظ آن حافظ و دانايم، و مى توانم کشتى ملت و مملکت را در چند سال قحطى به ساحل نجات رسانيده، از مرگى که قحطى بدان تهديدشان مى کند، برهانم.
پادشاه پيشنهاد وى را پذيرفته، يوسف دست در کار امور مالى مصر مى شود، و در کشت و زرع، بهتر و بيشتر و جمع طعام و آذوقه و نگهدارى آن در سيلوهاى مجهز با کمال تدبير سعى مى کند، تا آن که سال هاى قحطى فرا مى رسد، و يوسف طعام پس انداز شده را در بين مردم تقسيم مى کند و بدين وسيله، از مخمصه شان مى رهاند.
در همين سال ها بود که يوسف به مقام عزيزى مصر مى رسد و بر اريکه سلطنت تکيه مى زند. پس مى توان گفت: اگر زندان نرفته بود، به سلطنت نمى رسيد. در همين زندان بود که مقدمات اين سرنوشت فراهم مى شد.
آرى، با اين که زنان مصر مى خواستند (براى خاموش کردن آن سر و صداها،) اسم يوسف را از يادها ببرند و ديدگان را از ديدارش محروم و او را از چشم ها مخفى بدارند، وليکن خدا غير اين را خواست.
در بعضى از همين سال هاى قحطى بود که برادران يوسف، براى گرفتن طعام وارد مصر شدند و به نزد يوسف آمدند. يوسف به محض ديدن، ايشان را مى شناسد، ولى ايشان او را به هيچ وجه نمى شناسند. يوسف از وضع ايشان مى پرسد. در جواب مى گويند: ما فرزندان يعقوبيم، و يازده برادريم، که کوچکترين از همه ما، نزد پدر مانده، چون پدر ما طاقت دورى و فراق او را ندارد.
يوسف چنين وانمود کرد که چنين ميل دارد او را هم ببيند و بفهمد که مگر چه خصوصيتى دارد که پدرش اختصاص به خودش داده است. لذا دستور مى دهد که اگر بارِ ديگر، به مصر آمدند، حتما او را با خود بياورند. آنگاه (براى اين که تشويقشان کند)، بسيار احترامشان نموده، بيش از بهايى که آورده بودند، طعامشان داد و از ايشان عهد و پيمان گرفت که برادر را حتما بياورند.
آنگاه محرمانه به کارمندان دستور داد تا بها و پول ايشان را در خرجين هايشان بگذارند، تا وقتى بر مى گردند، متاع خود را شناخته، شايد دوباره برگردند.
چون به نزد پدر باز گشتند، ماجرا و آنچه را که ميان ايشان و عزيز مصر اتفاق افتاده بود، همه را براى پدر نقل کردند و گفتند که: با اين همه احترام، از ما عهد گرفته که برادر را برايش ببريم و گفته: اگر نبريم، به ما طعام نخواهد داد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۵۴
پدر از دادن بنيامين خوددارى مى کند. در همين بين، خرجين ها را باز مى کنند تا طعام را جابجا کنند. مى بينند که عزيز مصر، متاعشان را هم برگردانيده. مجددا نزد پدر رفته، جريان را به اطلاعش مى رسانند، و در فرستادن بنيامين اصرار مى ورزند. او هم امتناع مى کند، تا آن که در آخر، بعد از گرفتن عهد و پيمان هايى خدايى، که در بازگرداندن و محافظت او دريغ نورزند، رضايت مى دهد. و در عهد خود، اين نکته را هم اضافه مى کنند که اگر گرفتارى پيش آمد که برگرداندن او مقدور نبود، معذور باشند.
آنگاه براى بارِ دوم مجهز شده، به سوى مصر سفر مى کنند، در حالى که بنيامين را نيز همراه دارند. وقتى بر يوسف وارد مى شوند، يوسف برادر مادرى خود را به اتاق خلوت برده، خود را معرفى مى کند و مى گويد: من برادر تو يوسفم، ناراحت نباش، نخواسته ام تو را حبس کنم، بلکه نقشه اى دارم (که تو بايد مرا در پياده کردن آن کمک کنى)، و آن، اين است که مى خواهم تو را نزد خود نگه دارم، پس مبادا از آنچه مى بينى، ناراحت بشوى.
و چون بار ايشان را مى بندد، جام سلطنتى را در خرجين بنيامين مى گذارد. آنگاه جارزنى جار مى زند که: اى کاروانيان! شما دزديد. فرزندان يعقوب بر مى گردند و به نزد ايشان مى آيند، که مگر چه گُم کرده ايد؟ گفتند: جام سلطنتى را، هر که از شما آن را بياورد، يک بار شتر جايزه مى دهيم، و من خود ضامن پرداخت آنم.
گفتند: به خدا شما که خود فهميديد که ما بدين سرزمين نيامده ايم، تا فساد برانگيزيم، و ما دزد نبوده ايم. گفتند: حال اگر در بار شما پيدا شد، کيفرش چيست؟ خودتان بگوييد. گفتند: (در مذهب ما) کيفر دزد، خود دزد است، که برده و مملوک صاحب مال مى شود. ما سارق را اين طور کيفر مى کنيم.
پس شروع کردند به بازجويى و جستجو. نخست خرجين هاى ساير برادران را وارسى کردند، در آن ها نيافتند. آنگاه آخر سر، از خرجين بنيامين درآورده، دستور بازداشتش را دادند.
هرچه برادران نزد عزيز آمده و در آزاد ساختن او التماس کردند، مؤثر نيفتاد. حتى حاضر شدند يکى از ايشان را به جاى او بگيرد و بر پدر پير او ترحم کند، مفيد نيفتاد.
ناگزير مأيوس شده، نزد پدر آمدند، البته غير از بزرگتر ايشان، که او در مصر ماند و به سايرين گفت: مگر نمى دانيد که پدرتان از شما پيمان گرفته، مگر سابقه ظلمى که به يوسفش کرديد، از يادتان رفته؟ من که از اين جا تکان نمى خورم، تا پدرم اجازه دهد، و يا خداوند که احکم الحاکمين است، برايم راه چاره اى معين نمايد. لذا او در مصر ماند و ساير برادران نزد پدر بازگشته، جريان را برايش گفتند.
يعقوب «عليه السلام»، وقتى اين جريان را شنيد، گفت: نه ، نفس شما باز شما را به اشتباه انداخته و گول زده است، صبرى جميل پيش مى گيرم، باشد که خدا همه آنان را به من برگرداند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۵۵
در اين جا، روى از فرزندان برتافته، ناله اى کرد و گفت: آه، وا اسفاه بر يوسف! و ديدگانش از شدت اندوه و غمى که فرو مى برد، سفيد شد، و چون فرزندان ملامتش کردند که تو هنوز دست از يوسف و ياد او بر نمى دارى، گفت: (من که به شما چيزى نگفته ام)، من حزن و اندوهم را نزد خدا شکايت مى کنم، و من از خدا چيزهايى سراغ دارم که شما نمى دانيد.
آنگاه فرمود: اى فرزندان من! برويد و از يوسف و برادرش جستجو کنيد و از رحمت خدا مأيوس نشويد، من اميدوارم که شما موفق شده، هر دو را پيدا کنيد.
چند تن از فرزندان به دستور يعقوب، دوباره به مصر برگشتند. وقتى در برابر يوسف قرار گرفتند، و نزد او تضرع و زارى کردند و التماس نمودند که به ما و جان ما و خانواده ما و برادر ما رحم کن، و گفتند که:
هان اى عزيز! بلا و بدبختى ما و اهل ما را احاطه کرده، و قحطى و گرسنگى از پايمان درآورده، با بضاعتى اندک آمده ايم، تو به بضاعت ما نگاه مکن، و کيل ما را تمام بده، و بر ما و بر برادر ما که اينک برده خود گرفته اى، ترحم فرما، که خدا تصدق دهندگان را دوست مى دارد.
اين جا بود که کلمه خداى تعالى (که عبارت بود از عزيز کردن يوسف، برغم خواسته برادران، و وعده اين که قدر و منزلت او و برادرش را بالا برده و حسودان ستمگر را ذليل و خوار بسازد)، تحقق يافت و يوسف تصميم گرفت خود را به برادران معرفى کند. ناگزير چنين آغاز کرد:
هيچ مى دانيد آن روزها که غرق در جهل بوديد، با يوسف و برادرش چه کرديد؟ (برادران تکانى خورده)، گفتند: آيا راستى تو يوسفى؟ گفت: من يوسفم، و اين برادر من است، خدا بر ما منت نهاد. آرى، کسى که تقوا پيشه کند و صبر نمايد، خداوند اجر نيکوکاران را ضايع نمى سازد.
گفتند: به خدا قسم که خدا تو را بر ما برترى داد، و ما چه خطاکارانى بوديم، و چون به گناه خود اعتراف نموده و گواهى دادند که امر در دست خداست، هر که را او بخواهد، عزيز مى کند و هر که را بخواهد، ذليل مى سازد، و سرانجام نيک، از آن مردم با تقوا است و خدا با خويشتنداران است.
در نتيجه يوسف هم، در جوابشان شيوه عفو و استغفار را پيش کشيده، چنين گفت: امروز، به خرده حساب ها نمى پردازيم، خداوند شما را بيامرزد. آنگاه همگى را نزد خود خوانده، احترام و اکرامشان نمود. سپس دستورشان داد تا به نزد خانواده هاى خود بازگشته، پيراهن او را هم با خود برده، به روى پدر بيندازند، تا به همين وسيله، بينا شده او را با خود بياورند.
برادران آماده سفر شدند. همين که کاروان از مصر بيرون شد، يعقوب در آن جا که بود، به کسانى که در محضرش بودند، گفت: من دارم بوى يوسف را مى شنوم، اگر به سستى رأى نسبتم ندهيد! فرزندانى که در حضورش بودند، گفتند: به خدا قسم، تو هنوز در گمراهى سابقت هستى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۵۶
و همين که بشير وارد شد و پيراهن يوسف را به صورت يعقوب انداخت، يعقوب ديدگان از دسته رفته خود را باز يافت، و عجب اين جاست که خداوند به عين همان چيزى که به خاطر ديدن آن، ديدگانش را گرفته بود، با همان، ديدگانش را شفا داد. آنگاه به فرزندان گفت: به شما نگفتم که من از خدا چيزهايى سراغ دارم که شما نمى دانيد؟!
گفتند: اى پدر! حال براى ما استغفار کن، و آمرزش گناهان ما را از خدا بخواه. ما مردمى خطا کار بوديم. يعقوب فرمود: به زودى از پروردگارم جهت شما طلب مغفرت مى کنم که او، غفور و رحيم است.
آنگاه تدارک سفر ديده، به سوى يوسف روانه شدند. يوسف ايشان را استقبال کرد، و پدر و مادر را در آغوش گرفت، و امنيت قانونى براى زندگى آنان در مصر صادر کرد و به دربار سلطنتی شان وارد نمود و پدر و مادر را بر تخت نشانيد. آنگاه يعقوب و همسرش به اتفاق يازده فرزندش، در مقابل يوسف، به سجده افتادند.
يوسف گفت: پدر جان! اين تعبير همان خوابى است که من قبلا ديده بودم. پروردگارم خوابم را حقيقت کرد، آنگاه به شکرانه خدا پرداخت، که چه رفتار لطيفى در دفع بلاياى بزرگ از وى کرد، و چه سلطنت و علمى به او ارزانى داشت.
دودمان يعقوب همچنان در مصر ماندند، و اهل مصر يوسف را به خاطر آن خدمتى که به ايشان کرده بود و آن منتى که به گردن ايشان داشت، بى نهايت دوست مى داشتند و يوسف ايشان را به دين توحيد و ملت آبائش ابراهيم و اسحاق و يعقوب دعوت مى کرد، که داستان دعوتش، در قصه زندانش و در سوره «مؤمن» آمده.
رده:تفسیر المیزان