المیزان جلد۱۴ بخش۷
«قَالَ سلَامٌ عَلَيْک سأَستَغْفِرُ لَک رَبّى إِنَّهُ کانَ بى حَفِيًّا»:
کلمۀ «حَفِىّ»، به طورى که راغب گفته، به معناى نيکوکار لطيف و مهربان است، و «لطيف»، کسى است که مراقب حوائج دقيق و باريک محتاجان باشد، تا در صدد رفع آن ها بر آيد. گفته مى شود: «حَفَا، يَحفُو، حَفِىّ و حَفوَه، و إحفَاء سؤال» به معناى اصرار و التماس در آن است.
ابراهيم «عليه السلام» در مقابل تهديد پدر و بدی اش به او سلام کرد. سلامى که در آن احسان و امنيت باشد. و نيز به او وعده استغفار داد تا از پروردگارش براى او طلب آمرزش کند و در مقابل تهديد او که گفت دهرى طولانى از من کناره بگير، گفت: من از شما و اين بت ها که مى پرستيد، کناره مى گيرم.
اما اين که سلام کرد، چون سلام دأب و عادت بزرگواران است، با تقديم آن، جهالت پدر را تلافى کرد. او وى را به خاطر حرف حقى که زده بود، تهديد به رجم و طرد کرد، ولى وى او را وعدۀ امنيت و سلامتى و احسان داد.
اين، همان دستور العملى است که قرآن کريم، در آيه: «وَ إذَا مَرُّوا بِاللَّغوِ مَرُّوا کِرَاماً»، و آيه: «وَ إذَا خَاطَبَهُمُ الجَاهِلُونَ قَالُوا سَلاَماً» بيان کرده است.
و اما اين که بعضى گفته اند که: منظورش از «سلام»، خداحافظى و تحيت جدايى بوده، و خواسته است امر پدر را که گفت: «وَ اهجُرنِى...» اطاعت کند، حرف صحيحى نيست. زيرا ابراهيم «عليه السلام» بعد از مدت ها که از اين گفت و شنود گذشت، از قوم خود دورى گزيد.
وجه طلب مغفرت ابراهيم«ع»، براى پدر مشرک خود
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۷۹
و اما اين که گفت: برايت از پروردگارم طلب مغفرت مى کنم، با اين که پدرش مشرک بوده، جهتش به طورى که از ظاهر آيه: «يَا أبَتِ إنّى أخَافُ أن يَمَسَّکَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحمَانِ فَتَکُونَ لِلشَّيطَانِ وَلِيّاً» بر مى آيد، اين بوده که ابراهيم در آن لحظه، به کفر او و اين که از اولياى شيطان است و دلش يکباره مطبوع بر کفر و انکار و عناد حق شده، یقین نداشته. چون اگر به اين معانى يقين مى داشت، به مثل «إنّى أخَافُ» تعبير نمى کرد.
پس معلوم می شود که آن جناب احتمال مى داده که پدر، جاهلى قاصر و مستضعف باشد، که اگر حق برايش روشن گردد، آن را پيروى مى کند، و شمول رحمت الهى به امثال اين گونه اشخاص، امرى ممکن است. همچنان که قرآن کريم فرموده: «إلّا المُستَضعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الوِلدَانِ لَا يَستَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لَا يَهتَدُونَ سَبِيلاً * فَأُولَئِکَ عَسَى اللّهُ أن يَعفُوَ عَنهُم وَ کَانَ اللّهُ عَفُوّا غَفُوراً».
و چون اين احتمال را مى داده، خواسته است عواطف او را با اين وعده تحريک کند، و در عين حال آمرزش خدا را هم برايش حتمى نکرد و آن را به صورت اميدوارى وعده داد. به دليل اين که گفت: «إنَّهُ کَانَ بِى حَفِيّاً: پروردگار من، همواره به من لطف داشته است».
و نيز، در سوره «ممتحنه»، آيه ۴، از او نقل شده که بعد از وعده استغفار، اضافه کرده است که: من از خدا چيزى را براى تو مالک و صاحب اختيار نيستم، و فرموده: «إلّا قَولَ إبرَاهِيمَ لِأبِيهِ لَأستَغفِرَنَّ لَکَ وَ مَا أملِکُ لَکَ مِنَ اللّهِ مِن شَئ».
و مؤيد اين گفتار، قول خداوند متعال است که مى فرمايد: «مَا کَانَ لِلنَّبِىِّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أن يَستَغفِرُوا لِلمُشرِکِينَ وَ لَو کَانُوا أولِى قرُبَى مِن بَعدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُم أنّهُم أصحَابُ الجَحِيم * وَ مَا کَان استِغفَارُ إبرَاهِيمَ لِأبِيهِ إلّا عَن مَوعِدَةٍ وَعَدَهَا إيّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أنَّهُ عَدُوٌّ لِلهِ تَبَرَّءَ مِنهُ إنّ إبرَاهِيمَ لَأوّاهٌ حَلِيمٌ».
پس تبرّى و بيزاری اش بعد از آن که معلوم شد پدرش از دشمنان خدا است، خود دليل بر اين است که قبلا احتمال مى داده که دشمن خدا نباشد، هرچند که مى دانسته است، مشرک است، و جمع ميان مشرک بودن و دشمن خدا نبودن، در افراد جاهل خالى از عناد، تصور دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۸۰
مؤيد اين نظريه، آيه شريفه «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ألّا تَتَّخِذُوا عَدُوِّى وَ عَدُوَّکُم أولِيَاء تُلقُونُ إلَيهِم بِالمَوَدَّة... لَا يَنهَاکُمُ اللّهُ عَنِ الَّذِينَ لَم يُقَاتِلُوکُم فِى الدِّينِ وَ لَم يُخرِجُوکُم مِن دِيَارِکُم أن تَبَرُّوهُم وَ تُقسِطُوا إلَيهِم إنّ اللّهَ يُحِبُّ المُقسِطِين...».
وجوه گفته شده در باره استغفار ابراهيم «ع»، براى «آزر»
و از جمله توجيهاتى که براى استغفار ابراهيم براى پدر مشرکش کرده اند اين است که: او، وعدۀ استغفارش داده بود، و به حکم عقل، وفاى به وعده لازم بود. زيرا عقل از تجويز آن، ابايى ندارد، و جائز نبودن آن به دليل نقل است، و آن روز، اين منع نقلى نرسيده بود. بعدا وقتى شريعت برايش آمد، تحريم شد، و بعد از تحريم از پدر بيزارى جسته است.
ولى اشکال اين توجيه، اين است که با آيات داستان، اگر در آن دقت شود، تطبيق نمى کند. يکى ديگر اين است که: معناى استغفار ابراهيم، مشروط به توبه پدر و ايمان آوردن او بوده. اين وجه نيز، به طورى که خود شما خواننده ملاحظه مى کنيد، صحيح نيست.
يکى ديگر اين که: معناى «سَأستَغفِرُ لَکَ رَبِّى»، اين است که من به زودى دعا مى کنم که خدا تو را در دنيا عذاب نکند، و اين نيز مانند وجه قبلى، تقييدى است بدون مقيد.
يکى ديگر اين که: وعده دعا به مسبّب است، که مستلزم وعدۀ دعاء به سبب است و معناى اين که گفت «به زودى از خدا مسئلت مى نمايم که تو را بيامرزد»، اين است که به زودى از خدا مسئلت مى کنم که تو را موفق به توبه نموده، به سوى ايمان هدايتت کند، و در نتيجه تو را بيامرزد. ممکن هم هست طلب مغفرت را کنايه از طلب توفيق توبه و هدايت به ايمان گرفت.
و اين معنا، هرچند که از ساير معانى ديگر معتدل تر است، وليکن خالى از بُعد هم نيست. براى اين که گفتيم در کلام بویى از استعطاف و تحبيب قلب هست، و اين با طلب مغفرت مناسب تر است، تا طلب توفيق و هدايت. (هرچند که اين مناسب تر بودن هم، محل حرف است).
و نظير اين دعا که براى پدر خود کرد، دعايى است که براى عموم مشرکان کرده و گفت: «وَ اجنُبنِى وَ بَنِىَّ أن نَعبُدَ الأصنَام رَبِّ إنَّهُنَّ أضلَلنَ کَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَن تَبِعَنِى فَإنّهُ مِنِّى وَ مَن عَصَانِى فَإنَّکَ غَفُورٌ رَحِيمٌ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۸۱
«وَ أَعْتزِلُکُمْ وَ مَا تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ وَ أَدْعُوا رَبّى عَسى أَلا أَکُونَ بِدُعَاءِ رَبّى شقِيًّا»:
در اين آيه، وعده مى دهد به کناره گيرى و دورى از مشرکان و از اصنام آنان، تا با خداى خود خلوت نموده، خالص او را بخواند، تا شايد دعايش بى ثمر نشود. و اگر در اين کار اظهار رجاء و اميد کرد، براى اين بود که اين گونه اسباب، يعنى دعا و توجه به سوى خدا و امثال آن، اسبابى نيست که چيزى را بر خدا واجب کند، بلکه اگر خدا در مقابل آن ثوابى بدهد و سعادتى مرحمت کند و يا هر پاداش نيک ديگرى بدهد، همه از باب تفضّل است.
علاوه بر اين، ملاک امور، خاتمۀ آن است و جز خدا، کسى از غيب و از خواتم امور خبر ندارد. پس مرد مؤمن، بايد که هميشه بين خوف و رجاء باشد.
«فَلَمَّا اعْتزَلهَُمْ وَ مَا يَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسحَاقَ وَ يَعْقُوب ...لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا»:
بعيد نيست اين که به جاى بردن نام فرزند ديگر خود اسماعيل، نام نوۀ خود، يعقوب را برد، براى اين بوده که خواسته است به توالى شجرۀ نبوت در بنى اسرائيل اشاره کند. چون از دودمان يعقوب، جمع کثيرى از انبياء بوده اند. مؤيد اين معنا، جملۀ «وَ کُلّاً جَعَلنَا نَبِيّا» است.
«وَ وَهَبنَا لَهُم مِن رَحمَتِنَا» - ممکن است مراد از رحمت، امامت باشد، همچنان که در آيه ۷۲ و ۷۳ سوره «انبياء» که آن موهوب را صريحا نام برده، ائمه اى صالح خوانده و فرموده: «وَ وَهَبنَا لَهُ إسحاقَ وَ يَعقُوبَ نَافِلَةً وَ کُلّاً جَعَلنَا صَالِحِين وَ جَعَلنَاهُم أئِمّةً يَهدُونَ بِأمرِنَا».
و ممکن هم هست مراد از آن رحمت، تأييد به روح القدس باشد، همچنان که جملۀ بعدى همان آيه ۷۳ که مى فرمايد: «وَ أوحَينَا إلَيهِم فِعلَ الخَيرَاتِ: به ايشان فعل خيرات را وحى کرديم»، که به زودى معنايش خواهد آمد، بدان اشاره مى کند. ممکن هم هست معناى آن، مطلق ولايت الهى باشد.
کلمۀ «لسان» در جملۀ «وَ جَعَلنَا لَهُم لِسَانَ صِدقٍ عَلِيّا» - به طورى که گفته اند - به معناى ذکر خير در مردم و يا ذکر شر است، که اگر به صدق اضافه شود، معنايش ثناء جميل مردم و ثنایى که در آن دروغ نباشد، مى باشد. و کلمۀ «عَلَى» به معناى رفيع است و معنا اين است که: براى آنان، ثناى جميلى راست و رفيع القدر قرار داديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۸۲
آيات ۵۱ - ۵۷ سوره مريم
وَ اذْکُرْ فى الْکِتَابِ مُوسى إِنَّهُ کانَ مُخْلَصاً وَ کانَ رَسُولاً نَّبِيًّا(۵۱)
وَ نَادَيْنَهُ مِن جَانِبِ الطورِ الاَيْمَنِ وَ قَرَّبْنَاهُ نجِيًّا(۵۲)
وَ وَهَبْنَا لَهُ مِن رَّحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا(۵۳)
وَ اذْکُرْ فى الْکِتَابِ إِسمَاعِيلَ إِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ کانَ رَسُولاً نَّبِيًّا(۵۴)
وَ کانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصلَوةِ وَ الزَّکَوةِ وَ کانَ عِندَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا(۵۵)
وَ اذْکُرْ فى الْکِتَابِ إِدْرِيس إِنَّهُ کانَ صِدِّيقاً نَّبِيًّا(۵۶)
وَ رَفَعْنَاهُ مَکاناً عَلِياًّ(۵۷)
«ترجمه آیات»
در اين کتاب موسى را ياد کن، که وى بى شائبه و مخلص، و فرستاده اى پيغمبر بود. (۵۱)
ما او را از جانب راست (کوه) طور ندا زديم و او را به رازگويى تقرب داديم. (۵۲)
و از رحمت خويش؛ برادرش هارون پيغمبر را به او بخشيديم. (۵۳)
در اين کتاب اسماعيل را ياد کن، که وى درست وعده، و فرستاده اى پيامبر بود. (۵۴)
و کسان خود را به نماز خواندن و زکات دادن وادار مى کرد، و نزد پروردگار خويش پسنديده بود. (۵۵)
در اين کتاب ادريس را ياد کن، که پيغمبرى راستى پيشه بود. (۵۶)
و ما او را به مقامى بلند، بالا برديم. (۵۷)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۸۳
«بیان آیات»
در اين آيات، جمع ديگرى از انبياء، و برخى از موهبت ها و رحمت هايى را که به ايشان اختصاص داده، ذکر مى کند و آنان، عبارتند از: موسى، هارون، اسماعيل و ادريس «عليهم السلام».
اشاره به اوصاف حضرت موسى و اسماعیل و ادریس «ع»
«وَ اذْکُرْ فى الْکِتَابِ مُوسى إِنَّهُ کانَ مُخْلَصاً وَ کانَ رَسُولاً نَّبِيًّا»:
در سابق معناى کلمه «مُخلَص» - به فتح لام - گذشت، که عبارت است از کسى که خداوند او را خالص براى خود قرار داده و غير خدا کسى در او نصيبى نداشته باشد. نه در او و نه در عمل او. و اين مقام، بلندترين مقام هاى عبوديت است، و نيز در سابق فرق ميان «رسول» و «نبىّ» گذشت.
«وَ نَادَيْنَاهُ مِن جَانِبِ الطُّورِ الاَيْمَنِ وَ قَرَّبْنَاهُ نجِيًّا»:
کلمه «أيمَن»، صفت «جانب» است. يعنى جانب راست طور. و در مجمع گفته: کلمه «نَجِىّ»، به معناى مناجى است، مانند «جليس» و «ضَجِيع»، که به معناى مجالس و مضاجع است.
و ظاهر آيه اين است که منظور از «قَرَّبنَاهُ»، نزديکى معنوى است، نه مکانى. هر چند که اين معنا در مکان «طور» واقع شده است و تکلّم هم در آن مکان بود. مثال اين آيه شريفه، اين است که مولايى مقتدر و عزيز، بنده ذليل خود را بخواند و او را به مجلس خود نزديک گرداند و بيخ گوشى با او سخن بگويد، و معلوم است که چنين تقربى به خدا، سعادتى است که براى کس ديگرى دست نمى دهد.
«وَ وَهَبْنَا لَهُ مِن رَّحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا»:
اين آيه، اشاره است به اجابت دعايى که موسى «عليه السلام» در اولين بار، که در طور به او وحى شد کرده و گفته بود: «وَ اجعَل لِى وَزِيراً مِن أهلِى * هَارُونَ أخِى * أُشدُد بِهِ أزرِى * وَ أشرِکهُ فِى أمرِى».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۸۴
«وَ اذْکُرْ فى الْکِتَابِ إِسمَاعِيلَ إِنَّهُ کانَ صَادِقَ الْوَعْدِ...»:
مفسران در اين که اين «اسماعيل» کيست، اختلاف کرده اند. بيشتر آن ها گفته اند که او، فرزند ابراهيم خليل الرحمان است. و اگر او را تنها نام برده و از اسحاق و يعقوب نام نبرد، براى اين بوده که نسبت به خصوص او عنايت داشته است.
و بعضى گفته اند: «اسماعيل بن حزقيل»، يکى از انبياى بنى اسرائيل است. چون اگر فرزند ابراهيم بود، مى بايست اسحاق و يعقوب را هم نام مى برد.
دليلى که بيشتر مفسران براى نظريه خود آورده اند (که به خصوص اسماعيل عنايت داشته)، حرف صحيحى نيست. زيرا اگر چنين بود، جا داشت که نام وى را بعد از نام ابراهيم و قبل از داستان موسى ذکر کند، نه بعد از داستان او.
«وَ کانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصلَوةِ وَ الزَّکَوةِ وَ کانَ عِندَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا»:
مراد از «اهل او»، به طورى که از ظاهر لفظ بر مى آيد، خواص از عترت و عشيره و قوم او است. بعضى گفته اند: مراد از «اهل او»، امت او است. ولى سخنى است بدون دليل.
و مراد از «مَرضِىّ» بودن نزد پروردگارش اين است که نفس او مرضىّ است، نه عملش. همچنان که بعضى از مفسران به همين معنا تفسيرش کرده اند. چون اطلاق لفظ با تقييد مخصوص رضاى به عمل نمى سازد.
«وَ اذْکُرْ فى الْکِتَابِ إِدْرِيس إِنَّهُ کانَ صِدِّيقاً نَّبِيًّا... مَکاناً عَلِياًّ»:
مفسران گفته اند: نام ادريس پيغمبر «اخنوخ» بود، و او به طورى که تورات، در سفر تکوين نوشته، يکى از اجداد نوح «عليه السلام» است، و اگر به ادريس معروف شده، بدين جهت بوده که بسيار مشغول به درس دادن بوده است.
مقصود از «رفعناه مکانا عليا»، درباره ادريس چيست؟
«وَ رَفَعنَاهُ مَکَاناً عَلِيّا» - ممکن است از سياق داستان هايى که در اين سوره به رديف ذکر مى شود و مواهب نبوت و ولايت را که از مقامات معنوى و الهى است، ذکر مى کند، استفاده کرد که مراد از «مَکَان عَلِىّ» که خدا وى را بدان مکان رفعت داده، يکى از درجات قرب باشد. زيرا رفعت مکانى و صعود دادن به جايى بلند، هرچند که بلندترين مکان هاى متصور باشد، مزيتى به شمار نمى رود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۸۵
بعضى گفته اند: مراد از آن - به طورى که حديث هم بر آن وارد شده - اين است که خداوند او را به بعضى طبقات آسمان بالا برده و همان جا قبض روحش کرد، که اگر اين باشد، آنگاه مقصود در آيه نشان دادن يکى از آيات بالغه قدرت الهى است، و همين خود مزيت قابل توجهى است.
داستان اسماعيل صادق الوعد
داستان اسماعيل بن حزقيل پيغمبر، جز در اين دو آيه، در جايى ديگر نيامده.، تازه اين دو آيه هم، بنا به يک تفسير مربوط به او است، و بنابر آن خداى سبحان او را به ثناى جميلى ستوده و صادق الوعد و آمر به معروف و مرضى درگاه خويش خوانده و فرموده که: «او، رسولى نبى بوده است».
و اما حديث در علل الشرايع، به سند خود، از ابن ابى عمير و محمّد بن سنان، از شخصى که نام برده، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که: «أُذکُر فِى الکِتَابِ اسمَاعِيل إنَّهُ کَانَ صَادِقَ الوَعدِ وَ کَانَ رَسُولاً نَبِيّا»، اسماعيل فرزند ابراهيم نيست، بلکه پيغمبرى ديگر از انبياء بوده که خداى عزوجل، به سوى قومش مبعوث نمود، و مردمش او را گرفته و پوست سر و رويش را کندند.
پس فرشته اى نزدش آمده، گفت: خداى عزوجل، مرا نزد تو فرستاد تا هر امرى دارى، اطاعت کنم. گفت: من بايد به ديگر انبياء اقتداء داشته و آنان را اسوه خود قرار دهم.
مؤلف: اين معنا را به سند خود، از ابوبصير، از امام صادق «عليه السلام» نيز روايت کرده که در آخر آن آمده: من بايد حسين «عليه السلام» را اسوه خود قرار دهم.
و در کتاب عيون، به سند خود، از سليمان جعفرى، از امام رضا «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: هيچ مى دانى چرا اسماعيل را صادق الوعد خواندند؟ عرض کردم: نه، نمى دانم. فرمود: با مردى وعده کرده بود، در همان موعد در آن جا حاضر شده، تا يک سال به انتظارش نشست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۸۶
مؤلف: اين معنا در کافى، از ابن ابى عمير، از منصور بن حازم و از امام صادق «عليه السلام» روايت شده. در مجمع نيز، آن را بدون ذکر سند، از آن جناب نقل کرده است.
و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ اذکُر فِى الکِتَابِ أسمَاعِيل إنَّهُ کَانَ صَادِقَ الوَعد» آمده که امام فرمود: اسماعيل وعده اى داده بود و يک سال منتظر دوستش نشست، و او، «اسماعيل»، پسر حزقيل بود.
مؤلف: وعده اى که آن جناب داده بوده، مطلق بوده است. يعنى مقيد نکرده که يک ساعت يا يک روز يا فلان مدت در آن جا منتظر مى مانم. به همين جهت مقامى که از صدق و درستى داشته، اقتضاء کرده که به اين وعده مطلق وفا کند، و در جایى که معين نموده، بايستد تا رفيقش بيايد.
صفت «وفاء» مانند ساير صفات نفسانى از حبّ، اراده، عزم، ايمان، ثقه و تسليم، داراى مراتب مختلفى است، که بر حسب اختلاف مراتب علم و يقين مختلف مى شود. همان طور که يک مرتبه از ايمان با تمامى خطاها و گناهان مى سازد، که نازل ترين مراتب آن است، و از آن به بعد، مرتبه به مرتبه رو به تزايد و صفا نهاده، تا به جايى مى رسد که از هر شرک خفىّ، خالص مى گردد، و ديگر قلب به چيزى غير از خدا تعلق پيدا نمى کند. حتى التفاتى هم به غير خدا نمى نمايد، که اين اعلا مراتب ايمان است.
همچنين وفاى به عهد هم، داراى مراتبى است. يکى از مراتبش، وفاى قولى است. مثل اين که قول بدهد که يک ساعت يا دو ساعت فلان جا منتظر بايستد، تا کار لازم ترى پيدا شده، او را از بيشتر ايستادن منصرف کند. اين يک مرتبه از وفاء است، که عرفا آن را وفاء مى خوانند، و از اين مرتبه بالاتر، اين است که آن قدر بايستد تا عادتا از برگشتن طرف نااميد شود و اطلاق وعده را به يأس مقيد سازد، و از اين هم بالاتر اين که اطلاق آن را حفظ نموده، اين قدر بايستد تا طرف برگردد، هر چند که طولانى شود.
پس نفوس قوى که مراقب قول و فعل خود هستند، هيچ وقت قولى نمى دهند، مگر قولى که طاقت عمل به آن را داشته باشند و بتوانند با عمل، آن را تصديق کنند و همين که از زبانشان در آمد، ديگر هيچ چيز از انفاذ آن بازشان نمى دارد.
و در روايت آمده که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، به يکى از اصحاب خود وعده داد که در مکه، نزد خانه کعبه، منتظرش مى باشد تا او برگردد. ولى آن مرد در پى کار خود رفته، فراموش کرد برگردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۸۷
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، سه روز در آن جا منتظر ماند تا خبر به آن مرد رسيد، به مسجد آمده، عذرخواهى کرد. آرى، اين مقام صديقان است، که هيچ سخنى نگويند مگر آن که بدان عمل کنند.
داستان ادريس پيامبر«ع»
۱ - در قرآن کريم، داستان آن جناب، جز در دو آيه از سوره «مريم» نيامده، و آن دو آيه، اين است که مى فرمايد: «وَ اذکُر فِى الکِتَابِ إدرِيسَ إنَّهُ کَانَ صِدِّيقاً نَبِيّاً * وَ رَفَعنَاهُ مَکَاناً عَلِيّاً».
و دو آيه از سوره «انبياء» که مى فرمايد: «وَ إسمَاعِيلَ وَ إدرِيسَ وَ ذَا الکِفلِ کُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ * وَ أدخَلنَاهُم فِى رَحمَتِنَا إنَّهُم مِنَ الصَّالِحِينً».
و در اين آيات، خداى تعالى، او را به ثنايى جميل ستوده و او را پيامبرى صدّيق و از زمرۀ صابران و صالحان شمرده، و خبر داده که او را به «مکانى منيع» بلند کرده است.
۲ - از جمله روايات وارده در داستان ادريس، روايتى است که کتاب «کمال الدين و تمام النعمة»، به سند خود، از ابراهيم بن ابى البلاد، از پدرش، از امام محمد باقر «عليه السلام» نقل کرده، و چون حديث طولانى بود، ما آن را تلخيص کرديم. و خلاصه اش، اين است که:
ابتداء نبوت ادريس چنين بوده که در عهد وى، سلطانى جبّار بوده. روزى براى گردش سوار شده و به سير و تنزّه مشغول گشت. در ضمن راه، به سرزمينى سبز و خرّم رسيد و از آن جا خوشش آمد و دلش خواست تا آن جا را به مِلک خود در آورد، و آن زمين، مال بنده اى مؤمن بود. دستور داد احضارش کردند، و در باب خريدن آن به گفتگو پرداخت، ولى مرد حاضر به فروش نشد.
پادشاه به شهر خود بازگشت، در حالى که درباره اين پيشامد اندوهناک و متحير بود. با همسرش مشورت کرد. البته در همۀ مهمات خود، با او مشورت مى کرد. زن چنين نظر داد که چند نفر شاهد دروغين وادار کن تا گواهى دهند که فلان شخص، از دين پادشاه بيرون شده، دادگاه حکم قتلش را صادر کند و مِلکش را به تصرف در آورد. شاه همين کار را کرد، و زمين آن مرد مؤمن را غصب نمود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۸۸
خداوند، به ادريس وحى فرستاد تا نزد آن پادشاه رفته، اين پيام را از ناحيه خدا به وى برساند که: آيا به کشتن بندۀ مؤمن و بى گناه من راضى نشدى، زمينش را هم مصادره کردى و زن و فرزندش را گرسنه و محتاج و تهیدست ساختى؟ به عزت خودم سوگند، که در آخرت انتقامش را از تو خواهم گرفت، و در دنيا هم، سلطنت را از تو سلب خواهم نمود، و مملکتت را ويران و عزّتت را به ذلّت مبدّل خواهم کرد، و گوشت همسرت را به خورد سگان خواهم داد، زيرا حلم من، تو را فريب داده.
ادريس با رسالت خداوند، به نزد آن شاه آمده و پيام خداى را در ميان بزرگان دربارش به او رسانيد. شاه او را از مجلس خود بيرون رانده، به اشاره همسرش، افرادى را فرستاد تا او را به قتل برسانند. بعضى از ياران ادريس از ماجرا مطلع شده، به او رساندند که از شهر خارج شده، مهاجرت کند.
ادريس با بعضى از يارانش، همان روز از شهر بيرون شدند. آنگاه در مناجات با پروردگارش از آنچه که از پادشاه ديده بود، شکوه نمود. خداى تعالى، در پاسخش وحى فرستاد که از شهر بيرون شو، که به زودى وعده اى که دادم، درباره شاه انفاذ مى کنم.
ادريس از خدا خواست تا علاوه بر انفاذ آنچه وعده داد، باران آسمان را هم تا روزى که او درخواست باران نمايد، از اهل شهر حبس کند. خداى تعالى، اين درخواست وى را نيز اجابت نمود. پس ادريس جريان را با ياران باايمان خود در ميان نهاد و دستور داد تا آنان نيز از شهر خارج گردند.
يارانش که بيست نفر بودند، هر يک به شهر و ديارى متفرق شدند، و داستان وحى ادريس و بيرون شدنش، همه جا منتشر گشت. خود ادريس به غارى که در کوهى بلند قرار داشت، پناهنده گشته، مشغول عبادت خدا و روزه شد. همه روزه فرشته اى برايش افطار مى آورد، و خدا امر خود را در اهل آن شهر انفاذ نمود، پادشاه و همسرش را هلاک ساخت.
چيزى نگذشت که پادشاه جبّارى ديگر، جاى او را گرفت، و بنا به دعاى ادريس، آسمان مدت بيست سال از باريدن بر اهل آن شهر همچنان حبس شده بود، تا کار مردم به فلاکت و تيره روزى کشيد.
وقتى کارد به استخوانشان رسيد، بعضى به بعضى گفتند: اين چوب ها را از ناحيه نفرين ادريس مى خوريم، و قطعا باران نخواهد آمد، مگر اين که او دعا کند. ولى چه کنيم که نهانگاه او را نمى دانيم کجا است. چاره کار همين است که به سوى خدا بازگشت نموده و توبه کنيم، و درخواست باران کنيم. زيرا او از ادريس به ما مهربانتر است.
در اين هنگام، خداى تعالى به ادريس وحى فرستاد که مردم، رو به توبه نهاده اند، و ناله ها سر داده و به استغفار و گريه و تضرع و زارى پرداخته اند، و من به ايشان ترحم کردم، ولى چون به تو وعده داده ام که باران برايشان نفرستم مگر به دعاى تو، اينک از من درخواست باران کن تا سيرابشان کنم.
ادريس گفت: بار الها! من چنين درخواستى نمى کنم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۸۹
پس خداى عزوجل، به آن فرشته اى که برايش طعام مى برد، وحى فرستاد که ديگر براى ادريس طعام مبر. سه روز گرسنه ماند و گرسنگى از پايش در آورد. پس ندا کرد که: بار الها! رزق مرا از من حبس کردى، با اين که هنوز زنده ام و قبض روحم ننموده اى؟
خداى تعالى به او وحى فرستاد: از اين که سه روز غذا به تو نرساندم، جزع مى کنى، ولى از گرسنگى اهل قريه ات هيچ ناراحت نيستى، با اين که آن بینوايان بيست سال است دچار قحطى هستند. تازه وقتى به تو مى گويم دعا کن تا برايشان باران بفرستم، از دعا هم بخل مى ورزى. اينک با گرسنگى ادبت کردم (تا بدانى چه مزه اى دارد) و حال بايد از اين غار و کوه پایين روى و به دنبال کار و کسب باشى. از اين به بعد، رزقت را به کار و کوشش خودت محول کردم.
ادريس از کوه پايين آمده، به دهى در آن نزديکی ها رسيد. خانه اى ديد که دود از آن بلند است. به عجله بدان سو رفت. زنى پير و سالخورده يافت که دو قرص نان خود را روى ساج مى پزد. ادريس گفت: اى زن! قدرى طعام به من بده که از گرسنگى از پاى در آمدم.
زن گفت: اى بنده خدا! نفرين ادريس براى ما چيزى باقى نگذاشته، تا به کسى انفاق کنيم و سوگند ياد کرد که غير از اين دو قرص، هيچ چيز ندارم. اگر معاشى مى طلبى، از غير اهل اين ده بطلب.
ادريس گفت: لااقل مقدارى به من طعام بده که بتوانم جانم را حفظ کنم و راه بروم، تا به طلب معاش برخيزم. گفت: اين نان بيش از دو قرص نيست، يکى براى خودم است و يکى براى فرزندم. اگر سهم خودم را بدهم، مى ميرم، و اگر سهم پسرم را بدهم، او مى ميرد، و چيزى زايد بر آن هم نداريم.
گفت: فرزند تو صغير است، نصف نان براى او بس است، و نصف ديگرش را به من بده. زن راضى شد و نصف قرص را به او داد.
فرزند آن زن، وقتى ديد که ادريس سهم نان او را مى خورد، از شدت نگرانى افتاد و مُرد. مادرش گفت: اى بنده خدا! پسرم را از شدت جزع نسبت به قوت لايموتش کشتى؟
گفت: مترس و نگران مباش که همين ساعت به اذن خدا زنده اش مى کنم. آنگاه دو بازوى کودک را گرفت، گفت: اى روح که از بدن او به امر خدا بيرون شده اى، به اذن خدا برگرد که من ادريس پيغمبرم، روح کودک برگشت.
مادر کودک، وقتى کلام ادريس را شنيد، و شنيد که گفت: من ادريسم، و نيز ديد که فرزندش زنده شده، فرياد زد که: شهادت مى دهم که تو ادريس پيغمبرى. پس از خانه بيرون شده، با بانگ هرچه بلندتر در ده فرياد زد: مژده! مژده! که فرج نزديک شد، و ادريس به داخل قريه آمد.
پس ادريس خود را به آن مکانى که پادشاه جبار زندگى مى کرد و به صورت تلى خاک در آمده بود، رسانيد. در آن جا نشست و جمعى از اهل قريه گردش جمع شده، التماس کردند و طلب ترحم نموده، درخواست کردند دعا کند تا باران بر آنان ببارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۹۰
گفت: دعا نمى کنم تا آن پادشاه جبّارتان حاضر شود با شما با پاى برهنه حرکت کند، و از من درخواست دعا کند.
اين خبر به گوش آن جبّار رسيد. چهل نفر را فرستاد تا ادريس را نزد او ببرند. وقتى آمدند و تکليف کردند که بيا با ما نزد جبّار رويم. ادريس نفرين کرد و هر چهل نفر تا آخرين نفرشان مُردند. جبّار، پانصد نفر را فرستاد. وقتى نزد ادريس آمده، تکليف رفتن نزد جبار کردند و التماس نمودند. ادريس، کشتۀ چهل نفر همکارانشان را نشانشان داده، فرمود: من نزد او نمى آيم و دعا براى باران هم نمى کنم، تا اين که او و همه اهل قريه، پاى برهنه نزد من آيند و از من درخواست دعا کنند.
افراد نامبرده، نزد آن جبّار شده، جريان را باز گفتند، و از او خواستند تا به اين کار تن در دهد. شاه جبّار با خانواده و اهل قريه اش، با کمال خضوع و تذلل، نزد ادريس آمده، درخواست کردند تا از خدا بخواهد باران را بر آنان ببارد.
در اين هنگام، ادريس درخواست باران کرد. پس ابرى در آسمان برخاسته، بر آنان سايه افکند، و شروع به رعد و برق نموده، لحظه اى بعد، رگبارى زد که ترس غرق شدن پديد آمد، و مردم از خطر آب در فکر جان خود افتادند.
و در کافى، به سند خود، از عبداللّه بن ابان، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده که در حديثى که درباره مسجد سهله است، فرموده: مگر نمى دانى که آن جا، جاى خانه ادريس پيغمبر است، که در آن جا مشغول خياطى بوده.
مؤلف: در ميان اهل تاريخ و سيره نيز معروف است که ادريس «عليه السلام»، اولين کسى بوده که با قلم خط نوشته، و اولين کسى بوده که خياطت کرده است.
و در تفسير قمى مى گويد: اگر ادريس را «ادريس» ناميده اند، به خاطر کثرت دراست کتاب بوده است.
روايتى در معناى آيه «وَ رَفَعنَاهُ مَکَانًا عَلِيّا»
مؤلف: در بعضى از روايات، در معناى آيه: «وَ رَفَعنَاهُ مَکَاناً عَلِيّا» آمده که خداى تعالى، بر فرشته اى از فرشتگان، غضب نمود. پس بال او را قطع نموده و در جزيره اى بيفکند، و اين جزيره در وسط دريا قرار داشت. مدت ها که خدا مى داند چقدر بوده، در آن جا ماند تا آن که خداى تعالى، ادريس را مبعوث نمود. فرشته، نزد ادريس آمده، درخواست کرد که از خدا مسئلت نمايد تا از او راضى گردد و بالش را به او برگرداند. ادريس دعا کرد و خدا بالش را برگردانيد و از او راضى شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۹۱
فرشته، در تلافى احسان ادريس به او گفت: آيا حاجتى دارى؟ گفت: بلى، دوست مى دارم مرا به آسمان ببرى، تا مَلَک الموت را ببينم. چون هر وقت به ياد او مى افتم، زندگى بر من تلخ مى شود. پس فرشته او را بر بال خود گرفته، به آسمان چهارم آورد. در آن جا، مَلَکُ الموت را ديد که از تعجب سر خود را تکان مى داد. ادريس بر وى سلام کرد و پرسيد: چرا سر خود را تکان مى دهى؟
گفت: خداى ربّ العزه، مرا دستور داده بود تو را بين آسمان چهارم و پنجم قبض روح کنم. من عرضه داشتم: پروردگارا! ميان هر يک از آسمان ها پانصد سال، و قطر هر آسمانى هم پانصد سال راه، فعلا فاصله ميان من و ادريس چهار آسمان است. چگونه او خود را بدين جا مى رساند. اينک مى بينم که خودت آمدى. پس او را قبض روح نمود. اين است معناى آيه: «وَ رَفَعنَاهُ مَکَاناً عَلِيّا».
مؤلف: اين حديث را، على بن ابراهيم قمى، در تفسير خود، از پدرش، از ابى عمير، از شخصى از امام صادق «عليه السلام» آورده.
و در معناى آن، کافى نيز، از على بن ابراهيم، از پدرش، از عمرو بن عثمان، از مفضّل بن صالح، از جابر، از ابوجعفر «عليه السلام»، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نقل کرده اند.
و اين دو روايت، و مخصوصا روايت دومى، با ضعف سندى که دارند، نمى شود مورد اعتماد قرار گيرند. چون با ظاهر کتاب، که دلالت بر عصمت ملائکه و نزاهتشان از کذب و خطا دارد، مخالف مى باشند.
حکايت ادريس «ع» و فرشته حامل آفتاب
ثعلبى، در کتاب عرائس، از ابن عباس و ديگران روايتى آورده، که خلاصه اش اين است که:
روزى ادريس در گرماى آفتاب، راه پيمايى کرده و از حرارت آن آزار ديد. با خود گفت: يک روز، در حرارت آفتاب راه رفتم، اين قدر ناراحتم کرد. پس آن کسى که آفتاب را حمل مى کند و در هر يک روز، پانصد سال راه مى برد، چه حالى دارد؟
پس دعا کرد که: بار الها! سنگينى آن را بر دوش آن ملک سبک گردان، و گرمايش را برايش تخفيف ده. خدا دعايش را مستجاب کرد، و آن ملک از خداى تعالى سبب را پرسيد، و فهميد که اين سبکى و تخفيف حرارت که در حمل او پيدا شده، از دعاى ادريس بوده است. پس از خدا خواست تا ديدار ادريس را به او روزى کند، و ميان او و وى دوستى برقرار سازد، خدايش اجازه داد.
رده:تفسیر المیزان