المیزان جلد۱۴ بخش۹
«إِلا مَن تَاب وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولَئک يَدْخُلُونَ الجَْنَّةَ وَ لا يُظلَمُونَ شيْئاً»:
اين آيه، استثنايى از آيه سابق است، و مى فرمايد: کسانى که از اين راه شيطانى برگردند و ايمان آورده، عمل صالح کنند، داخل بهشت گشته و به هيچ وجه ظلم نمى شوند، بلکه به همان طبقه گذشته، که مورد انعام خدا بودند، ملحق مى گردند. البته با آنان، نه اين که از آنان باشند. همچنان که در آيه «وَ مَن يُطِعِ اللّهِ وَ الرَّسُولَ فَأُولَئِکَ مَعَ الَّذِينَ أنعَمَ اللّهُ عَلَيهِم مِنَ النَّبِيّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدَاء وَ الصَّالِحِين وَ حَسُنَ أُولَئِکَ رَفِيقاً» نيز فرمود: کسانى که خدا و رسول را اطاعت مى کنند، با کسانى (نه از کسانى) خواهند بود که خدا به ايشان انعام فرموده، که عبارتند از انبياء و صدّيقين و شهداء و صالحين، که نيکو رفقايى هستند.
«فَأُولَئِکَ يَدخُلُونَ الجَنَّة» - اين جمله، از باب به کار بردن مسبّب در جاى سبب است، و اصل آن «أُولَئِکَ يُوفُونَ أجرَهُم» است. يعنى ايشان به تمام و کمال، اجر خود را مى يابند. به دليل اين که بعد از آن فرموده: «وَ لَا يُظلَمُونَ شَيئاً». چون ظلم نشدن در کوچکترين عمل، از لوازم يافتن اجر تمام و کمال است، نه از لوازم داخل بهشت شدن.
«جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتى وَعَدَ الرَّحْمَانُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ کانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا»:
کلمۀ «عَدن»، به معناى اقامت است، و اگر بهشت را «عَدن» ناميده اند، اشاره به اين است که انسان بهشتى در بهشت، جاودان و ابدى است، و کلمۀ «وعده به غيب»، وعده به چيزى است که موعود فعلا آن را نمى بيند، و «مَأتى» بودن «وعد»، به اين است که تخلف نکند.
در مجمع البيان گفته: کلمۀ «مَأتِى»، اسم مفعول است، ولى معناى فاعل دارد. چون درست است که تو، به آن وعده مى رسى، ولى آن هم به تو مى رسد، همچنان که هر چيز که به آدمى برسد، آدمى هم به آن مى رسد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۰۶
هم گفته مى شود: «پنجاه سال بر من آمد»، و هم «من به پنجاه رسيدم». بعضى ديگر گفته اند: موعود آدمى نيست، بلکه بهشت است و مؤمنان به بهشت مى رسند، نه اين که بهشت به مؤمنان برسد.
«لا يَسمَعُونَ فِيهَا لَغْواً إِلّا سلَاماً وَ لهَُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُکْرَةً وَ عَشِيًّا»:
همان طور که در اين آيه بيان فرموده، يکى از خصوصى ترين صفات بهشت، آن است که در آن لغوى شنيده نمى شود. و خداى تعالى به اين نعمت، در چند جا منت نهاده، که به زودى تفصيلش را در جاى مناسبى إن شاء اللّه، بيان مى کنيم.
و اگر «سلام» را از آن استثناء کرده، استثناى منفصل است. و کلمۀ «سلام»، قريب المعناى با «أمن» است - که در سابق فرق ميان آن دو گذشت - و خلاصه اش، اين بود که:
وقتى به کسى مى گويى: «تو از من در امانى»، معنايش اين است که از من حرکت و سخنى که ناراحتت کند، نخواهى ديد. ولى وقتى به کسى مى گويى: «سلام من بر تو باد»، معنايش اين است که نه تنها چيزى که ناراحتت کند، نمى بينى، بلکه هرچه مى بينى، چيزى خواهد بود که ناراحتت نمى کند، و اهل بهشت اين سلام را از ملائکه و از رفقاى بهشتى خود مى شنوند. همچنان که خداى تعالى، از ملائکه حکايت کرده که مى گويند: «سَلَامٌ عَلَيکُم طِبتُم»، و به رفقاى بهشتى نسبت داده، فرموده: «فَسَلَامٌ لَکَ مِن أصحَابِ اليَمِين».
«وَ لهُم رِزقُهُم فِيهَا بُکرَةً وَ عَشِيّا» - ظاهر کلام اين است که آمدن رزق در صبح و شام، کنايه باشد از آمدن آن، پشت سرّ هم و بدون انقطاع.
«تِلْک الجَْنَّةُ الَّتى نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَن کانَ تَقِيًّا»:
کلمه «ارث» و «وراثت»، به معناى اين است که مال و يا شبه مالى از شخصى به ديگرى برسد، بعد از آن که شخص اول آن را با مُردن خود و يا با جلاى وطن و امثال آن، ترک گفته باشد.
و در اين جا، بهشت را از اين جهت «ارث» ناميده، که بهشت در معرض آن بود که به تمامى افراد اعطاء شود. چون خدا آن را به شرط ايمان و عمل صالح، به همه وعده داده بود. پس اگر به متقين اختصاص يافت و ديگران به خاطر اضاعه نماز و پيروى شهوات محروم شدند، در حقيقت از اينان به آنان ارث رسيده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۰۷
نظير اين عنايت در آيه «إنَّ الأرضَ يَرِئُهَا عِبَادِىَ الصَّالِحُون» به کار رفته. و در آيه «وَ قَالُوا الحَمدُ لِلهِ الَّذِى صَدَقَنَا وَعدَهُ وَ أورَثَنَا الأرضَ نَتَبَوَّءُ مِنَ الجَنَّةِ حَيثُ نَشَاءُ فَنِعمَ أجرُ العَامِلِين»، ميان «ارث» دادن و «اجر»، جمع شده است.
بحث روايتى
در مجمع البيان، در ذيل آيه «وَ مِمَّن هَدَينَا وَ اجتَبَينَا...»، از على بن الحسين «عليهما السلام» روايت آورده که فرمود: مقصود از آنان ماييم.
مؤلف: مناقب ابن شهرآشوب، از آن جناب، نظير روايت گذشته را آورده، و با تفسيرى که ما براى اين آيه کرديم، معناى روايت روشن گرديد. چون مراد از آن، اهل هدايت و اجتباء از غير انبياء است، هرچند که انبياء «عليهم السلام» هم، اهل هدايت و اجتباء هستند، وليکن اين طور نيست که غير انبياء، کسى اهل اجتباء و هدايت نباشد. به دليل اين که قرآن کريم، صريحا «مريم» را اهل اجتباء دانسته، با اين که آن جناب، پيغمبر نبوده.
در تفسير روح المعانى گفته است: بعضى از اماميه، از على بن الحسين «رضى اللّه عنهما» روايت کرده اند که فرموده: منظور از اين آيه ماييم. ولى اين سخن خلاف ظاهر آيه است. علاوه بر اين، حال روايات اماميه هم بر کسى از ارباب تميز پوشيده نيست. اين بود کلام روح المعانى، و خطاء اين گفتار از آنچه گذشت، معلوم است.
و علت اشتباه وى، اين است که جملۀ «وَ مِمَّن هَدَينَا وَ اجتَبَينَا» را عطف بر جملۀ «مِن ذُرِّيَة آدَم» کرده و جملۀ «مِنَ النَّبِيّين» را بيان براى جملۀ «أُولَئِکَ الَّذِينَ...» گرفته است. در نتيجه «أُولَئِکَ الَّذِينَ أنعَمَ اللّهُ عَلَيهِم» را منحصر به «نَبِيّين» کرده. آنگاه ناچار شده بگويد که آيه شريفه، غير انبياء را شامل نمى شود، با اين که خود او مى داند که خداى تعالى، در زمرۀ همان مُنعَمٌ عَلَيهم، مريم را نام برده، با اين که آن جناب، پيغمبر نبوده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۰۸
و در الدر المنثور است که احمد، ابن منذر، ابن ابى حاتم، ابن حبان، حاکم (وى حديث را صحيح دانسته)،
ابن مردويه و بيهقى (در کتاب شعب الايمان)، از ابوسعيد خدرى روايت کرده اند که گفت:
از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شنيدم که مى خواند: «فَخَلَفَ مِن بَعدِهِم خَلفٌ» و مى فرمود: بعد از شصت سال، اين خلف خواهد آمد که «أضَاعُوا الصَّلَوة وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوَات فَسَوفَ يَلقَونَ غَيّاً». آنگاه خلفى پديد مى آيد که قرآن مى خوانند، اما اين قرآن از گلويشان تجاوز نمى کند، و سه طایفه قرآن مى خوانند: مؤمن و منافق و فاجر.
و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «أضَاعُوا الصَّلَوة» گفته: بعضى ها گفته اند که مقصود کسانى است که نماز را از وقت خود تأخير بيندازند، نه اين که ترک کنند. و اين معنا، از امام صادق «عليه السلام» روايت شده.
مؤلف: در کافى نيز، نظير اين معنا را از داوود بن فرقد، از آن جناب روايت کرده. و نيز از طرق عامه، از ابن مسعود و عده اى از طبقه بعد از صحابه روايت شده.
و از کتاب جوامع الجامع، و نيز در روح المعانى، در ذيل جملۀ «وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوَات»، از على «عليه السلام» روايت آورده اند که فرمود: پيرو شهوات کسى است که ساختمان هاى عريض و طويل بسازد، و مرکب مورد تماشاى مردم سوار شود، و لباس انگشت نما بپوشد.
و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از طريق نهشل، از ضحاک، از ابن عباس، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: «غَىّ»، درّه اى است که در جهنم قرار دارد.
مؤلف: در رواياتى ديگر آمده که «غَىّ» و «اثام»، دو نهر است در جهنم. و اين روايات، بر فرض هم که صحيح باشد، آن طور که بعضى پنداشته اند، تفسير ديگرى براى اين دو کلمه نيست، بلکه بيان مآل امر غَىّ است، که خلاصۀ جزاى آن در قيامت به چه صورتى خواهد بود.
نظير اين روايت، روايتى است که در معناى کلمۀ «وَيل» آمده، که چاهى در جهنم است.
و نيز در تفسير «طوبى» آمده که درختى در بهشت است. و همچنين رواياتى ديگر، که صورت و مجسم آخرتى کيفر را بيان مى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۰۹
آيات ۶۴ - ۶۵ سوره مريم
وَ مَا نَتَنزَّلُ إِلّا بِأَمْرِ رَبِّک لَهُ مَا بَينَ أَيْدِينَا وَ مَا خَلْفَنَا وَ مَا بَينَ ذَلِک وَ مَا کانَ رَبُّک نَسِيًّا(۶۴)
رَبُّ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا بَيْنهُمَا فَاعْبُدْهُ وَ اصطبرْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سمِيًّا(۶۵)
«ترجمه آیات»
(ما فرشتگان) جز به فرمان پروردگارت نازل نشويم، که هرچه جلو رويمان و هرچه پشت سرمان هست، از او است، و پروردگارت فراموشکار نيست. (۶۴)
همان پروردگار آسمان ها و زمين با هرچه ميان آن ها است، او را عبادت کن و در کار عبادتش شکيبا باش، آيا همتایى براى او مى شناسى؟(۶۵)
«بیان آیات»
وجه اتصال دو آيه «وَ مَا نَتَنَزَّلُ إلّا بأمرِ ربِّک...»، با آيات قبل
اين دو آيه، نسبت به آيات قبل و بعد از آن، به منزلۀ جمله معترضه اند، و سياق اين دو شهادت مى دهد که کلام در آن، کلام فرشته وحى است، و اما به وحى قرآنى و از ناحيه خداى سبحان. چون نظم آن، بدون شک نظمى است قرآنى، و اين نظريه اى است که روايت وارده به طرق مختلفه از اهل سنت، و به نقل مجمع، از ابن عباس آن را تأييد مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۱۰
و آن روايت، اين است که وقتى جبرئيل در نزول خود تأخير کرد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از او پرسيد: چرا دير کردى؟ جبرئيل به وحى الهى گفت: «وَ مَا نَتَنَزَّلُ الّا بِأمرِ رَبِّک... هَل تَعلَمُ لَهُ سَمِيّاً».
جمعى از مفسران چون اين نکته به نظرشان نرسيده بود، در بيان اتصال اين دو آيه به آيات ماقبلش تلاش کرده اند.
بعضى گفته اند: تقدير آن «وَ قَالَ جِبرِئِيلُ وَ مَا نََتَنَزَّلُ...» بوده.
بعضى ديگر گفته اند: اين دو آيه، متصل به کلام سابق جبرئيل بوده، که به مريم گفت: «إنَّمَا أنَا رَسُولُ رَبِّکِ لِأهَبَ لَکِ غُلَاماً زَکِيّاً...».
قومى ديگر گفته اند: جملۀ «وَ مَا نَتَنَزَّلُ إلّا بِأمرِ رَبِّکِ...» جزء کلام متقين است، که هنگام ورود به بهشت مى گويند، و تقدير آن، چنين است: «وَ قَالَ المُتَّقُونَ وَ مَا نَتَنَزَّلُ الجَنَّةَ إلّا بِأمرِ رَبِّکِ...».
و بعضى ديگر، حرف هایى زده اند، که سخافت و بى پايگى از سر و روى همه آن ها مى بارد. نه سياق، آن را مى پذيرد و نه نظم بليغ قرآن، و ديگر حاجتى نيست به اين که وجوه فساد آن ها را بيان کنيم، و به زودى، در ذيل بحث از آيه دوم، وجه ديگرى براى اتصال مذکور خواهد آمد.
«وَ مَا نَتَنزَّلُ إِلّا بِأَمْرِ رَبِّک...»:
کلمۀ «تَنَزَّل»، به معناى نزول به کندى و مهلت است. چون از باب تفعّل است، که مطاوعه و قبول «نزّل» را افاده مى کند. مثلا وقتى گفته مى شود: «نَزَّلَهُ فَتَنَزَّلَ». معنايش اين است که: فلانى او را نازل کرد و او قبول نمود. و سياق نفى و استثناء، انحصار را مى فهماند و مى رساند که ملائکه نازل نمى شوند، مگر به امرى از خدا، همچنان که در جاى ديگر فرمود: «لَا يَعصُونَ اللّهَ مَا أمَرَهُم وَ يَفعَلُونَ مَا يُؤمَرُون».
سخن ملائکه، در آیه شریفه، بیانگر مالکيت حقيقيه و مطلقه خداوند است
کلمه «أمام» و «قُدّام» و کلمۀ «بَينَ يَدَيه»، به معناى جلو و پيش رو است، و يک معنا را مى رساند، با اين تفاوت که «بَينَ يَدَيه» را در پيش روى نزديک استعمال مى کنند. آن پيش رويى که طرف مسلط و مُشرف بر آن باشد، ولى «أمام»، در مطلق جلو و پيش رو استعمال مى شود.
پس ظاهر جملۀ اول، يعنى «لَهُ مَا بَينَ أيدِينَا وَ مَا خَلفَنَا وَ مَا بَينَ ذَلِکَ»، اين است که آنچه زير نظر ما و مشرف بر ما است، از آنِ خدا است، و ظاهر جملۀ دوم، يعنى «وَ مَا خَلفَنَا»، به قرينه مقابله، آن چيزهايى است که از نظر ايشان غائب و مستور است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۱۱
بنابراين، اگر مراد از جملۀ «مَا بَينَ أيدِينَا وَ مَا خَلفَنَا وَ مَا بَينَ ذَلِکَ» مکان بوده باشد، شامل قسمتى از مکان پيش روى ملائکه و مکانى که در آنند و تمامى مکان پشت سر ايشان مى شود، ولى شامل تمام مکان پيش روى آنان نمى شود.
و همچنين اگر مراد از آن، زمان بوده باشد، شامل همۀ گذشته و حال و قسمتى از آينده، يعنى آينده نزديک مى گردد، و حال آن که سياق جملۀ «لَهُ مَا بَينَ أيدِينَا وَ مَا خَلفَنَا وَ مَا بَينَ ذَلِکَ»، به صراحت احاطه را مى رساند، و با بعضى زمان ها و يا مکان ها دون بعضى نمى سازد.
بنابراين، وجه صحيح اين است که ما کلمۀ «مَا بَينَ أيدِينَا» را بر اعمال ملائکه و آثار متفرع بر وجود ايشان حمل کنيم و بگوييم: به منظور اين است که خدا آنچه عمل و اثر از ما سر مى زند، مالک است. و مراد از «مَا خَلفَنَا» را اسباب وجود ملائکه بگيريم و بگوييم:
مراد از آن، اين است که خدا مالک تمامى آن اسباب و مقدماتى است که قبل از هستى ما رديف کرد و آن اسباب، سبب پيدايش ما شد. و جملۀ «مَا بَينَ ذَلِکَ» را حمل کنيم بر وجود خود ملائکه، که اگر آيه را چنين معنا کنيم، آن وقت آيه شريفه متضمن بديع ترين تعبيرها، و لطيف ترين بيانات مى شود، که با اين معنا احاطه الهى هم محفوظ مى ماند. چون برگشت معناى آيه به اين مى شود که خدا مالک وجود ما و مالک متعلقات قبلى و بعدى وجود ما است.
وجوه مختلف ديگر، در معناى آیه: «لَهُ مَا بَينَ أيدِينَا وَ مَا خَلفَنَا وَ مَا بَينَ ذَلِک»
اين بود آن معنايى که مى خواستيم براى اين جمله بکنيم. ولى مفسران در معناى آن اختلاف کرده اند.
بعضى گفته اند: مراد از «مَا بَينَ أيدِينَا» زمان آينده و پيش روى ما است، و مراد از «مَا خَلفَنَا»، زمان گذشته و مراد از «مَا بَينَ ذَلِک»، زمان حال ما است.
بعضى ديگر گفته اند: «مَا بَينَ أيدِينَا»، يعنى زمان قبل از ايجاد، و «مَا خَلفَنَا»، يعنى بعد از مرگ تا بر قرار شدن آخرت و «مَا بَينَ ذَلِکَ»، يعنى مدت زندگى.
بعضى ديگر گفته اند: «مَا بَينَ أيدِينَا»، يعنى دنيا تا نفخۀ اول صور، و «مَا خَلفَنَا»، يعنى بعد از نفخۀ دوم، و «مَا بَينَ ذَلِک»، يعنى بين اين دو نفخه که مدت چهل سال است.
بعضى ديگر گفته اند: «مَا بَينَ أيدِينَا»، يعنى آخرت و «مَا خَلفَنَا»، يعنى دنيا.
عده اى ديگر گفته اند: «مَا بَينَ أيدِينَا»، يعنى قبل از خلق، و «مَا خَلفَنَا»، يعنى بعد از فناء، و «مَا بَينَ ذَلِک»، يعنى بين دنيا و آخرت.
بعضى ديگر گفته اند: «مَا بَينَ أيدِينَا»، يعنى آنچه از امر دنيا مانده و «مَا خَلفَنَا»، يعنى آنچه گذشته، و «مَا بَينَ ذَلِکَ»، يعنى آنچه الآن در آن هستند.
بعضى ديگر گفته اند: معناى آيه، ابتداى خلقت و انتهاى اجل و مدت حيات ما است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۱۲
بعضى ديگر گفته اند: «مَا بَينَ أيدِينَا»، يعنى آسمان و «مَا خَلفَنَا»، يعنى زمين و «مَا بَينَ ذَلِک»، يعنى بين آسمان و زمين است.
بعضى ديگر، عکس اين را گفته اند.
بعضى ديگر گفته اند: «مَا بَينَ أيدِينَا»، يعنى آن جايى که بدان منتقل مى شوند، «مَا خَلفَنَا»، يعنى آن جايى که از آن منتقل مى گردند، «مَا بَينَ ذَلِک»، يعنى آن مکانى که در آن هستند.
اين اقوال سه گانه اخير، مشترک اند در اين که کلمۀ «مَا»، موصول مکانى است. همچنان که آن هفت قول قبلى، مشترک اند در اين که «ما»، موصول زمانى است.
البته در اين جا، قول ديگرى هست که کلمۀ مذکور را اعمّ از زمانى و مکانى گرفته. پس مجموع اقوال در معناى اين سه کلمه، يازده قول شد، که متأسفانه هيچيک از آن ها دليلى ندارند. علاوه بر اين، اشکالى هم دارند، و آن، اين است که ملائکه را با انسان قياس کرده اند، و حق مطلب همان است که ما گفتيم.
پس جملۀ «لَهُ مَا بَينَ أيدِينَا وَ مَا خَلفَنَا وَ مَا بَينَ ذَلِک» افاده مى کند که ملک خداى تعالى، که ملک حقيقى است و غير او، کسى در آن تصرفى ندارد و نيز غير او در آن اراده اى - ندارد، مگر به اذن و مشيت او. او، بر ملائکه احاطه دارد، و چون ملائکه معصيت ندارند، پس هيچ عملى انجام نمى دهند، مگر به امر او. و بعد از اذن و اراده او، نمى کنند مگر آنچه را که خدا اراده کند. پس هيچ ملکى نازل نمى شود، مگر به امر او.
و با اين بيان، روشن گرديد که جملۀ «لَهُ مَا بَينَ أيدِينَا وَ مَا خَلفَنَا وَ مَا بَينَ ذَلِک»، در مقام تعليل جملۀ «وَ مَا نَتَنَزَّلُ إلّا بِأمرِ رَبِّک»، و در جمله آخر آيه که مى فرمايد «وَ مَا کَانَ رَبُّکَ نَسِيّاً»، کلمۀ «نَسِىّ»، بر وزن «فَعُول»، از نسيان است، و تتمه تعليل مزبور است.
و معنايش اين است که: خداى تعالى، چيزى از ملک خود را فراموش نمى کند، تا در نتيجه، امر تدبير ملکش مختل بماند. پس در جایى که نزول ملک واجب است، امر به نزول را ترک نمى کند، و در جايى که واجب نيست، به آن امر نمى کند و هکذا. و گويا همين وجه باعث شد که در آيه، به جاى اثبات علم و يا يادآورى، نسيان را از خداى تعالى نفى کند.
بعضى ديگر گفته اند: معناى آيه اين است که پروردگار تو انبياى خود را رها نمى کند، و عدم نزول ملائکه، براى عدم امر به آن است. نه اين که خدا تو را رها کرده و به خود واگذار نموده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۱۳
ولى اين حرف صحيح نيست. زيرا هر چند که به وجهى موافق با شأن نزول آن که گذشت، مى باشد، وليکن در اين صورت، تعليل در جملۀ «لَهُ مَا بَينَ أيدِينَا وَ مَا خَلفَنَا» ناتمام مى ماند، و جملۀ «رَبُّ السَّمَاواتِ وَ الأرضِ وَ مَا بَينَهُمَا»، از فقرات قبلی اش بريده مى شود، که توضيح آن به زودى خواهد آمد.
معانى و نکات آيه: «رَبُّ السَّمَاوات و الأرض...»، در سخن ملائکه
«رَبّ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا بَيْنهُمَا فَاعْبُدْهُ وَ اصطبرْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سمِيًّا»:
صدر اين آيه، يعنى جملۀ «رَبُّ السَّمَاوات وَ الأرضِ وَ مَا بَينَهُمَا»، جملۀ «لَهُ مَا بَينَ أيدِينَا وَ مَا خَلفَنَا...» را که در آيه قبلى بود، تعليل مى کند، و مى فرمايد: چطور خدا «مَابَينَ أيدِى وَ مَا خَلف وَ مَابَينَ ذَلِک» ما را مالک نباشد؟ و چگونه ممکن است فراموشکار باشد؟ با اين که او، ربّ آسمان ها و زمين و مابين آن دو است، و معلوم است که ربّ هر چيزى، مالک و مدبّر آن است. پس ملک او و فراموش نکردنش، مقتضاى ربوبيت او است.
جملۀ «فَاعبُدهُ وَ اصطَبِر لِعِبَادَتِه»، تفريع بر صدر آيه است، و معنايش اين است که وقتى ما نازل نشويم، جز به امر پروردگار تو، و اينک همين کلام مجيد را که متضمن دعوت به عبادت او است، برايت نازل کرده ايم. پس کلام مزبور، کلام او و دعوت، دعوت او است. پس او را به يگانگى بپرست و در برابر عبادتش خويشتندارى کن، که در اين ميان، کس ديگرى نيست که غير پروردگار تو، پروردگار باشد، تا تو در برابر عبادت پروردگارت پايدارى نکنى، و به عبادت غير او بپردازى، و عبادت او، کافى از عبادت پروردگارت باشد، و يا او را با پروردگارت شريک در عبادت خود کنى.
بعضى شايد گفته باشند: جملۀ مورد بحث، تفريع بر جملۀ «رَبُّ السَّمَاوَات وَ الأرض»، و يا بر جملۀ «وَ مَا کَانَ رَبُّکَ نَسِيّاً». يعنى «پروردگارت تو را فراموش نمى کند، پس او را عبادت کن»، باشد، ولى اين دو احتمال ضعيف است.
پس از اين تقرير، چند مطلب روشن گرديد:
اول اين که: جملۀ «هَل تَعلَمُ لَهُ سَمِيّاً»، تتمۀ بيانى است که جملۀ «فَاعبُدهُ وَ اصطَبِر لِعِبَادَتِهِ» در صدد بيان، و در حقيقت در مقام تعليل آن است.
دوم اين که: مراد از کلمۀ «سَمىّ»، همنام است. و مراد از نام هم کلمۀ «رَبّ» است. زيرا مقتضاى بيان آيه اين است که: ربوبيت خداى تعالى، نسبت به هر چيزى مطلق باشد، و ديگر چيزى نماند که مشمول و در تحت ربوبيت او نباشد. و همين خداى تعالى است که مى فرمايد: آيا کسى را سراغ دارى که متصف به ربوبيت باشد تا نام «رَبّ»، شايسته او بوده و در نتيجه تو از پروردگارت روى گردانيده، متوجه او شوى و او را بپرستى؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۱۴
با اين بيان، روشن مى گردد که آنچه درباره معناى «سَمِىّ» گفته اند: هيچيک صحيح نيست. مثلا يکى گفته: مراد از «سَمِىّ»، مجازا همان شبيه و مانند است. بعضى ديگر گفته اند: به معناى فرزند است. بعضى ديگر گفته اند: همان معناى حقيقى کلمه است.
چيزى که هست مراد از اسمى که کسى در آن شريک نباشد، اسم «رَبُّ السَّمَاوات وَ الأرض» است، نه اسامى ديگر خداى تعالى. بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن، اسم جلاله است.
بعضى گفته اند: اسم إله است. بعضى گفته اند: اسم رحمان است. و بعضى گفته اند: اسم إله خالق رازق مُحيى مُميت قادر بر ثواب و عقاب است.
سوم اين که: نکته اضافه شدن کلمۀ «رَبّ» بر کلمۀ «کاف»، خطاب و تکرارش در آيه اول که فرمود: «بِأمرِ رَبِّک»، «وَ مَا کَانَ رَبُّک»، و حال آن که ممکن بود بفرمايد: «رَبّنا» اين است که براى ذيل کلام، زمينه چينى کند. چون در آن ذيل، يگانگى رب اثبات مى شود.
پس در اين که فرمود: «رَبّک» اشاره است به اين که پروردگار ما که به امر او نازل مى شويم، همان پروردگار تو است. پس دعوت هم، دعوت او است. بنابراين، در برابرش پايدارى کن. ممکن هم هست، همين نکته در افتتاح سوره نيز مورد نظر بوده، که فرمود «ذِکرُ رَحمَةِ رَبِّک...». چون اين آيات، همان طور که قبلا هم گفتيم، داراى يک سياق، و در مقام بيان يک غرض است.
چهارم اين که: جملۀ «فَاعبُدهُ وَ اصطَبِر لِعِبَادَتِه»، در مقام اثبات توحيد در عبادت است. نه اين که بخواهد امر به عبادت کند و يا امر به پايدارى در آن بفرمايد. مگر آن که بگويى امر به عبادت و يا امر به پايدارى در آن نيز به ملازمه، از توحيد در عبادت استفاده مى شود. (دقت بفرمایيد).
و ممکن است از تفريع مذکور، استفاده شود که تأکيد بيان سياق سابق بر اين دو آيه نيز هست، و با اين احتمال، وجه اتصال اين دو آيه، با آيات سابق بر آن نيز روشن مى گردد، و ديگر ما ناچار نيستيم آن را جمله معترضه به تمام معنا بدانيم.
گويا فرشته وحى، وقتى به رسول خدا نازل شد، و اين سوره را آورد، و شصت و سه آيه آن را که مشتمل بر دعوت کامل به دين حنيف است، نازل کرد، بعد از آن رسول خدا را خطاب کرد به اين که او خودش نازل نشده، و آنچه نازل کرد، نازل نکرد مگر به امر خدا و رسالت پروردگار او.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۱۵
پس کلام، کلام او و دعوت، دعوت او است، و او پروردگار پيغمبر و پروردگار هر چيزى است. پس بايد تنها او را بپرستى. چون پروردگارى ديگر نيست، که از وى به سوى او برگردى. پس دو آيه مورد بحث، در حقيقت نخست به ملک وحى، وحى شده، تا او آن ها را به رسول خدا القاء کند، تا رسول خدا را پايدارى دهد، و آيات سابق را هم تأکيد کند.
اين جريان، نظير اين است که پادشاهى، نامه يا پيغامى به کسى از کارکنان خود دهد، تا آن را به برخى از فرمانروايانش برساند، و آن پيام آور، وقتى نامه يا پيغام را رسانيد، به آن شخص بگويد: من آنچه به تو ابلاغ کردم، از جانب خودم نبوده، بلکه به امر پادشاه و اشاره او بوده. نامه، نامۀ او و رسالت، رسالت او بود، و او که اختياردار تو و اختياردار همه افراد مملکت است، آن را به من داد تا به تو برسانم. پس هرچه رساندم، گوش بده و اطاعت کن و در آن پايدارى به خرج ده. چون مى دانى که تو غير از اين پادشاه، پادشاه ديگرى ندارى، تا از فرمان اين اعراض نموده، به سوى او متوجه شوى.
در اين مثال، کلام اين فرستاده در حقيقت تأکيد همان کلام و پيام شاه است و اگر فرض کنيم که در همين مثال، شاه به اين رسول دستور داده بود که بعد از دادن نامه و پيام اين کلمات را هم بگو، کلام اين رسول، کلام شاه هم خواهد بود. چون از قبل او و به امر او گفته شد.
بعد از اين بيان، ديگر به خوبى روشن شد که اين بيان از هر وجه ديگرى با دو آيه مورد بحث منطبق تر است و روشن تر از روايات وارده در سبب نزول (با آن همه اختلاف و وهن که در آن ها هست)، منطبق مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۱۶
آيات ۶۶ - ۷۲ سوره مريم
وَ يَقُولُ الانسَانُ أَ ءِذَا مَا مِتُّ لَسَوْف أُخْرَجُ حَياًّ(۶۶)
أَوَ لا يَذْکُرُ الإنسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ وَ لَمْ يَکُ شيْئاً(۶۷)
فَوَ رَبِّک لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا(۶۸)
ثمَّ لَنَنزِعَنَّ مِن کُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشدُّ عَلى الرَّحْمَانِ عِتِيًّا(۶۹)
ثمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بهَا صِلِيًّا(۷۰)
وَ إِن مِّنکُمْ إِلّا وَارِدُهَا کانَ عَلى رَبِّک حَتْماً مَّقْضِيًّا(۷۱)
ثمَّ نُنَجِّى الَّذِينَ اتَّقَوا وَّ نَذَرُ الظّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا(۷۲)
«ترجمه آیات»
انسان مى گويد: آيا پس از مُردن در آينده زنده (از قبر) بيرون خواهم آمد؟ (۶۶)
مگر همين انسان به ياد ندارد که ما از اول او را آفريديم در حالى که چيزى نبود. (۶۷)
به پروردگارت قسم، ايشان را با شيطان ها محشور کنيم و همه را به زانو در آورده، پيرامون جهنم حاضر سازيم.(۶۸)
آنگاه از هر گروه، هر کدامشان که به سرکشى خداى رحمان جرى تر بوده، جدا کنيم. (۶۹)
آنگاه کسانى را که به وارد شدن جهنم سزاوارترند، بهتر بشناسيم. (۷۰)
هيچ کس از شما نيست مگر وارد جهنم مى شود که بر پروردگارت حتمى و مقرر است. (۷۱)
آنگاه کسانى را که تقوا پيشه کرده اند، از آن رهايى مى بخشيم و ستمگران را به زانو در آورده، در آن واگذاريم. (۷۲)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۱۷
«بیان آیات»
از اين جا به بعد، دوباره بر سرِ مطلب قبل از دو آيه اى که گفتيم به منزلۀ جمله معترضه است، بر مى گردد و در حقيقت از اين جا دنباله جملۀ «فَخَلَفَ مِن بَعدِهِم خَلفٌ أضَاعُوا الصَّلَوةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوَات فَسَوفَ يَلقَونَ غَيّاً» تعقيب مى شود، و بعضى از سخنانى که از باب غىّ و ضلالت زدند، براى نمونه ذکر مى شود و از همه آن سخنان، تنها سه تا نقل شده، يکى سخنى که درباره معاد زدند، و يکى پيرامون نبوت و يکى پيرامون مبدأ.
در اين آيات، يعنى از جملۀ «وَ يَقُولُ الإنسَانُ... وَ نَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيّاً» که هفت آيه است، حکايت سخن ايشان در استبعاد از قيامت، و پاسخ از آن نقل شده و آثار سوء و وبالى که در سخن ايشان است، خاطرنشان مى سازد.
حکايت کلام انسان در انکار بعثت و بعید شمردن معاد
«وَ يَقُولُ الانسَانُ أَءِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيّاً»:
اين جمله، حکايت کلام انسان در انکار بعث و استبعادش از آن است. البته اين سخن، تنها از کفار بت پرست و منکران صانع، بلکه از کسانى هم که هنوز به دليل معاد بر نخورده اند، سر مى زند.
بعضى گفته اند: به همين جهت در مقامى که جا داشت بفرمايد «وَ يَقُولُ الکَافِرُ»، يا بفرمايد: «وَ يَقُولُ الَّذِينَ کَفَرُوا» فرمود: «وَ يَقُولُ الإنسَانُ»، ليکن اين حرف صحيح نيست. زيرا با جملۀ آينده که مى فرمايد: «فَوَ رَبَّکَ لَنَحشُرَنَّهُم وَ الشَّيَاطِينَ... صِلِيّاً» نمى سازد.
و بعيد نيست که مراد از انسانى که اين حرف را زده، کافر منکر معاد باشد. و علت تعبير از آن به انسان، اين بوده باشد که چون از همين طايفه از انسان ها نيز توقع نمى رفت چنين حرفى را بزنند، چون خداى تعالى، خود او را نيز مجهز به جهازات عقلى کرده، و او به يادش هست که خداوند قبلا او را خلق کرده بود، با اين که هيچ بود. پس ديگر چه استبعادى مى کند از اين که دوباره او را زنده کند. پس استبعاد او، استبعاد دارد. و لذا لفظ انسان را تکرار کرد، چون جواب از اشکال و استبعاد او را چنين شروع کرد: «أوَلَا يَذکُرُ الإنسَانُ أنَّا خَلَقنَاهُ مِن قَبلُ وَ لَم يَکُ شَيئاً». يعنى او با اين که انسان است، جا نداشت چيزى را که نظيرش را ديده استبعاد کند، با اين که هنوز خلقت نخست خود را فراموش نکرده است.
و شايد تعبيرى که صيغۀ «مضارع: آينده»، در جملۀ «يَقُولُ الإنسَانُ: انسان مى گويد»، اشاره اى به اين باشد که اين سخن و اين استبعاد از اين به بعد هم در انسان ها خواهد آمد. يعنى از اين به بعد نيز، افرادى منکر معاد، و يا مردد در آن پيدا خواهند شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۱۸
«أَوَ لا يَذْکُرُ الانسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ وَ لَمْ يَکُ شيْئاً»:
استفهام در اين آيه، از تعجب و استبعاد است، و معناى آيه روشن است. زيرا در آن استبعاد کفار را چنين جواب مى دهد که: نظير آن اتفاق افتاده، و ديده ايد. بنابراين، آيه شريفه در اثبات امکان معاد، نظير آيه «وَ ضَرَبَ لَنَا مَثَلاً وَ نَسِىَ خَلقَهُ قَالَ مَن يُحيِى العِظَامَ وَ هِىَ رَمِيمٌ * قُل يُحيِيهَا الَّذِى أنشَأهَا أوَّلَ مَرَّة... * أوَ لَيسَ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَات وَ الأرضَ بِقَادِرٍ عَلَى أن يَخلُقَ مِثلَهُم» مى باشد.
حال اگر کسى بپرسد: احتجاج براى اثبات معاد به وقوع مثل آن، کافى نيست. زيرا تنها امکان خلقت مثل را مى رساند، نه اين که بازگشت خود شخص را اثبات کند و حال آن که منظور اثبات آن است، و اين که ثابت کند انسان با همين شخص و هيکلش (نه هيکلى نظير اين) بازگشت مى کند، و دليل مذکور، اين را نمى رساند؟
در جواب، بعضى گفته اند: اين آيات در صدد اثبات بازگشت بدن ها است، به طورى که مخلوق اولى و شخصيت انسانى دوباره برگردد. نه اين که عين بدن ها دوباره برگردد. چون بدن ها، به تنهايى شخصيت انسانى را تشکيل نمى دهند، بلکه مجموع نفس و بدن آن را تشکيل مى دهد.
پس اگر نفس، عين آن نفس باشد، ولى بدن مثل آن نباشد، مضرّ به وحدت شخصيت نيست، همچنان که مى بينيم شخصيت انسان در همه طول زندگی اش محفوظ است، با اين که بدنش عين بدن اولى، يعنى زمان کودکی اش نيست، و مرتب و حال به حال اجزاى آن در تغيّر و تبدّل است، و بدن او در حال دوم، غير بدن در حال اول او است، ولى خود انسان باقى است، و شخصيتش در هر دو حال يکى است. چون نفس او، يکى است.
و به همين معنا، اشاره اى مى کند اين آيه: «وَ قَالُوا ءَإذَا ضَلَلنَا فِى الأرضِ ءَإنّا لَفِى خَلقٍ جَدِيدٍ... قُل يَتَوَفَّاکُم مَلَکُ المَوتِ الَّذِى وُکِّلَ بِکُم». يعنى شما در زير خاک ها گُم نمى شويد، بلکه در دَم جان دادن، شما را از بدن هاتان مى گيرند و محفوظ نگاه مى دارند. نه گُم مى شويد و نه نابود مى گرديد.
رده:تفسیر المیزان