تفسیر المیزان

و در روح المعانى، بعد از نقل اين حديث چنين گفته: «ين معنا پوشيده نماند که ما ناچاريم کلمۀ «امر» را که در اين حديث است، بر ارشاد و دعوت به حق حمل کنيم، و نمى توانيم آن را عبارت از نبوت بدانيم، و نيز نمى شود با آن، بر خلافت بلافصل على «کَرَّمَ اللّهُ وَجهَهُ» استدلال کنيم». و نظير اين حديث در آنچه گفتيم، کلام ديگر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، که هنگام جانشين کردن على در مدينه و بر اهل بيتش در داستان غزوه «تبوک»، به على فرمود: «آيا راضى نيستى که تو، نسبت به من، به منزلۀ هارون نسبت به موسى باشى؟ تنها فرق ميان من و تو و موسى و هارون، اين است که بعد از من، پيغمبرى نخواهد بود»، که با آن نيز نمى شود بر آن مدّعا استدلال کرد. مؤلف: اما استدلال به حديث بالا و يا حديث منزلت بر خلافت بلافصل على «عليه السلام»، بحثى است که از غرض اين کتاب خارج است. تنها در اين جا از مراد آن جناب، به جمله: «و او را در کارم شريک فرما»، که مطابق دعاى موسى «عليه السلام» است، گفتگو مى کنيم و مى گوييم: جمله مذکور در دعاى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» درست مطابق دعايى است که کتاب عزيز خدا، آن را از موسى «عليه السلام» در حق هارون حکايت کرده است. پس بايد ديد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از آيه شريفه چه فهميده که آن را از خداوند درباره على «عليه السلام» درخواست کرده است؟ و با در نظر گرفتن اين که حديث مذکور، حديثى است صحيح، و مؤيد به حديث متواتر منزلت، که مرحوم بحرانى در «غاية المرام»، آن را به صد طريق، از طرق اهل سنت و هفتاد طريق، از طرق شيعه نقل کرده، چنين مى فهميم که: مراد از آن جناب از شرکت دادن خدا على را در امر وى، به طور قطع نبوت نبوده. چون حديث منزلت صريحا نبوت را استثناء کرده بود، و از همين جا، اين معنا را هم مى فهميم که مراد موسى «عليه السلام» از امر نيز، امر نبوت نبوده. زيرا اگر شامل نبوت هم مى بود، ديگر دعاى: «أشرِکهُ فِى أمرِى»، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بدون معنا خواهد بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۲۲ و نيز مراد از آن امر، آن طور که روح المعانى پنداشته، مطلق ارشاد و دعوت به سوى حق نيست. براى اين که مسأله ارشاد و دعوت به سوى حق، به على «عليه السلام» اختصاص ندارد. تکليفى است که تمامى امت در آن شرکت دارند. آيات قرآن و روايات، همه قائم به آن اند. مانند آيه: «قُل هَذِهِ سَبِيلِى أدعُوا إلَى الله عَلَى بَصِيرَةٍ أنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِى». و نيز مانند روايتى که عامه و خاصه نقل کرده اند که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: «حاضران، به غائبان برسانند»، و وقتى دعوت به حق، امرى است مشترک ميان همه افراد امت، ديگر معنا ندارد که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» درخواست کند خصوص على را در اين کار، شريک وى سازد. علاوه بر آيه و روايت بالا، در خود کلام رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، که کلمه امر به ياى تکلم اضافه شده و فرموده: «أمرِى: امر من»، يک نحوه اختصاص را مى رساند و مى فهماند که درخواست کرده که على «عليه السلام» را در امرى که مخصوص به خود آن جناب بوده، شريک سازد و چنين امرى با مطلق ارشاد و دعوت به حق که همه مردم در آن مشترک اند، منطبق نيست. همچنان که نظير اين بيان، در تفسير آيه اى که کلام موسى بود و قرآن از او حکايت مى کرد، گذشت. آرى تبليغ ابتدايى - که همان تبليغ وحى براى اولين بار باشد - امرى است که نه نبوت است، تا آيه و روايت دليل بر نبوت هارون و على «عليهما السلام» باشد. و نه ارشاد و دعوت است تا همه مردم در آن مشترک باشند، بلکه امرى است که در عين اين که نبوت مختص به نبى نيست، نبى نمى تواند از پيش خود، هر کسى را در آن نائب خود کند، بلکه بايد از خدا دستور بگيرد که چه کسى را در آن نائب قرار دهد و شريک خويش کند. در کلام موسى هم، شاهدى بر اين معنا هست، و آن، اين است که مى گويد: «وَ أخِى هَارُونُ هُوَ أفصَحُ مِنِّى لِسَاناً فَأرسِلهُ مَعِى رِدءاً يُصَدِّقُنِى». چون مى دانيم مقصودش از اين که گفت: «مرا تصديق کند»، اين نيست که هارون نزد فرعون رود و بگويد برادرم موسى راست مى گويد، بلکه مراد اين است که در آن جا، آنچه از کلام موسى مبهم است، توضيح دهد، و آنچه مجمل است، تفصيل گويد، و از طرف او پاره اى از آنچه به برادر وحى شده و بايد ابلاغ شود، برساند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۲۳ پس اين نوع از تبليغ و آثارى که از نبوت در پى دارد، مانند وجوب اطاعت و امثال آن، امرى است که در عين اين که از مختصات نبوت است، نيابت بردار هم هست. و اگر کسى در آن شريک نبى شود، شريک در امر نبى شده است. پس همين معنا مراد از کلمۀ «أمرى» در دعاى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، همچنان که همين معنا، مقصود در دعاى موسى است. در جلد نهم اين کتاب، در تفسير اول سوره برائت، در داستان فرستادن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، على را براى خواندن آيات اول سوره بر اهل مکه و عزل ابوبکر از اين مأموريت، مطالبى مربوط به بحث ما گذشت، که در آن جا گفتيم اگر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، ابوبکر را عزل کرد، به استناد وحيى بود که به آن حضرت شد، مبنى بر اين که: «اين مأموريت را انجام ندهد، مگر خودت و يا مردى از خودت». روايات ديگرى در ذيل آيات مربوط به رسالت موسى «ع» و در تفسير قمى آمده که گفت: پدرم، از حسن بن محبوب، از علاء بن رزين، از محمد بن مسلم، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرد که فرمود: وقتى مادر موسى حامله شد، هيچ کس از حاملگى او خبردار نگرديد، تا روزى که فرزندش را زاييد. فرعون به هر يک از زنان بنى اسرائيل، زنى از قبطيان را موکّل کرده بود، که مراقبشان باشند و اين سانسور را وقتى پديد آورد که از بنى اسرائيل شنيد مى گويند به زودى مردى در ما متولد مى شود به نام «موسى بن عمران»، که هلاکت فرعون و اصحابش به دست او خواهد بود. فرعون وقتى اين را شنيد، گفت: من هم تمام اطفال ذکور ايشان را مى کشم، تا آن منجى که در انتظارش هستند، پديد نيايد. آنگاه ميان مردان و زنان جدايى انداخت و مردان را زندانى کرد. همين که مادر موسى، موسى را آورد و ديد که فرزندش پسر است، ناراحت شد و گريه کرد و گفت: «همين الساعه او را مى کشند»، ولى خداى تعالى، مِهر و عطوفتى در آن زن قبطى که موکّل بر وى بود، ايجاد نمود و از روى دلسوزى پرسيد: چرا رنگت پريد؟ گفت: مى ترسم بچه ام را بکشند. گفت: نه، نترس و موسى «عليه السلام»، چنان بود که هيچ کس او را نمى ديد، مگر آن که دوستدارش مى شد. همچنان که خداى تعالى فرمود: «وَ ألقَيتُ عَلَيکَ مَحَبَّةً مِنّى». به همين جهت آن زن قبطى، دوستدار وى شد. و در کتاب علل، به سند خود، از ابن ابى عمير روايت کرده که گفت: به موسى بن جعفر «عليه السلام» عرض کردم: از معناى آيه «إذهَبَا إلَى فِرعَون إنَّهُ طَغَى وَ قُولَا لَهُ قَولاً لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَکَّرُ أو يَخشَى» برايم بفرما. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۲۴ فرمود: اما جملۀ «فَقُولَا لَهُ قَولاً لَيِّناً»، معنايش اين است که او را به اسم صريح نخوانيد، بلکه به کنيه بخوانيد و بگوييد: «يا ابا مصعب». چون کنيه فرعون، «ابومصعب» و نامش «وليد بن مصعب» بود. و اما جملۀ «لَعَلَّهُ يَتَذَکَّرُ أو يَخشَى» را براى اين فرمود تا موسى به رفتن حريص تر شود، و گرنه خداى تعالى، مى دانست که فرعون، نه متذکر مى شود و نه مى ترسد، مگر وقتى که عذاب را ببيند. همچنان که خود خداى تعالى فرمود: «حَتّى إذَا أدرَکَهُ الغَرَقُ قَالَ آمَنتُ أنَّهُ لَا إلَهَ إلَّا الَّذِى آمَنَت بِهِ بَنُو إسرَائِيل وَ أنَا مِنَ المُسلِمِين: آنگاه که دچار غرق شد، گفت: ايمان آوردم، که معبودى نيست جز همان خدايى که بنى اسرائيل به وى ايمان آوردند، حالا ديگر تسليمم». و خداى تعالى هم، ايمانش را قبول نکرد و فرمود: «الآن وَ قَد عَصَيتَ قَبلُ وَ کُنتَ مِنَ المُفسِدِين: حالا؟ بعد از آن عصيان ها که قبل از اين کردى و از مفسدين بودى»؟ مؤلف: صدر اين حديث را، الدر المنثور، از ابن ابى حاتم، از على «عليه السلام» روايت کرده، و اگر «قَول لَيّن» را به «کنيه» تفسير کرده، از باب اين است که کنيه يکى از مصاديق قول ليّن است، نه اين که منحصر در آن باشد. ذيل حديث را، کافى هم، به سند خود، از عدى بن حاتم، از على «عليه السلام» نقل کرده، و در آن آنچه ما قبلا درباره «لَعَلّ» گفتيم، تأييد شده که اين کلمه درباره خداى تعالى نيز، به همان معناى خودش، يعنى اميدوارى استعمال شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۲۵ آيات ۴۹ - ۷۹ سوره طه قَالَ فَمَن رَّبُّکُمَا يَا مُوسى (۴۹) قَالَ رَبُّنَا الَّذِى أَعْطى کُلَّ شئٍ خَلْقَهُ ثمَّ هَدَى (۵۰) قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الاُولى (۵۱) قَالَ عِلْمُهَا عِندَ رَبّى فى کِتَابٍ لا يَضِلُّ رَبّى وَ لا يَنسى (۵۲) الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الاَرْض مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِيهَا سُبُلاً وَ أَنزَلَ مِنَ السمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّن نَّبَاتٍ شَتّى (۵۳) کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعَامَکُمْ إِنَّ فى ذَلِک لآيَاتٍ لاُولى النُّهَى (۵۴) مِنهَا خَلَقْنَاکُمْ وَ فِيهَا نُعِيدُکُمْ وَ مِنهَا نخْرِجُکُمْ تَارَةً أُخْرَى (۵۵) وَ لَقَدْ أَرَيْنَاهُ آيَاتِنَا کُلَّهَا فَکَذَّب وَ أَبى (۵۶) قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِک يَا مُوسى (۵۷) فَلَنَأْتِيَنَّک بِسِحْرٍ مِّثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَ بَيْنَک مَوْعِداً لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لا أَنتَ مَکاناً سُوًى (۵۸) قَالَ مَوْعِدُکُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَ أَن يُحْشرَ النَّاسُ ضُحًى (۵۹) فَتَوَلّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کيْدَهُ ثمَّ أَتى (۶۰) قَالَ لَهُم مُّوسى وَيْلَکُمْ لا تَفْترُوا عَلى اللَّهِ کذِباً فَيُسحِتَکم بِعَذَابٍ وَ قَدْ خَاب مَنِ افْترَى (۶۱) فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُم بَيْنَهُمْ وَ أَسرُّوا النَّجْوَى (۶۲) قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَساحِرَانِ يُرِيدَانِ أَن يخْرِجَاکُم مِّنْ أَرْضِکُم بِسِحْرِهِمَا وَ يَذْهَبَا بِطرِيقَتِکُمُ الْمُثْلى (۶۳) فَأَجْمِعُوا کيْدَکُمْ ثمَّ ائْتُوا صَفًّا وَ قَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ استَعْلى (۶۴) قَالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَن تُلْقِىَ وَ إِمَّا أَن نَّکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى (۶۵) قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالهُمْ وَ عِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِن سِحْرِهِمْ أَنّهَا تَسعَى (۶۶) فَأَوْجَس فى نَفْسِهِ خِيفَةً مُّوسى (۶۷) قُلْنَا لا تَخَف إِنَّک أَنتَ الاَعْلى (۶۸) وَ أَلْقِ مَا فى يَمِينِک تَلْقَف مَا صنَعُوا إِنَّمَا صنَعُوا کَيْدُ سحِرٍ وَ لا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْث أَتى (۶۹) فَأُلْقِىَ السحَرَةُ سُجَّداً قَالُوا آمَنَّا بِرَبّ هَارُونَ وَ مُوسى (۷۰) قَالَ آمَنتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِيرُکُمُ الَّذِى عَلَّمَکُمُ السحْرَ فَلاُقَطعَنَّ أَيْدِيَکُمْ وَ أَرْجُلَکُم مِّنْ خِلَافٍ وَ لاُصلِّبَنَّکُمْ فى جُذُوع النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشدُّ عَذَاباً وَ أَبْقَى (۷۱) قَالُوا لَن نُّؤْثِرَک عَلى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَ الَّذِى فَطرَنَا فَاقْضِ مَا أَنت قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضى هَذِهِ الحَْيَوةَ الدُّنْيَا(۷۲) إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطايَانَا وَ مَا أَکْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَ اللَّهُ خَيرٌ وَ أَبْقَى (۷۳) إِنَّهُ مَن يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيهَا وَ لا يَحْيى (۷۴) وَ مَن يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصالِحَاتِ فَأُولَئک لهَُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلى (۷۵) جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِى مِن تحْتهَا الاَنهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَ ذَلِک جَزَاءُ مَن تَزَکّى (۷۶) وَ لَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلى مُوسى أَنْ أَسرِ بِعِبَادِى فَاضرِب لهَُمْ طرِيقاً فى الْبَحْرِ يَبَساً لا تخَافُ دَرَکاً وَ لا تَخْشى (۷۷) فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بجُنُودِهِ فَغَشِيهُم مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيهُمْ(۷۸) وَ أَضلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَ مَا هَدَى (۷۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۲۶ «ترجمه آیات» (فرعون) گفت: اى موسى! پروردگار شما کيست؟(۴۹) گفت: پروردگار ما، همان است که خلقت هر چيزى را به آن داد و سپس هدايتش کرد. (۵۰) گفت: پس حال نسل هاى گذشته چيست؟ (۵۱) گفت: علم آن نزد پروردگار من، در کتابى است که پروردگارم، نه خطا مى کند و نه فراموش. (۵۲) همان که زمين را براى شما گهواره اى کرد و برايتان در آن راه ها کشيد و از آسمان آبى فرود آورد و با آن، انواع مختلف گياه پديد آورديم. (۵۳) بخوريد و حيوانات خود را بچرانيد که در آن براى اهل خرد، عبرت ها است. (۵۴) ما شما را از زمين آفريديم و بدان بازتان مى گردانيم و بار ديگر، از آن بيرونتان مى کشيم. (۵۵) ما همه آيات خويش را به فرعون نشان داديم، ولى او تکذيب کرد و سر باز زد. (۵۶) گفت: اى موسى! آيا سوى ما آمده اى تا با جادوى خويش از سرزمين مان، بيرونمان کنى؟! (۵۷) ما نيز جادويى مانند آن براى تو خواهيم آورد، ميان ما و خودت در مکانى معين وعده گاهى بگذار، که از آن تخلف نکنيم. (۵۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۲۷ گفت: وعده گاه شما روز عيد باشد که (مشروط بر اين که) مردم نيمروز مجتمع شوند. (۵۹) فرعون رفت و نيرنگ خويش را فراهم کرد و باز آمد. (۶۰) موسى به آن ها گفت: واى بر شما، به خدا دروغ مبنديد که شما را به عذابى هلاک کند و هر که دروغ سازد، نوميد شود. (۶۱) آن ها ميان خودشان در کارشان مناقشه کردند و رازها آهسته گفتند. (۶۲) گفتند: اينان دو جادوگرند که مى خواهند با جادوى خويش، شما را از سرزمين تان بيرون کنند و آیين خوب شما را از ميان ببرند. (۶۳) پس نيرنگتان را فراهم کنيد، آنگاه صف بسته، بياييد که در آن روز، هر که برتر شود، رستگار مى گردد. (۶۴) گفتند: اى موسى! آيا تو مى افکنى، يا ما اول کس باشيم که بيفکنيم؟ (۶۵) گفت: شما بيفکنيد و آن وقت در اثر جادوى آنان، به نظر او رسيد که ريسمان ها و عصاهايشان راه مى روند. (۶۶) و موسى در ضمير خود به ترس افتاد. (۶۷) گفتيم: مترس که تو خود برترى. (۶۸) آنچه به دست راست دارى، بيفکن تا آنچه را ساخته اند، ببلعد، فقط نيرنگ جادويى است که ساخته اند و جادوگر، هر جا باشد، رستگار نمى شود. (۶۹) جادوگران، سجده کنان خاکسار شدند، و گفتند: به خداى هارون و موسى ايمان آورديم. (۷۰) (فرعون) گفت: چرا پيش از آن که اجازه تان دهيم، به او ايمان آورديد. پس وى بزرگ شما است که جادو تعليمتان داده، پس به يقين، دست ها و پاهايتان را به عکس يکديگر مى بُرّم و بر تنه هاى نخل آويزانتان مى کنم، تا بدانيد عذاب کدام يک از ما، سخت تر و پايدارتر است. (۷۱) گفتند: هرگز تو را بر اين معجزه ها که سوى ما آمده، ترجيح نمى دهيم. هر چه مى کنى، بکن، فقط به زندگى اين دنياى ما لطمه مى زنى. (۷۲) ما به پروردگارمان ايمان آورده ايم، که گناهان مان را با اين جادوگرى که با زور بدان وادارمان کردى، بيامرزد، که خدا بهتر و پاينده تر است. (۷۳) و هر که گنهکار به پيشگاه پروردگار خويش رود، جهنمى مى شود که در آن جا، نه مى ميرد و نه زندگى دارد. (۷۴) هر که مؤمن به پيشگاه او رود و کار شايسته کرده باشد، آنان مرتبت هاى بلند دارند. (۷۵) بهشت هاى جاويد، که در آن جوی ها روان است و جاودانه در آن اند. اين پاداش کسى است که پاک خویى کرده باشد. (۷۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۲۸ و به موسى وحى کرديم: بندگان مرا شبانه حرکت ده و بيرون ببر و براى آن، در دريا راهى خشک بجوى و از گرفتن (دشمنان)، نه بيم کن و نه بترس. ‍ (۷۷) فرعون با سپاهيانش از پى ايشان شدند، و از فرو گرفتن دريا به فرعونيان همان رسيد که رسيد. (۷۸) فرعون، قوم خويش را گمراه کرد و هدايت نکرد. (۷۹) «بیان آیات» اين آيات، فصل ديگرى از داستان موسى «عليه السلام» است، که در آن رفتن موسى و هارون، نزد فرعون و تبليغ رسالتشان مبنى بر نجات بنى اسرائيل را بيان مى کند. البته جزئيات جريان را هم خاطرنشان کرده. از آن جمله، مسأله معجزه آوردن و مقابله با ساحران و ظهور و غلبه حق بر سحر ساحران و ايمان آوردن ساحران و اشاره اى اجمالى به بيرون بردن بنى اسرائيل و شکافته شدن آب دريا و تعقيب کردن فرعون و لشگريانش او (موسى) و بنى اسرائيل را سرانجام غرق شدن فرعون، مى باشد. «قَالَ فَمَن رَّبُّکُمَا يَا مُوسى»: اين جمله، حکايت گفتگوى فرعون و موسى است، که حکايت مى کند فرعون، به آن دو گفت: پروردگار شما کيست؟ ولى کلام موسى را که به فرعون چه بوده، حکايت نکرده. چون احتياجى به حکايت آن نبوده. زيرا از آيات قبل که خداى تعالى آن دو بزرگوار را مأمور کرد که نزد فرعون شده، او را بدين توحيد دعوت کنند، و از او بخواهند بنى اسرائيل را به ايشان بسپارد. معلوم بود که آن دو به فرعون چه گفته اند، که او در پاسخ گفته: پروردگار شما کيست؟ و حتى از اين جواب فرعون هم معلوم مى شود که کلام آن دو، چه بوده است. و نيز معلوم مى شود که موسى و هارون، يکديگر را شريک در دعوت معرفى کرده اند، ليکن موسى، اصل در دعوت و قيام آن است و هارون، وزير و ياور او است. و لذا فرعون خطاب را تنها متوجه موسى نموده، و از او مى پرسد: پروردگار شما (موسى و هارون) کيست؟ بيان ريشه اعتقادى اين سؤال فرعون که گفت: «فَمَن رَبُّکُمَا يَا مُوسَى» مطلب ديگرى که از اين گفتگو به دست مى آيد، اين است که در هنگام تلقى وحى، مأمور شدند بگويند: «إنّا رَسُولا رَبِّکَ فَأرسِل مَعَنا بَنِى إسرَائِيل وَ لَا تُعَذِّبهُم قَد جِئنَاکَ بِآيَةٍ مِن رَبِّک». کلمۀ «پروردگارت»، دو مرتبه تکرار شد، با اين که فرعون براى خود، به پروردگارى معتقد نبود، بلکه خود را پروردگار مردم (حتى موسى و هارون) مى دانست، و به حکايت قرآن مى گفت: «أنَا رَبُّکُمُ الأعلَى». و نيز گفته: «لَئِنِ اتَّخَذتَ إلَهاً غَيرِى لَأجعَلَنَّکَ مِنَ المَسجُونِين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۲۹ بنابراين، اگر در پاسخ آن دو گفت: «پروردگار شما کيست»؟ در حقيقت خواسته است از ربوبيت خداى سبحان، براى خود تغافل کند و خود را به اين راه بزند که من کلمۀ «پروردگارت» را نشنيدم، لذا مى پرسد: پروردگارى که شما رسول او هستيد، کيست؟ اقوال مختلف درباره مذهب و اعتقاد فرعون يکى از اصول قطعى و مسلّم نزد امم بت پرست، اين است که آفريدگار تمامى عالَم، حقيقتى است که بزرگتر از آن است که با مقياسى اندازه گيرى و تحديد شود، و عظيم تر از آن است که عقل و يا وهم کسى به او احاطه يابد، و محال است کسى با عبادت خود متوجه او شده، و با قربانی اش به او تقرب جويد. پس او را نبايد إله و ربّ خود گرفت، بلکه واجب آن است که در عبادت، متوجه بعضى از مقربان درگاهش شد و براى آن واسطه قربانى کرد، تا او آدمى را به خدا نزديک نموده، در درگاهش شفاعت کند، و اين واسطه ها، همان آلهه و اربابند، و خداى سبحان، نه إله است و نه ربّ، بلکه او إله آلهه و ربّ ارباب است. پس اين که کسى بگويد: براى من ربّى است، لابد مقصودش يکى از آلهه غير خدا است، و نمى تواند مقصودش خداى سبحان باشد، و در محاوره وثنى ها و گفتگوهاشان، همين معنا مقصود است. پس اين که فرعون پرسيد: «پروردگار شما کيست»؟ نخواست وجود خداى سبحان را، که آفريدگار همه عالَم است، انکار کند. و نيز اين سؤال وى، انکار اين که خود او الهى دارد، نيست. چون در قرآن کريم، در سوره «اعراف»، آيه ۱۲۷ مضمونى است که مى رساند خود فرعون نيز، آلهه اى داشته و آن، اين است که: «درباريانش مى گويند: آيا موسى را به حال خود وا مى گذارى که مقام تو و آلهه ات را به هيچ بگيرد»؟ بلکه منظور او اين بوده که بفهمد إله موسى و فرعون کيست؟ آيا غير فرعون، إله و ربّى دارند؟ و اين، همان معنايى است که گفتيم از تغافل فرعون از دعوت آن دو به خداى سبحان، در اولين بار دعوتشان استفاده مى شد. پس فرعون چنين فرض کرده (و لو فرض شخص متجاهل) که موسى و برادرش، او را به سوى بعضى آلهه غير خدا، که معمول در آن روز بوده، مى خوانند. لذا مى پرسد: آن اله و ربّ کيست؟ آرى، در ميان وثنى ها نيز، رسم بوده که هر کس از هر إله که خوشش مى آمده، آن را إله خود مى گرفته، و چه بسا که در گرفتن إله تفنن مى کردند. وقتى از يک إله سير مى شدند، ربّ و الهى ديگر بر مى گزيدند، و به زودى در تفسير جملۀ «وَ يَذهَبَا بِطَرِيقَتِکُمُ المُثلَى» خواهد آمد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۳۰ بله، عوام از بت پرستان، گاهى سخنانى مى گويند که با اصول اعتقادی شان سازگار نيست. مثل اين که به بعضى از بت هاى خود، نسبت آفريدگارى و تدبير مى دهند، با اين که از نظر اصول اعتقادى آنان، خلقت و تدبير، کار ارباب بت ها است، نه خود بت ها. پس خلاصه مذهب بت پرستان، اين است که: ايشان، خداى را منزّه از اين مى دانند که کسى او را عبادت کند، و به درگاهش تقرب جويد، و اگر بخواهند به درگاه او تقرب جويند، بعضى از خلق خداى را، شفيع او قرار مى دهند، و آن واسطه را که يا ملائکه است و يا جن و يا قديسين از بشر عبادت مى کنند، و بسيارى از بت پرستان سلاطين بزرگ را هم، معبود خود بر مى گزينند، و آن ها را مظاهر عظمت خدا مى دانند، ولى در عين حال معبود بودن يک سلطان را، مانع از اين نمى دانند که خود آن سلطان نيز، معبودى ديگر داشته باشد. يعنى از يک سو، عابد ربّ خود و از سوى ديگر، معبود ديگران باشد. همچنان که در روم قديم، که بيشترشان از وثنيت صابئه بودند، صاحب خانه را ربّ اهل خانه مى دانستند. فرعون زمان موسى هم، از آن ها بود، که از يک سو، معبود مردم بود و از سوى ديگر، ادعاى الوهيت مى کرد، و مردم او را مى پرستيدند. و همين معنا از خلال آيات قرآن کريم نيز، به دست مى آيد. اشکالى که به بسيارى از مفسران متوجه مى شود، از اين جا روشن مى گردد. در روح المعانى گفته: بعضى از مفسران معتقدند که فرعون، عارف به خداى عزوجل بود. چيزى که هست، چون معاند و لجباز بود، زير بارِ دعوت موسى نمى رفت. اين گروه از مفسران، بر مدعاى خود، به عده اى از آيات استدلال کرده اند و نيز استدلال کرده اند به اين که سلطنت فرعون از قبطيان تجاوز نکرد و به حدود شام نرسيد. به شهادت اين که موسى «عليه السلام»، وقتى از نزد او فرار کرد، به مَديَن آمد و شعيب «عليه السلام» به او گفت: «نترس، که از مردم ستمکار نجات يافتى». آن وقت چطور ممکن است معتقد باشد به اين که إلهه همه عالَم است؟ و نيز دليل آورده اند به اين که فرعون، قطعا مردى عاقل بوده. چون به حد تکليف رسيده بود و هر عاقلى به بداهت و ضرورت مى داند که نيست بوده و هست شده، و کسى که چنين باشد، به مدبّرى محتاج است. پس در نتيجه معتقد به مدبّر خواهد بود. بعضى ديگر از مردم گفته اند: فرعون خدا را نمى شناخته، با اين که اتفاق دارند که هيچ عاقلى معتقد به اين نمى شود که خودش خالق آسمان و زمين و آنچه بين آن دو است، باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۳۱ چيزى که هست، در کيفيت جهل او به خدا اختلاف کرده اند. عده اى احتمال داده اند دهرى و منکر وجود صانع بوده، و يا ممکن است معتقد بوده که ممکن الوجود احتياجى به مؤثر ندارد و عالَم، به طور اتفاقى موجود شده است. همچنان که از «ذى مقراطيس» و پيروانش نقل شده که چنين اعتقادى داشته اند. بعضى ديگر احتمال داده اند که او مردى فلسفى بوده. يعنى قائل به وجود علتى براى ايجاد عالَم بوده. جمعى ديگر احتمال داده اند که از ستاره پرستان بوده است، و يا احتمال داده اند بت پرست بوده، و يا احتمال داده اند از حلولى مذهبان بوده، که براى خدا جسم قائل بوده اند، و اگر براى خود ادّعاى ربوبيت مى کرده، منظورش اين بوده که زيردستانش بايد طوق اطاعت او را گردن نهند و از غير او اطاعت نکنند. اين بود خلاصه گفتار «روح المعانى». که خواننده عزيز با رجوع به حقيقت مذهب وثنى ها، متوجه مى شود که هيچ يک از اين اقوال و احتمالات، و هيچ يک از ادله اى که بدان استدلال کرده اند، مطابق با واقع نيست. توضيح نکات جواب موسى «ع»، در معرفی ربُّ العالَمين «قَالَ رَبُّنَا الَّذِى أَعْطى کُلَّ شئٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى»: سياق آيه، يعنى وقوع آن در جواب از سؤال فرعون که پرسيد: «پروردگار شما کيست»، اين معنا را مى رساند که کلمۀ «خَلقَهُ»، به معناى اسم مصدر باشد و ضمير آن، به کلمۀ «شئ» برگردد. پس مراد، وجود خاص هر چيزى است. کلمۀ «هدايت»، به معناى اين است که راه هر چيز را به آن طورى نشان دهيم که او را به مطلوبش برساند، و يا لااقل راهى که به سوى مطلوب او منتهى مى شود، به او نشان دهيم. و برگشت هر دو معنا، به يک حقيقت بر مى گردد و آن، عبارت است از: نوعى رساندن مطلوب. حال يا رساندن به خود مطلوب، و يا رساندن به طريق منتهى به آن. در اين آيه، نامى از «هدايت» برده شده، ولى از هدف برده نشده، و در کلام چيزى که بتواند مفعول «هَدى» واقع باشد، جز کلمۀ «شَئ» نيست. پس ظاهر آيه اين مى شود که مراد هدايت همه اشياى مذکور در سابق - به سوى مطلوبش باشد و مطلوب آن، همان هدفى است که به خاطر آن خلق شده، و معناى هدايتش به سوى آن هدف، راه بردن و به کار انداختنش به سوى آن است. همه اين استفاده هايى که کرديم، از راه مناسبت بعضى از جملات با بعضى ديگر است. پس برگشت معناى آيه، به اين مى شود که: پروردگار من، آن کسى است که ميان همه موجودات رابطه برقرار کرده و وجود هر موجودى را با تجهيزات آن، يعنى قوا و آلات و آثارى که به وسيله آن به هدفش منتهى مى شود، با ساير موجودات مرتبط نموده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۳۲ مثلا جنين از انسان را که نطفه است، به صورت انسان فى نفسه، به قوا و اعضايى مجهز کرده، که نسبت به افعال و آثار تناسبى دارد، که همان تناسب، او را به سوى انسانى کامل منتهى مى کند. کامل در نفس، و کامل از حيث بدن. پس به نطفه آدمى، با استعدادى که براى آدم شدن دارد، خلقتى که مخصوص او است، داده شده و آن خلقت مخصوص همان وجود خاص انسانى است. آنگاه همان وجود با آنچه از قوا و اعضاء که دارد، بدان مجهز شده، به سوى مطلوبش که همان غايت وجود انسانى و آخرين درجه کمال مخصوص به اين نوع است، سير داده مى شود. با اين بيان، وجه عطف کلمۀ «هَدى» بر جملۀ «أعطَى کُلَّ شَئٍ خَلقَهُ» به وسيله کلمۀ «ثُمّ» معلوم گرديد. چون اين کلمه نوعى تأخير را مى رساند و در مورد بحث مقصود تأخير رتبى است. چون سير و حرکت هر چيزى، رتبه بعد از خلقت و وجود او است. گو اين که همين تأخّر در موجودات جسمانى که وجودشان تدريجى است، تأخّر زمانى هم به خود مى گيرد. و نيز روشن شد که مراد از «هدايت»، هدايت عمومى است که دامنه اش تمامى موجودات را گرفته است. نه هدايت مخصوص به انسان ها و معناى هدايت عمومى با تجزيه و تحليل هدايت خاص انسانى و سپس القاء خصوصيت انسانى آن به خوبى معلوم مى شود. زيرا اگر اين کار را بکنيم، مى فهميم که هدايت هر چيزى، عبارت از راه نشان دادن به آن است. راهى که آن را به مطلوبش برساند. و به طور کلّى «راه» عبارت است از رابطه ميان قاصد و مقصود. پس هر چيزى که مجهز به جهازى شده که او را به چيزى برساند و بدان مربوطش کند، در حقيقت به سوى آن چيز هدايت شده است. پس به اين اعتبار، هر چيزى با جهازى که بدان مجهز گشته، به سوى کمالش هدايت شده و هادى او خدا است. بنابراين، نظام فعل و انفعالى که در همه موجودات هست (و يا به عبارت ديگر) نظام جزئى که مخصوص به هر موجودى است و نظام عامى که جامع همه نظام هاى جزئى است، از حيث ارتباطى که اجزاى آن به يکديگر دارند و موجودات از يک جزء آن به سوى جزئى ديگر منتقل مى شوند، خود مصداق هدايت خداى تعالى است، که به عنايتى ديگر مصداق تدبير او نيز هست. و معلوم است که تدبير به خلق منتهى مى شود. به اين معنا که آن کسى که تدبير موجودات و هدايت آن ها منسوب و منتهى به او است، همان کسى است که موجودات را ايجاد کرده. پس هر وجودى و هر صفت وجودى منتهى به او و قائم به وجود او است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۳۳ پس معلوم شد که کلام مورد بحث، يعنى جملۀ «الَّذِى أعطَى کُلَّ شَئٍ خَلقَهُ ثُمَّ هَدَى»، مشتمل بر برهانى است که ربوبيت منحصره را براى خداى تعالى اثبات مى کند. چون خلقت موجودات و ايجاد آن ها، فرع اين است که مالک وجود آن ها باشد. زيرا موجودات به «وجود» قائم اند - و نيز مالک تدبير آن ها بوده باشد. رده:تفسیر المیزان