المیزان جلد۱۵ بخش۱۷
«وَ مَن يُطِع اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَخْشَ اللَّهَ وَ يَتَّقْهِ فَأُولَئک هُمُ الْفَائزُونَ»:
اين که آيه شريفه در سياق آيات قبلى وارد شده، به انضمام آيه قبلش اين معنا را مى رساند که در مقام تعليل - و به منزله کبرايى کلى - براى آيه قبل است، که چون حکم مى کرد به رستگارى هر کس که مؤمن باشد، و حکم خدا و رسول را با کلمۀ «سَمعاً» و «طَاعةً» پاسخ گويد.
گويى گفته: کسى که مطيع خدا و رسول او است و مؤمن حقيقى هم هست، و هم در باطن او ترس خدا، و هم در ظاهر او به شهادت تقوايش ترس از خدا مى باشد، رستگار است، و قاعده و کبراى کلّى اين است که به طور کلى، هر کس خدا و رسول او را اطاعت کند و از خدا بترسد و تقوا پيشه کند، تنها اين چنين کسان رستگارانند، (فوز و فلاح به يک معنا است).
اين آيه شريفه، هم شامل داعى به حکم خدا و رسول مى شود که خصم منازع خود را دعوت مى کند که: «بيا خدا و رسول را حکم خود قرار دهيم»، و هم شامل مدعو مى شود، در صورتى که دعوت داعى را بپذيرد، و به داورى خدا و رسول رضايت دهد.
بنابراين، در تعليل آيه مورد بحث، يک اضافه اى بر تعليل آيه قبل هست.چون به هر دو طرف، يعنى هم به داعى و هم به مدعو، وعدۀ حسن مى دهد.
سوگندهاى شديد و دروغین منافقان بر اطاعت از رسول خدا «ص»
«وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانهِمْ لَئنْ أَمَرْتهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُل لا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَّعْرُوفَةٌ...»:
کلمۀ «جَهد»، به معناى طاقت است و تقدير آيه، اين است که: «أقسَمُوا بِاللّهِ مَبلَغَ جُهدِهِم فِى إيمَانِهِم». يعنى: سوگند خوردند به خدا نهايت قدرتى که در خوردن سوگند داشتند. و مراد اين است که قسم هاى غلاظ و شدادى خوردند، که ديگر سوگندى از آن غليظ تر نداشتند.
و ظاهرا مراد از جملۀ «لَيَخرُجُنَّ»، خروج به سوى جهاد باشد. چون در عده اى از آيات نيز، به اين معنا تصريح شده. مانند آيه: «وَ لَو أرَادُوا الخُرُوجَ لَأعَدُّوا لَهُ عُدّةً وَلَکِن کَرِهَ اللهُ انبِعَاثَهُم فَثَبَّطَهُم وَ قِيلَ اقعُدُوا مَعَ القَاعِدِين * لَو خَرَجُوا فِيکُم مَا زَادُوکُم إلّا خَبَالاً».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۰۷
در جملۀ «قُل لَا تُقسِمُوا»، ايشان را از سوگند خوردن نهى مى کند. و جملۀ «طَاعَةٌ مَعرُوفَةٌ»، خبرى است که مبتدايش حذف شده و آن ضميرى است که به خروج بر مى گردد. (يعنى خروج اطاعت خداست، احتياج به سوگند ندارد)، و اين جمله، در مقام تعليل نهى از سوگند است. و به همين جهت به فصل آمده. (يعنى با «واو» عطف، به ماقبل وصل نشده)، و جملۀ «وَ اللّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعمَلُون»، تتمّه تعليل است.
و معناى آيه اين است که: سوگند خوردند با غليظ ترين سوگندشان، که هر آينه اگر ايشان را امر به خروج به سوى جهاد کنى، خارج خواهند شد. به ايشان بگو قسم نخوريد، براى اين که خارج شدن به جهاد، طاعت خدا، و عملى پسنديده و جزو دين است، و عملى است واجب، که ديگر در واجب کردنش، سوگند غليظ لازم ندارد. اگر سوگند مى خوريد که خدا و رسول را راضى کنيد، خدا به آنچه مى کنيد، دانا است و فريب قسم هاى غليظ شما را نمى خورد.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «خروج»، بيرون شدن از خانه و اموال است، در صورتى که رسول بدان حکم کند. و جملۀ «طَاعَةٌ مَعرُوفَة»، مبتدايى است براى خبر حذف شده، و تقدير آن «طَاعَةٌ مَعرُوفَةٌ لِلنَّبِىِّ خَيرٌ مِن أقسَامِکُم: طاعت پيغمبر به نحو پسنديده، بهتر است از سوگند خوردنتان» مى باشد.
و معناى آيه اين است که: با غليظ ترين سوگند، به خدا قسم خوردند که اگر به ايشان امر کنى و عليه آنان در منازعاتشان حکم نمايى که از خانه و اموال خود بيرون شوند، حتما بيرون خواهند شد. به ايشان بگو: سوگند نخوريد، براى اين که پيغمبر را به خوبى اطاعت کردن، بهتر از سوگند خوردن به خدا است، و خدا دانا است به آنچه مى کنيد.
ولى اين حرف صحيح نيست، زيرا هرچند که اتصال آيه را به ماقبل تأکيد مى کند و وجه قبلى اين فايده را ندارد، ولى متأسفانه با تصريحى که قبلا مبنى بر ردّ دعوت به سوى حکم خدا و رسول و تن دادن به حکم بين آنان کرده بودند، نمى سازد.
چون با اين اعراض صريح از حکم خدا و رسول او، ديگر معنا ندارد که براى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» سوگند بخورند که اگر ما را امر کنى که از ديار و اموال خود بيرون شويم، بيرون خواهيم شد، و اين ناسازگارى، خيلى واضح است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۰۸
مگر آن که بگوييم آنان که سوگند خوردند، غير از کسانى بودند که دعوت خداى را ردّ کردند و از حکم رسول خدا «صلى الله عليه و آله» اعراض نمودند، که در اين صورت، اشکال متوجه حمل «لَيَخرُجُنَّ» بر اين معنا مى شود. چون دليلى بر چنين حمل در دست نيست.
پیروی از رسول«ص»، مايه هدايت خود شما است
«قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَ عَلَيْکُم مَّا حُمِّلْتُمْ...»:
در اين آيه، امر فرموده به اطاعت خدا در آنچه نازل کرده و اطاعت رسول در آنچه از ناحيه پروردگارشان مى آورد، و اوامرى که در امر دين و دنيا به ايشان مى کند.
و کلمۀ «قُل» که در صدر سخن قرار گرفته، اشاره است به اين که اطاعت فرمان، چه از خدا و چه از رسول، همه اش اطاعت خدا است، و همين اشاره، با جملۀ «وَ أطِيعُوا الرَّسُول» تأکيد شده، و گرنه مى توانست از اول بفرمايد: «أطِيعُونِى: مرا اطاعت کنيد». خواست بفهماند که طاعت رسول، به اين جهت که رسول است، طاعت مرسل و فرستنده است و با همين حجت تمام مى شود.
و به همين جهت دنبال سخن، چند جمله اضافه فرمود:
اول اين که فرمود: «فَإن تَوَلَّوا فَإنَّمَا عَلَيهِ مَا حُمِّلَ وَ عَلَيکُم مَا حُمِّلتُم». يعنى: اگر از طاعت رسول اعراض کنيد، اين اعراض شما ضررى به رسول نمى زند. چون رسول وظيفه خود را انجام داده، و وظيفه او هيچ ربطى به شما ندارد. شما هم تکليفى داريد که انجام و تخلّف از آن، هيچ ارتباط و سود و زيانى براى او ندارد. چون اطاعت، همه اش از خدا است.
دوم اين که فرمود: «وَ إن تُطِيعُوهُ تَهتَدُوا». يعنى: هرچند او تکليفى دارد، و شما تکليفى ديگر، ولى اگر او را اطاعت کنيد هدايت مى يابيد، براى اينکه آنچه او براى شما مى آورد، و هر امرى که مى کند از ناحيه خدا و به امر اوست، و در حقيقت اطاعت براى خدا است، و معلوم است که در اطاعت خدا، هدايت است.
سوم اين که فرمود: «وَ مَا عَلَى الرَّسُولِ إلّا البَلَاغُ المُبِين»، و اين به منزله تعليل مطالب قبل است. يعنى آنچه از تکاليف که به دوش رسول است، عبارت است از تبليغ و بس. پس اگر شما پيام او را مخالفت کنيد، هيچ حرجى متوجه او نمى شود، و چون رسول مسؤوليتى جز تبليغ ندارد، قهرا اطاعت خدا، اطاعت فرستادۀ او است، و اطاعت فرستندۀ او، که همان خداى سبحان است، مايه هدايت شما است.
وعدۀ جميل الهى، به مؤمنانى که عمل صالح انجام مى دهند
«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَستَخْلِفَنَّهُمْ فى الاَرْضِ کمَا استَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ»:
ظاهر اين که آيه در اين جا قرار گرفته، اين است که در ذيل آيات سابق سوره نازل شده باشد، و چون سوره مدنى است، و در مکه و قبل از هجرت نازل نشده، اين آيه نيز مدنى است، همچنان که سياقش و مخصوصا سياق ذيلش، اين احتمال را تأييد مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۰۹
در نتيجه، اين آيه وعدۀ جميل و زيبايى است براى مؤمنان، که عمل صالح هم دارند. به آنان وعده مى دهد که به زودى جامعه صالحى مخصوص به خودشان برايشان درست مى کند و زمين را در اختيارشان مى گذارد و دينشان را در زمين متمکن مى سازد، و امنيت را جايگزين ترسى که داشتند، مى کند. امنيتى که ديگر از منافقان و کيد آنان، و از کفار و جلوگيری هايشان، بيمى نداشته باشند. خداى را آزادانه عبادت کنند، و چيزى را شريک او قرار ندهند.
پس در جملۀ «وَعَدَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنکُم وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات»، کلمۀ «مِن»، تبعيضى خواهد بود، نه بيانى، و خطاب در آن، به عموم مسلمين است که در ميان آنان، هم منافق هست و هم مؤمن، و مؤمنان ايشان، نيز دو طايفه اند. يکى کسانى که عمل صالح مى کنند، و گروه ديگر آنان که عمل صالح ندارند، ولى وعده اى که در آن آمده، مخصوص کسانى است که هم ايمان داشته باشند و هم اعمالشان صالح باشد و بس.
«وَعَدَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنکُم وَ عَمِلوُا الصَّالِحَات...»
و در جملۀ «لَيَستَخلِفَنَّهُم فِى الأرضِ کَمَا استَخلَفَ الَّذِينَ مِن قَبلِهِم»، دو احتمال هست:
يکى اين که: مراد از «استخلاف» اين باشد که خداى تعالى، به ايشان خلافتى الهى، نظير خلافت آدم و داوود و سليمان داده باشد، همچنان که درباره خلافت آدم فرمود: «إنِّى جَاعِلٌ فِى الأرضِ خَلِيفَة». و درباره داوود فرموده: «إنَّا جَعَلنَاکَ خَلِيفَةً فِى الأرض». و درباره سليمان فرموده: «وَ وَرِثَ سُلَيمَانُ دَاوُد»، که اگر مراد از خلافت اين باشد، قهرا خلفاى قبل از ايشان، خلفاى خدا، يعنى انبياى او و اوليايش خواهد بود، وليکن به دليلى که مى آيد، اين احتمال بعيد است.
احتمال دوم اين که: مراد از «خلافت»، ارث دادن زمين به ايشان و مسلط کردن آنان بر زمين باشد، همچنان که در اين معنا فرموده: «إنَّ الأرضَ لِلّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ وَ العَاقِبَةُ لِلمُتَّقِين». و نيز فرموده: «إنَّ الأرضَ يَرِثُهَا عِبَادِىَ الصَّالِحُون»، که بنابراين احتمال، مراد از خلفای قبل از ایشان، مؤمنان
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۲۱۰
از امت های گذشته خواهد بود، که خدا کفار و منافقان آن ها را هلاک کرد، و مؤمنان خالص ايشان را نجات داد. مانند قوم نوح و هود و صالح و شعيب، همچنان که در آيه: «وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِم لَنُخرِجَنَّکُم مِن أرضِنَا أو لَتَعُودُنَّ فِى مِلَّتِنَا فَأوحَى إلَيهِم رَبُّهُم لَنُهلِکَنَّ الظَّالِمِين وَ لَنُسکِنَنَّکُمُ الأرضَ مِن بَعدِهِم ذَلِکَ لِمَن خَافَ مَقَامِى وَ خَافَ وَعِيد» است. و اينان، کسانى هستند که خود را براى خدا خالص کردند و خدا نجاتشان داد، و در نتيجه جامعه صالحى تشکيل داده و در آن زندگى کردند، تا آن که مهلتشان طول کشيده، دل هايشان قساوت يافت.
اما قول کسى که گفته: مراد از مستخلفين قبل از ايشان، بنى اسرائيل است، که خدا بعد از هلاک کردن فرعون و لشگريانش، سرزمين مصر و شام را به ايشان ارث داده، و در آن مکنتشان داد، همچنان که درباره آنان فرمود: «وَ نُرِيدُ أن نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ استُضعِفُوا فِى الأرضِ وَ نَجعَلَهُم أئِمَّة وَ نَجعَلَهُمُ الوَارِثِين وَ نُمَکِّنَ لَهُم فِى الأرض» حرف صحيحى نيست.
زيرا آيه مورد بحث، از مردمى خبر مى دهد که بعد از ارث بردن زمين، اجتماعى صالح تشکيل دادند و قوم بنى اسرائيل بعد از نجاتشان از فرعون و لشگرش، هرگز از کفر و نفاق و فسق خالص نگشتند، و مصداق «الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات» نشدند، و به نص قرآن کريم در آياتى بسيار، هرگز و در هيچ دوره اى چنين روزى به خود نديدند، و با اين که اجتماع ايشان همواره از کفار و منافقان و صالحان و طالحان متشکل مى شده، ديگر معنا ندارد که استخلاف ايشان را مَثَل بزند براى استخلاف «الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات».
و اگر مراد از تشبيه اصل استخلاف ايشان، به استخلاف خلفاى قبل از ايشان - که فرضا بنى اسرائيل باشند چه خوب و چه بد - بوده باشد، در اين صورت احتياجى نبود که مجتمع اسرائيلى را پيش بکشد، و به آنان تشبيه کند و حال آن که امت هاى موجود در زمان نزول آيه و قبل از آن، بسيار قوى تر و پرجمعيت تر از بنى اسرائيل بودند. مانند روم و فارس و کلده و غير ایشان.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۱۱
همچنان که در آيه: «إذ جَعَلَکُم خُلَفَاءَ مِن بَعدِ قَومِ نُوح»، و آيه: «إذ جَعَلَکُم خُلَفَاءَ مِن بَعدِ عَاد»، بدون هيچ تشبيهى اين امت را جانشينان امت هاى قبل دانست، و حتى کفار از اين امت را هم، خلفاى اقوام پيشين خواند و فرمود: «وَ هُوَ الَّذِى جَعَلَکُم خَلَائِفَ الأرض». و نيز فرمود: «هُوَ الَّذِى جَعَلَکُم خَلَائِفَ فِى الأرضِ فَمَن کَفَرَ فَعَلَيهِ کُفرُهُ».
حال اگر بگويى: چرا جايز نباشد که تشبيه در آيه مورد بحث، تشبيه به بنى اسرائيل باشد؟ آنگاه حق اين مجتمع صالح را با جمله بعدى اش اداء نموده و بفرمايد: «لَيُمَکِنَنَّ لَهُم دِينَهُم...»؟
در جواب مى گوييم: بله، اشکالى ندارد، جز اين که همان طور که گفتيم، بنابراين ديگر وجهى ندارد که امت اسلام از ميان همه امم، تنها جانشين بنى اسرائيل باشند، و جانشينى اين امت، تنها به جانشينى بنى اسرائيل تشبيه گردد.
مراد از تمکين دين، در آیه: «وَ لَيُمَکِنَنَّ لَهُم دِينَهُمُ الَّذِى ارتَضَى لَهُم»
«وَ لَيُمَکِنَنَّ لَهُم دِينَهُمُ الَّذِى ارتَضَى لَهُم » - تمکين هر چيزى بر قرار کردن آن است در مکان و اين کنايه است از ثبات آن چيز، و زوال و اضطراب و تزلزل ناپذيرى آن، به طورى که اگر اثرى داشته باشد، هيچ مانعى جلوى تأثير آن را نگيرد و در آيه مورد بحث، تمکين دين عبارت است از اين که:
آن را در جامعه مورد عمل قرار دهد. يعنى هيچ کفرى جلوگيرش نشود، و امرش را سبک نشمارند. اصول معارفش مورد اعتقاد همه باشد، درباره آن اختلاف و تخاصمى نباشد، و اين حکم را خداى سبحان در چند جاى از کلامش کرده، که اختلاف مختلفين در امر دين، علت و منشاى جز طغيان ندارد. مانند اين آيه «وَ مَا اختَلَفَ فِيهِ إلّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِن بَعدِ مَا جَائَتهُمُ البَيِّنَات بَغياً بَينَهُم».
و مراد از دين ايشان، آن دينى که برايشان پسنديده، دين اسلام است. و اگر دين را به ايشان اضافه کرد، از باب احترام بود، و نيز از اين جهت بود که دين مقتضاى فطرت خود آنان بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۱۲
و جملۀ «وَ لَيُبَدِّلَنَّهُم مِن بَعدِ خَوفِهِم أمناً» مانند جملۀ «وَ لَيُمَکِنَنَّ لَهُم»، عطف است بر جملۀ «لَيَستَخلِفَنَّهُم» و اصل معنا «لَيُبَدِّلَنَّ خَوفَهُم أمناً» بوده.
به طور ساده تر، اين که در واقع بايد مى فرمود: ترس ايشان را مبدّل به امنيت کرديم، ولى فرموده «ايشان را بعد از ترس، مبدّل به امنيت کرديم»، و تبديل را به خود آنان نسبت داد. حالا يا از باب مجاز عقلى است، و يا آن که مضاف را چون معلوم بوده، حذف کرده. زيرا جملۀ «مِن بَعدِ خَوفِهِم» مى فهماند که آن محذوف خوف، و تقدير «لَيُبَدِّلَنَّ خَوفَهُم» بوده، و يا آن که از اين باب نبوده، بلکه کلمۀ «أمناً» به معناى «آمنين» بوده، که در اين صورت معنا اين مى شود که: خدا ايشان را بعد از ترسشان، مبدّل کرد به ايمنان و به هرحال، مراد از «خوف»، آن ترسى است که مؤمنان صدر اسلام از کفار و منافقان داشتند.
و جملۀ «يَعبُدُونَنِى لَا يُشرِکُونَ بِى شَيئاً» را اگر بخواهيم با سياق آيات بهتر وفق دهيم، بايد حال از ضمير در جمله «لَيُبَدِّلَنَّهُم» بگيريم، که معنا چنين مى شود: «خدا ترس ايشان را مبدّل به امنيت کرد، در حالى که ايشان مرا پرستش کنند، و چيزى شريک من ندانند».
و اگر در اين آيه التفاتى از غيبت «يُبَدِّلَنَّهُم» به تکلم «مرا عبادت کنند» به کار برده و جملۀ «يَعبُدُونَنِى» را با جملۀ «چيزى را شريک من ندانند» تأکيد کرده، و کلمۀ «شيئاً» را نکره آورده، که خود دلالت مى کند بر نفى شريک به طور اطلاق.
همه اين نکات حکم مى کند بر اين که مراد از «عبادت»، خداپرستى خالص است، به طورى که هيچ شائبه اى از شرک - چه شرک جلى و چه شرک خفى - در آن راه نداشته باشد. و خلاصه معنا اين مى شود که خدا مجتمع آنان را، مجتمعى ايمن مى سازد، تا در آن، جز خدا هيچ چيز ديگرى پرستش نشود، و هيچ ربّى، غير از خدا قائل نباشند.
و کلمۀ «ذَلِکَ» در جملۀ «وَ مَن کَفَرَ بَعدَ ذَلِکَ» به طورى که سياق شهادت مى دهد، اشاره است به موعود. بنابراين، مناسب تر آن است که کلمۀ «کفر» را به معناى کفران، و در مقابل شکر بدانيم، و چنين معنا کنيم که: «و هر کس کفران کند و خدا را شکر نگويد، و بعد از تحقق اين وعده، عوض شکر، با کفر و نفاق و ساير گناهان مهلکه، کفران نعمت کند، چنين کسانى کاملا در فسق اند». و «فسق» هم، عبارت است از بيرون شدن از زىّ بندگى.
اختلاف شديد مفسران، در تفسیر آيه فوق
مفسران در اين آيه شريفه، اختلافاتى شديد و زيادى دارند:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۱۳
بعضى گفته اند: درباره اصحاب رسول خدا «صلى الله عليه و آله» نازل شده، و خدا وعده اى را که به ايشان داد، منجّز کرد، و زمين را در اختيار ايشان قرار داد، و دين ايشان را تمکين داد، و ترس ايشان را مبدل به امنيت کرد.
آرى، بعد از درگذشت رسول خدا «صلى الله عليه و آله» در ايام خلفاى راشدين، اسلام را پيش برد، و عزّت داد، و در نتيجه، آن ترسى که مسلمين از کفار و منافقان داشتند، از ميان برفت.
و مراد از «استخلاف» ايشان، استخلاف خلفاى چهارگانه بعد از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، و يا تنها خلفاى سه گانه اول است. و اگر استخلاف را به همه نسبت داده، با اين که همه مسلمين خليفه نبودند، و خلافت مختص به سه و يا چهار نفر بود، از قبيل نسبت دادن چيزى است که مخصوص به بعض است، به همه. مثل اين که مى گويند: بنى فلان کشته شدند، با اين که بعضى از آنان کشته شدند.
بعضى ديگر گفته اند که: اين آيه، شامل عموم امت محمّد «صلى اللّه عليه و آله» مى شود، و مراد از استخلاف امت وى و تمکين دين ايشان و تبديل خوفشان به امنيت، اين است که زمين را به ايشان ارث داد، آن چنان که به امت هاى قبل از اسلام ارث داد.
و يا مراد استخلاف خلفاى بعد از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، و تمکين اسلام و شکست دادن دشمنان دين مى باشد، که خداى تعالى، بعد از رحلت آن جناب، وعده خود را وفا کرد، و اسلام و مسلمين را يارى نموده، شهرها و اقطار عالَم، براى آنان فتح شد.
بنابراين دو قول، آيه شريفه از پیشگويى هاى قرآن خواهد بود. چون از امورى خبر داده که هنوز در عالَم تحقق نيافته، و حتى آن روز اميدش هم نمى رفت.
بعضى ديگر گفته اند: اين آيه مربوط به مهدى موعود «عليه السلام» است، که اخبار متواتر، از ظهورش خبر داده، و فرموده که: زمين را پُر از عدل و داد مى کند، همان طور که پُر از ظلم و جور شده باشد. و مراد از «الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات»، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» و ائمه اهل بيت او «عليهم السلام» است.
ولى آنچه از سياق آيه شريفه به نظر مى رسد، صرف نظر از مسامحه هايى که چه بسا بعضى از مفسران در تفسير آيات قرآنى دارند، اين است که بدون شک آيه شريفه، درباره بعضى از افراد امت است، نه همه امت، و نه اشخاص معينى از امت، و اين افراد، عبارتند از:
کسانى که مصداق «الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات» بوده باشند، و آيه نص در اين معنا است، و هيچ دليلى، نه در الفاظ آيه و نه از عقل که دلالت کند بر اين که مقصود از آنان، تنها صحابه رسول خدا، و يا خود رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» و ائمه اهل بيت «عليهم السلام» مى باشد، نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۱۴
و نيز هيچ دليلى نيست بر اين که مراد از «الّذين»، عموم امت بوده، و اگر وعده در آيه متوجه به طايفه مخصوصى از ايشان شده، به خاطر صرف احترام از آنان، يا عنايت بيشتر به آنان بوده باشد. زيرا همه اين حرف ها، سخنانى خود ساخته و بى دليل است.
و مراد از استخلاف آنان در زمين، نظير استخلاف نياکان و امم گذشته، اين است که اجتماعى صالح از آنان تشکيل دهد، که زمين را ارث ببرند، آن طور که نياکان و امم گذشته، صاحبان قوّت و شوکت ارث بردند، و اين استخلاف، قائم به مجتمع صالح ايشان است، نه به افراد معينى از ايشان، همچنان که در امت هاى قبل از ايشان، قائم به مجتمع بود.
و اما اين که مراد از آن، خلافت الهى به معناى ولايت و سلطنت الهى، نظير سلطنت داوود و سليمان و يوسف «عليهم السلام» بوده باشد، بسيار بعيد است. چون از قرآن کريم بعيد است که از انبياء به عبارت «الَّذِينَ مِن قَبلِهِم» تعبير فرمايد، و اين تعبير، به همين لفظ و يا به معناى آن، در بيش از پنجاه مورد در قرآن کريم آمده، و در هيچ جا مقصود از آن، انبياى گذشته نبوده، با اين که گفتگو درباره انبياى گذشته در قرآن کريم بسيار آمده.
بله، در بعضى موارد، به عبارت «رُسُلٌ مِن قَبلِکَ»، يا «رُسُلٌ مِن قَبلِى» يا نظير اين ها با اضافه کلمۀ «قبل» به ضمير راجع به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» آمده است.
و مراد از «تمکين دين مرضىّ آنان» در زمين - همان طور که گذشت - اين است که: دين پسنديده ايشان را پاى بر جا بدارد، به طورى که اختلافشان در اصول، و سهل انگارى هايشان در اجراى احکام، و عمل به فروع آن، دين آنان را متزلزل نسازد، و همواره اجتماعشان از لکّه نفاق پاک باشد.
و مراد از تبديل خوفشان به امنيت، اين است که امنيت و سلام بر مجتمع آنان سايه بيفکند، به طورى که نه از دشمنان داخلى بر دين و دنياى خود بترسند، و نه از دشمنان خارجى، نه از دشمنى علنى، و نه پنهانى.
و اين که بعضى از مفسران گفته اند: مراد «تنها ترس از دشمنان خارجى است، همچنان که همه ترس مسلمانان صدر اول از کفار و مشرکين بود، که مى خواستند نور خدا را خاموش ساخته و دعوت حقه دين را باطل سازند»، حرف صحيحى نيست، و دليلى بر گفتار خود ندارند. چون لفظ آيه مطلق است، و هيچ قرينه اى که مدعاى آنان را اثبات کند، در آن نیست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۱۵
علاوه بر اين، آيه شريفه در مقام امتنان است، و اين چه منتى است که خدا بر جامعه اى بگذارد که دشمن خارجى را بر آنان مسلط نکرده، در حالى که داخل آن جامعه را فساد احاطه کرده باشد، و از هر سو بلاهاى گوناگون آن جامعه را تهديد کند. نه امنيتى در جان خود داشته باشند، و نه در عرض و نه در مال، تنها قدرت حاکمه بر آن اجتماع حريت داشته، و طبقه ستمگر در رفاه و پيشرفت باشند؟
و مرادش از اين که فرمود: «خداى را عبادت مى کنند و چيزى را شريک او نمى گيرند»، همان معنايى است که لفظ به طور حقيقت بر آن دلالت کند، و آن، عبارت است از اين که: اخلاص در عبادت، عموميت پيدا کند و بنيان هر کرامتى غير از کرامت تقوا، منهدم گردد.
وعدۀ استخلاف در آيه، فقط با حکومت جهانی مهدى«ع»، منطبق است
آنچه از همه مطالب بر آمد، اين شد که خداى سبحان به کسانى که ايمان آورده و عمل صالح انجام مى دهند، وعده مى دهد که به زودى جامعه اى برايشان تکوين مى کند که جامعه به تمام معنا صالح باشد، و از لکّه ننگ کفر و نفاق و فسق پاک باشد. زمين را ارث برد و در عقايد افراد آن و اعمالشان جز دين حق، چيزى حاکم نباشد، ايمن زندگى کنند، ترسى از دشمن داخلى يا خارجى نداشته باشند، از کيد نيرنگبازان، و ظلم ستمگران و زورگويى زورگويان آزاد باشند.
و اين مجتمع طيب و طاهر با صفاتى که از فضيلت و قداست دارد، هرگز تاکنون در دنيا منعقد نشده، و دنيا از روزى که پيامبر «صلى الله عليه و آله» مبعوث به رسالت گشته، تاکنون، چنين جامعه اى به خود نديده، ناگزير اگر مصداقى پيدا کند، در روزگار مهدى «عليه السلام» خواهد بود.
چون اخبار متواترى که از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» و ائمه اهل بيت «عليهم السلام» در خصوصيات آن جناب وارد شده، از انعقاد چنين جامعه اى خبر مى دهد. البته اين در صورتى است که روى سخن در آيه را متوجه مجتمع صالح بدانيم، نه تنها حضرت مهدى «عليه السلام».
خواهيد گفت: طبق اين نظريه چه معنا دارد که روى سخن را در زمان نزول آيه به «الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات» کند، در حالى که مهدى «عليه السلام» آن روز نبود، (نه خودش بود و نه يکى از اهل زمانش).
در پاسخ مى گوييم: اين سؤال، ناشى از اين است که پرسش کننده ميان خطاب هاى فردى با خطاب هاى اجتماعى خلط کرده. چون خطاب دو جور ممکن است متوجه اشخاص شود: يکى اين که اشخاصى را مورد خطابى قرار دهند، بدين جهت که خصوصيات خود آنان مورد نظر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۱۶
ديگر اين که: همان اشخاص را مورد خطاب قرار بدهند، اما نه از اين جهت که شخص خود آنان مورد نظر باشد، بلکه از اين جهت که جمعيتى هستند داراى صفاتى معين. در صورت اول، خطاب از مخاطبان به غير مخاطبان متوجه نمى شود و شامل آن ها نمى گردد. نه وعده اش و نه وعيدش و نه هيچ چيز ديگرش. و در قسم دوم، اصلا اشخاص دخالتى ندارند، خطاب متوجه دارندگان صفات کذايى است، که در اين صورت، به ديگران نيز متوجه مى شود.
در آيه شريفه خطاب از قبيل خطاب هاى دوم است، که بيانش گذشت و اغلب خطاب هاى قرآنى که يا مؤمنان را مخاطب کرده، و يا کفار را، از اين قبيل است. و همچنين خطاب هايى که متضمن بدگويى از اهل کتاب و مخصوصا يهود است، از اين قبيل است. به مخاطبان بدگويى مى کند به اين که نياکان و اجداد چند پشت قبل ايشان، چنين و چنان کردند، و همچنين خطاب هاى متوجه به مشرکان که شما بوديد، که چنين و چنان کرديد، به اين که اسلاف آنان بودند، نه خود آنان. پس معلوم مى شود که روى سخن با دارندگان فلان صفات زشت است.
و مخصوصا از اين قبيل است وعده اى که به يهود داده و فرموده: «فَإذَا جَاءَ وَعدُ الآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَکُم» که وعده داده شدگان تا زمان تحقق آن وعده و پيشگويى زنده نماندند، و در عين حال، روى سخن با يهود عصر نزول است، که شما چنين و چنان مى شويد. و نظير آن وعده در گفتار ذى القرنين است، که بنا به حکايت قرآن کريم گفت: «فَإذَا جَاءَ وَعدُ رَبِّى جَعَلَهُ دَکَّاء وَ کَانَ وَعدُ رَبِّى حَقّاً».
و نيز وعده اى که به مردم داده که قيامت قيام مى کند و بساط حيات دنيوى به وسيله نفخه صور بر چيده مى شود، چنانکه فرمود: «ثقلت فى السموات و الارض لا تاتيکم الا بغتة» که مؤمنين صالح را به عنوان اينکه مؤمن و صالح اند، وعده اى داده، که اشخاص حاضر در زمان نزول آن را نديدند و مردند، ولى همين که در آخرين روز از روزگار دنيا افرادى صالح و مؤمن شاهد نفخه صور مى شوند، مجوز اين شده که اين وعده را به همه صالحان مؤمن در همه اعصار، و مخصوصا افراد حاضر در زمان نزول بدهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۱۷
پس حق مطلب اين است که اگر واقعا بخواهيم حق معناى آيه را به آن بدهيم (و همه تعصبات را کنار بگذاريم)، آيه شريفه، جز با اجتماعى که به وسيله ظهور مهدى «عليه السلام» به زودى منعقد مى شود، با هيچ مجتمعى قابل انطباق نيست.
و اما اگر پاى مسامحه و سهل انگارى در تفسير مفردات و جملات آن راه دهيم، آن وقت ممکن است بگوييم: مراد از استخلاف «الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات»، استخلاف همه امت است. (نه همان طور که گفتيم دسته اى مخصوص)، آن وقت در جواب اين که همه امت مصداق «الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات» نيستند، بگوييم اين از باب تغليب است، که از آن باب به شمس و قمر مى گوييم: شمسين، (دو آفتاب)، يا قمرين (دو ماه)، و يا پاسخى نظير آن بدهيم.
و مراد از تمکين دينشان، آن دين که برايشان پسنديده، اين بگيريم که آنان را در دنيا معروف به امت اسلام مى کند، و دين اسلام را دين ايشان مى داند، هرچند که هفتاد و سه فرقه شوند، و هر فرقه اى، فرق ديگر را کافر بداند، و بعضى خون بعضى ديگر را مباح بشمارد، و عِرض و مال او را حلال بداند.
و مراد از تبديل خوف ايشان به امنيت، و اين که خدا را بپرستند و چيزى را شريک او نگيرند، اين باشد که خدا اسلام را عزت و شوکت دهد، و بر معظم معموره زمين گسترده کند. در معظم معموره زمين آزادانه نماز و روزه و حج انجام شود، هرچند که از ميان خود، آنان امنيت رخت بر بسته باشد، و حق و حقيقت با سکنه آن ها خداحافظى کرده باشد.
که در اين صورت، موعود به اين وعده امت، و مراد از استخلاف ايشان، عزت و شوکتى است که بعد از هجرت رسول خدا «صلى الله عليه و آله» و بعد از رحلت آن جناب نصيب مسلمين شد. ولى اگر معنا اين باشد، باز وجهى نيست که تنها شامل زمان خلفاى راشدين باشد، بلکه بعد از آنان را نيز تا زمان انحطاط خلافت اسلامى شامل مى شود.
خوب، اين وجهى است که مى توان براى آيه تصور کرد، و اما تطبيق آيه با دوره خلفاى راشدين و يا سه نفر اول و يا تنها دوره على «عليه السلام»، هيچ وجهى ندارد.
رده:تفسیر المیزان