المیزان جلد۱۷ بخش۴
بحث روایتی: (رواياتى در ذیل آیات گذشته)
در تفسير قمى، در ذيل جمله «وَ کَذَلِکَ النُّشُور» مى گويد: پدرم، از ابن ابى عُمَير، از جميل بن درّاج، از امام صادق «عليه السلام» برايم نقل کرد که فرمود: خداوند وقتى بخواهد خلق را مبعوث کند، چهل شبانه روز باران بر زمين مى باراند، در نتيجه، مفاصل بدن ها جمع شده، و گوشت بر آن ها روييده مى شود.
مؤلف: در اين معنا، تعدادى روايت ديگر نيز هست.
و در الدر المنثور است که: طيالسى، احمد، عبد بن حميد، ابن منذر، ابن ابى حاتم، ابن مردويه، و بيهقى در کتاب اسماء و صفات، از ابى رزين عقيلى روايت آورده اند که گفت:
از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» پرسيدم: خداى تعالى چگونه مُردگان را زنده مى کند؟ فرمود: آيا هيچ از سرزمين هاى بى آب و علف گذشته اى، و آيا پس از چندى از همان سرزمين عبور کرده و ديده اى چگونه در همان زمين گياهان رويده و برافراشته اند؟ عرضه داشت (م): بلى. فرمود: خداى تعالى، مُردگان را هم همين طور زنده مى کند، و قيامت هم همين طور به پا مى خيزد.
و در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از ابى جعفر «عليه السلام» آمده که فرمود: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: براى هر سخنى مصداقى از عمل است، که يا آن را تصديق مى کند و يا تکذيب. پس وقتى انسان سخنى بگويد و با عمل خود، سخن خود را تصديق کند، يعنى به گفتۀ خود عمل کند، آن عمل گفتار او را به سوى خدا بالا مى برد، و اگر عملش مخالف گفتارش باشد، گفتارش را نيز، روى عمل خبيثش گذاشته، در آتش مى اندازند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۲
و در کتاب توحيد، به سند خود، از زيد بن على، از پدرش «عليه السلام» روايت آورده که در ضمن حديثى فرمود: و خداى تبارک و تعالى، در آسمان هايش بقعه هايى دارد که هر کس را به يکى از آن بقعه ها بالا ببرند، به سوى خدا بالايش برده اند، مگر کلام خداى عزّوجلّ را نشنيده اى که مى فرمايد: «تَعرُجُ المَلَائِکَةُ وَ الرُّوحُ إلَيه: ملائکه و روح به سوى او عروج مى کنند». و نيز در داستان عيسى بن مريم «عليه السلام» مى فرمايد: «بَل رَفَعَهُ اللّهُ: بلکه خدا او را بالا مى برد». و نيز مى فرمايد: «إلَيهِ يَصعَدُ الکَلِمُ الطّيِّب وَ العَمَلُ الصّالِحُ يَرفَعُهُ».
مؤلف: نظير اين حديث، از کتاب فقيه نيز نقل شده.
و در نهج البلاغه فرموده: و اگر اقرار آن ها (آسمان ها) به ربوبيت و اذعانشان براى او (خدا) به اطاعت نبود، هرگز آسمان ها را محل عرش خود قرار نمى داد، و آن جا را مسکن ملائکه خود، محل صعود کلمۀ طيّب، و عمل صالحش نمى کرد.
و در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل جملۀ «وَ مَا يَستَوِى البَحرَانِ هَذَا عَذبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَ هَذَا مِلحٌ أُجَاجٌ» فرموده: «أُجاج»، به معناى تلخ است.
و نيز در همان تفسير، در ذيل جملۀ «وَ الّذِينَ تَدعُونَ مِن دُونِهِ مَا يَملِکُونَ مِن قِطمِير» فرموده: کلمۀ «قِطمِير» به معناى پوست نازکى است که روى هستۀ خرما کشيده شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۳
آيات ۱۵ - ۲۶ سوره فاطر
يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنىُّ الْحَمِيدُ(۱۵)
إِن يَشأْ يُذْهِبْکُمْ وَ يَأْتِ بخَلْقٍ جَدِيدٍ(۱۶)
وَ مَا ذَلِک عَلى اللَّهِ بِعَزِيزٍ(۱۷)
وَ لا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَ إِن تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلى حِمْلِهَا لا يُحْمَلْ مِنْهُ شىْءٌ وَ لَوْ کانَ ذَا قُرْبى إِنَّمَا تُنذِرُ الَّذِينَ يخْشوْنَ رَبّهُم بِالْغَيْبِ وَ أَقَامُوا الصّلَوةَ وَ مَن تَزَکى فَإِنَّمَا يَتزَکى لِنَفْسِهِ وَ إِلى اللَّهِ الْمَصِيرُ(۱۸)
وَ مَا يَستَوِى الاَعْمَى وَ الْبَصِيرُ(۱۹)
وَ لا الظّلُمَاتُ وَ لا النُّورُ(۲۰)
وَ لا الظلُّ وَ لا الحَْرُورُ(۲۱)
وَ مَا يَستَوِى الاَحْيَاءُ وَ لا الاَمْوَاتُ إِنَّ اللَّهَ يُسمِعُ مَن يَشاءُ وَ مَا أَنت بِمُسمِعٍ مَّن فى الْقُبُورِ(۲۲)
إِنْ أَنت إِلّا نَذِيرٌ(۲۳)
إِنَّا أَرْسلْنَاک بِالحَْقِّ بَشِيراً وَ نَذِيراً وَ إِن مِّنْ أُمَّةٍ إِلّا خَلا فِيهَا نَذِيرٌ(۲۴)
وَ إِن يُکَذِّبُوک فَقَدْ کَذَّب الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ جَاءَتهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ وَ بِالزُّبُرِ وَ بِالْکِتَابِ الْمُنِيرِ(۲۵)
ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ کَفَرُوا فَکَيْف کانَ نَکِيرِ(۲۶)
«ترجمه آیات»
اى مردم! شما محتاج به خداييد و خدا، تنها بى نياز و ستوده است (۱۵).
اگر بخواهد، شما را مى برد و خلق تازه اى مى آورد (۱۶).
و اين، براى خدا دشوار نيست (۱۷).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۴
هيچ باربردارى، بارِ گناه ديگرى را بر نمى دارد، و اگر کسى که بارش سنگين است، برای برداشتن آن کسى را دعوت کند، چيزى از آن را برندارد، اگر چه خويشاوند باشد. تو فقط کسانى را که ناديده از پروردگار خود مى ترسند و نماز برپا کنند، بيم مى دهى، هر که تزکيه کند، براى خويش تزکيه مى کند، و سرانجام به سوى خدا است (۱۸).
(هرگز) کور و بينا يکسان نيستند (۱۹).
و (همچنين) ظلمات و نور (۲۰).
و سايه و آفتاب (يکسان نيستند) (۲۱).
و زندگان و مُردگان نيز يکسان نيستند، که همانا خدا هدايت خويش را به هر که خواهد، مى شنواند و تو چيزى را به کسانى که در گورستان (کفر و جهالت) فرو رفته اند، نمى شنوانى (۲۲).
تو جز بيم رسانى بيش نيستى (۲۳).
ما تو را به حق بشارت دهنده و بيم رسان فرستاديم و هيچ امتى نيست، مگر بيم رسانى در آن بوده(۲۴).
اگر تو را تکذيب کنند، کسانى که پيش از ايشان بوده اند، نيز پيغمبرانشان را که با معجزه ها و پيام ها و کتاب روشن به سويشان آمده بودند، تکذيب کردند (۲۵).
آنگاه من هم از کسانى که انکار ورزيدند، مؤاخذه کردم و تعرض من، چقدر سخت بود (۲۶).
«بیان آیات»
بعد از آن که براى مشرکان بيان کرد که خلقت و تدبير، مستند به خداى تعالى است، و نتيجه گرفت که ربّ ايشان، همان خدا است و تنها مالک اوست، نه آلهه اى که به جاى او مى پرستند، پس آلهه، مالک چيزى نيستند تا آن که مدبّر آن چيز باشند. اينک در اين آيات، شروع کرده همان مطلب را با بيانى آميخته با وعده و وعيد افاده کند.
و خلاصه اش، اين است که: خدا از ايشان بى نياز، و ايشان محتاج خدايند. پس او مى تواند ايشان را به کيفر اعمالى که کردند، از بين ببرد و اگر خواست، خلقى جديد بياورد.
آنگاه خطاب را متوجه رسول گرامى خود مى کند. خطابى که حاصلش، اين است که: اين مؤاخذه و نابود کردن ما، شامل نمى شود مگر تنها همين هايى را که تکذيب مى کنند، و اما مؤمنان که انذار تو در آنان اثر مى کند، با مشرکان فرقى روشن دارند. و پيامبر، نذيرى است مانند نذيران گذشته، و حال آنان را دارد.
بنابراين، اگر او را تکذيب مى کنند، انبياى گذشته را تکذيب کردند، و (همان طورى که) خداى تعالى تکذيب کنندگان از امت آنان را به اخذ شديدى بگرفت، مکذّبين اين امت را هم خواهد گرفت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۵
«يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنىُّ الْحَمِيدُ»:
هيچ شکى نيست که در اين آيه، نوعى زمينه چينى براى دو آيه بعد است، و مى خواهد مضمون آن دو را روشن کند، در عين اين که خودش در مفادش مستقل مى باشد.
توضيح آیه: «أنتُمُ الفُقَرَاءُ إلَى الله وَ اللهُ هُوَ الغَنِىُّ الحَمِيد»
توضيح اين که: سياق، به اين نکته اشعار دارد که اعمال تکذيب کنندگان رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، کاشف از اين است که خيال کرده اند مى توانند با پرستش بت ها از بندگى خدا بى نياز شوند. در نتيجه، اگر خدا ايشان را به پرستش خود دعوت مى کند، لابد احتياج به عبادت ايشان دارد. پس در اين قضيه از يک طرف بى نيازى است، و از طرف ديگر فقر و احتياج. به همان مقدار که آنان از بى نيازى بهره مند هستند، خدا به همان مقدار فقير و محتاج ايشان است (تعالى اللّه عن ذلک).
لذا خداى سبحان، در ردّ توهم آنان فرمود: «يَا أيُّهَا النَّاسُ أنتُمُ الفُقَراءُ إلَى اللّهِ وَ اللّهُ هُوَ الغَنِىُّ»، و در اين جمله، فقر را منحصر در ايشان، و بى نيازى را منحصر در خود کرد. پس تمامى انحاى فقر، در مردم، و تمامى انحاى بى نيازى، در خداى سبحان است، و چون فقر و غنا، عبارت از فقدان و وجدان است، و اين دو، دو صفت متقابل يکديگرند، ممکن نيست موضوعى از هر دو خالى باشد. هر چيزى که تصور شود، يا فقير است، و يا غنى، و لازمۀ انحصار فقر در انسان، و انحصار غنا در خدا، انحصارى ديگر است و آن، عبارت از اين است که: انسان ها منحصر در فقر باشند، و خدا منحصر در غنا. پس انسان ها غير از فقر ندارند، و خدا غير از غنا ندارد.
پس خداى سبحان، غنىّ بالذات است. او، مى تواند همه انسان ها را از بين ببرد، چون از آنان بى نياز است، و آنان بالذات فقيرند، و نمى توانند به چيزى غير از خدا، از خدا بى نياز شوند.
و ملاک در غناى خدا از خلق، و فقر خلق به خداى تعالى، اين است که: خدا، خالق و مدبّر امور ايشان است. و آوردن لفظ جلاله «اللّه»، اشاره به فقر خلق و غناى خدا دارد. و آوردن جملۀ «اگر بخواهد، شما را از بين مى برد، و خلقى جديد مى آورد»، اشاره به خلقت و تدبير او دارد. و همچنين، آوردن کلمۀ «الحميد» براى اين است که او، در فعل خودش - که همان خلقت و تدبّر باشد - محمود و ستايش شده است.
در نتيجه، برگشت معناى کلام به نظير اين مى شود که بگوييم: هان اى انسان ها! شما بدان جهت که مخلوق و مدبّر خداييد، فقراء و محتاجان به او هستيد. در شما همه گونه فقر و احتياج هست، و خدا بدان جهت که خالق و مدبّر است، غنىّ است و غير از او، کسى غنى نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۶
بنابراين، ديگر جاى آن باقى نمى ماند، که کسى اشکال کند که: «چرا در اين آيه، «فقر» را منحصر در مردم کرد - حال چه اين که منظور از مردم عموم مردم باشد، يا خصوص مشرکان، که آيات خدا را تکذيب مى کنند - با اين که غير از مردم نيز همه فقيرند، و تمامى موجودات محتاج خدايند». زيرا وقتى براى فقر مردم علتى آورد که اين علت (مخلوق بودن، و مدبّر بودن) در تمامى موجودات وجود داشت، خود باعث مى شود که حکم هم عموميت داشته باشد.
پس گويا فرموده: شما مخلوقات، فقير و محتاج به خالق و مدبّر امر خود هستيد، و خالق و مدبّر شما، «غنىّ» و «حميد» است.
بعضى از مفسران، از اشکال بالا که: «چرا فقر را منحصر در مردم کرد، با اين که تمامى موجودات فقيرند»، جواب هايى داده اند که اينک، بعضى از آن ها از نظر خواننده مى گذرد:
* يکى از آن جواب ها اين است که:
منحصر کردن فقر در انسان ها، مبالغه در فقر ايشان است. گويا از بس فقر انسان زياد است، و از بس احتياجاتشان بسيار است، که گويى غير از ايشان، هيچ چيز ديگرى فقير و محتاج نيست. چون فقر و احتياج ساير موجودات نسبت به فقر انسان ها به حساب نمى آيد، و به همين عنايت، در جاى ديگر فرمود: «خُلِقَ الإنسَانُ ضَعِيفاً»، با اين که غير از انسان ها هم ضعيف اند، وليکن غير از انسان، مثلا جنّ، مانند انسان محتاج به غذا و لباس و امثال آن نيستند.
* دوم اين که:
مراد از کلمه «ناس»، همۀ موجودات از انسان و غير از انسان است، و اين تعبير، از باب تغليب حاضر بر غايب، و موجود عالم بر غير عالم است.
* سوم اين که:
بايد الف و لام در «النّاس» را حمل بر عهد، و الف و لام در «الفقراء» را حمل بر جنس کرد. چون مخاطبان در آيه، همان کسانى هستند که در جملۀ «ذَلِکُمُ اللّهُ رَبُّکُم لَهُ المُلک...» مخاطب بودند، که در اين صورت، معناى آيه با در نظر گرفتن دو آيه قبل، اين است که: آن معبودى که بايد بپرستيد، همان کسى است که به اوصاف جلال توصيف شد، نه آن هايى که شما به جاى او مى خوانيد، با اين که شما از تمامى خلائق، محتاج تر به معبود حقيقى هستيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۷
* چهارم اين که:
انحصار مستفاد از آيه، انحصارى است نسبت به خداى تعالى، نه انحصار حقيقى.
و از نظر خواننده گرامى پوشيده نيست که مفاد آيه و سياقى که آيه در آن سياق قرار گرفته، با هيچ يک از اين جواب ها نمى سازد. بله، مى توان جواب آخرى را طورى توجيه کرد که برگشتش به همان وجهى باشد، که ما بيان کرديم.
و اگر در ذيل آيه، خدا را به صفت «حميد» ستود، براى اشاره به اين بود که خداى تعالى، غنىّ است و افعالش پسنديده است.، چه عطا کند و چه منع. براى اين که اگر عطا کند (مانند ما انسان ها) براى عوض، عطا نمى کند. چون بى نياز از شکر و جزا است. و اگر عطا نکند (باز مانند ما انسان ها)، مورد ملامت قرار نمى گيرد، چون احدى از خلايق حقى بر او ندارد، و از او چيزى را مالک نيستند.
«إِن يَشأْ يُذْهِبْکُمْ وَ يَأْتِ بخَلْقٍ جَدِيدٍ وَ مَا ذَلِک عَلى اللَّهِ بِعَزِيزٍ»:
يعنى اى مردم! اگر او بخواهد شما را (از بين) ببرد، مى برد. براى اين که او از شما بى نياز است، و با از بين رفتن شما متضرر نمى شود، و خلقى جديد مى آورد، تا او را بستايند، و ثنايش گويند. البته نه از اين جهت که او محتاج انسان باشد، بلکه از اين جهت که او ذاتا حميد است، و مقتضاى حميد بودنش، همين است که خلقى باشد تا او، به ايشان، جود و بخشش کند و ايشان او را بستايند، و اين، براى خدا دشوار نيست. چون قدرتش مطلق است. و اگر بپرسى به چه دليل؟ مى گويم: به اين دليل که اللّه «عزّ اسمه» است.
پس روشن شد که مضمون آيه، متفرّع بر مضمون آيه قبلى است. پس اين که فرمود: «إن يَشَأ يُذهِبکُم»، نتيجه است براى غنى بودن خدا، و جملۀ «وَ يَأتِ بِخَلقٍ جديد»، فرع و نتيجه است بر حميد بودن او. و در جايى ديگر، مضمون اين دو جمله را، فرع غنا و رحمت خدا قرار داده و فرموده: «وَ رَبُّکَ الغَنِىُّ ذُو الرَّحمَةِ إن يَشَأ يُذهِبکُم وَ يَستَخلِف مِن بَعدِکُم مَا يَشَاءُ».
معناى آيه: «وَ لا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزرَ أُخرَى»
«وَ لا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ...»:
راغب گفته: کلمۀ «وَزَر» - به فتحۀ واو و زاء - به معناى ملجأ و پناهگاهى است از کوه، که در مواقع ضرورت به آن جا پناهنده مى شوند و در آيه «کَلّا لا وَزَر»، به همين معنا است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۸
و کلمۀ «وِزر» - به کسره واو، و سکون زاء - به معناى سنگينى است، که هر چيز سنگينى را به کوه تشبيه مى کنند. از گناه هم به «وِزر» تعبير مى کنند و هم به «ثقل»، همچنان که در قرآن کريم آمده. يک جا فرموده: «لِيَحمِلُوا أوزَارَهُم کَامِلَةً»، و جايى ديگر همين مضمون را به عبارت: «وَ لَيَحمِلُنّ أثقَالَهُم وَ أثقَالاً مَعَ أثقَالِهِم» آورده است.
پس مى فهميم که «وِزر» و «ثقل»، به يک معنا است، و معناى جمله چنين است که: هيچ نفسى در حالى که بارِ گناه خود را به دوش دارد، بارِ گناه شخص ديگر را به دوش نمى کشد. و لازمۀ اين، آن است که هيچ شخصى جز به آنچه خود به دوش مى کشد، بازخواست نشود، و تنها کيفر وِزر و گناه خود را ببيند.
گويا اين آيه مى خواهد از توهمى که ذيل آن، بدان اشعار دارد، جلوگيرى کند، و گويا بعد از آن که فرمود: «اگر بخواهد شما را مى برد، و مردمى ديگر مى آورد»، و با اين جمله، مشرکان را تهديد به هلاکت و فنا کرد. کسى مى گويد: مشرکان، آيات خدا را تکذيب کردند، بايد وِزر گناه خود را به دوش بکشند، مؤمنان در اين ميان چه تقصيرى دارند؟ آيا آن ها هم، به جرم ديگران هلاک مى شوند؟
جواب مى دهد: «وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزرَ أُخرَى». يعنى: احدى، وِزر گناه ديگرى را حمل نمى کند، و سنگينى گناه هيچ کس بر شخص ديگر نيست، هر چند که خويشاوند گنهکار باشد.
پس تنها تکذيب کنندگان در تهديد آيه، مورد نظر هستند، و دعوت و انذار تو اى پيامبر، هيچ سودى به حال آنان ندارد. براى اين که دل هايشان مُهر خورده. تنها انذار تو به کسانى سود مى بخشد که از پروردگار نديده خود خشيت دارند و نماز را به پا مى دارند. و معلوم است که اين دو طايفه، مثل هم و برابر نيستند. چون مَثَل آنان، مَثَل کور و بينا، ظلمات و نور، سايه و سوزندگى آتش، و زنده و مُرده است.
پس معناى جملۀ «وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزرَ أُخرَى»، اين است که: هيچ کس که حامل وزر و گناه باشد، غير از وزر و گناه خود، وِزر کس ديگرى را که آن نيز حامل آن است، نمى کشد.
«وَ إن تَدعُ مُثقَلَةٌ إلَى حِملِهَا لَا يُحمَلُ مِنهُ شَئٌ وَ لَو کَانَ ذَا قُربَى» - يعنى: اگر شخص گرانبارى که بارِ گناه به ستوهش آورده، به ديگرى التماس کند که: مقدارى از بارِ او را بردارد و به دوش بکشد، احدى نيست که خواهش وى را بپذيرد، و چيزى از بارِ گناه او را برداشته، حمل کند، هرچند درخواست شده، خويشاوند درخواست کننده باشد. مثل پدر يا مادر، يا برادر يا خواهر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۹
«إنّمَا تُنذِرُ الّذِينَ يَخشَونَ رَبَّهُم بِالغَيبِ وَ أقَامُوا الصّلوة» - يعنى: اين ها که تو را تکذيب مى کنند، از انذار تو سود نمى برند و اصلا انذار حقيقى نسبت به آنان محقق نمى شود. براى اين که گفتيم دل هايشان مُهر شده است. تو تنها کسانى را به حقيقت انذار مى کنى و انذارت به آنان سود مى دهد، که از پروردگار ناديده خود خشيت دارند، و نماز به پا مى دارند، که بهترين عبادات و مهم ترين آن هاست.
و کوتاه سخن اين که: به خدا ايمان آورده، او را مى پرستند. يعنى آنان که از پروردگار خود به غيب، يعنى به صرف انذار تو خشيت دارند، و نماز به پا مى دارند، نه اين که قبل از انذار تو، از پروردگارشان خشيت دارند، و نماز به پا مى دارند، و سپس تو ايشان را انذار مى کنى، تا گفته شود اين تحصيل حاصل است. پس آيه شريفه، نظير آيه «إنّى أرَينِى أعصِرُ خَمراً» است.
«وَ مَن تَزَکّى فَإنّمَا يَتَزَکّى لِنَفسِهِ» - در اين جمله، خشيت و اقامه نماز که در جمله قبلى بود، به عبارت: «خود را تزکيه کند» مبدّل شد، تا اشاره باشد به اين که مقصود اصلى از دعوت بشر به سوى توحيد و انذار آنان، اين است که نفوس بشر از رذايل و خرافات پاک شود، و پاک شدن نفس، به خشيت او از خداى ناديده و اقامۀ نماز است.
و اين جمله، مطلب قبلى را تأکيد و تقرير مى کند، که خدا را «غنىّ» و «حميد» معرفى مى کرد، مى فرمايد: خدا از تزکيه شدن شما، که شما را بدان مى خواند، استفاده نمى کند، بلکه هر کس تزکّى کند، به نفع خود، تزکّى کرده است.
آنگاه آيه را با جملۀ «وَ إلَى اللّهِ المَصِير» ختم مى کند، تا دلالت کند بر اين که تزکيه کسى که تزکّى کند، هدر نمى رود. چون هر يک از دو فريق، به سوى پروردگارشان بازگشت مى کنند، و به طور قطع، روزى خداوند به حسابشان رسيدگى مى کند و پاداش و کيفر آنان را مى دهد، و به اين گونه افرادى که تزکيه کردند، بهترين جزا را خواهد داد.
تمثيل هايى براى بيان حال و اعمال مؤمن و کافر
«وَ مَا يَستَوِى الاَعْمَى وَ الْبَصِيرُ»:
ظاهرا اين جمله عطف باشد بر جملۀ «وَ إلَى اللّه المَصِير»، و در حقيقت تعليلى است به صورت تمثيل، تا بفهماند افرادى که خود را تزکيه کرده اند، با آن ها که تکذيب مى کنند، يکسان نيستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۰
ولى بعضى از مفسران گفته اند: عطف بر جمله سابق است، که فرمود: «وَ مَا يَستَوِى البَحرَان».
«وَ لا الظُّلُمَات وَ لا النُّورُ»:
در اين آيه شريفه و آيه بعدش، چند مرتبه حرف نفى «لا» تکرار شده، و منظور از آن، تأکيد نفى است.
«وَ لا الظلُّ وَ لا الحَْرُورُ»:
کلمۀ «حرور» - به طورى که گفته اند - به معناى شدت حرارت آفتاب است. و بعضى ديگر گفته اند: «حرور»، به معناى باد سموم است. بعضى هم گفته اند: «سموم»، بادى است که در روز بوزد، و «حرور»، بادى است که در شب و روز بوزد.
«وَ مَا يَستَوِى الاَحْيَاءُ وَ لا الاَمْوَات ...»:
اين جمله عطف است بر جملۀ «وَ مَا يَستَوِى الأعمَى وَ البَصِير». و اگر کلمۀ «وَ مَا يَستَوِى» را در اين جا مجددا آورد، با اين که مى توانست مثل جمله قبلى بفرمايد: «وَ لا الأحيَاءُ وَ لَا الأموَات»، براى اين است که فاصله زياد شده بود، ناگزير «مَا يَستَوِى» را تکرار کرد تا معنا را در ذهن شنونده تجديد کند.
پس در نتيجه، اين تکرار، نظير تکرار کلمۀ «کَيفَ» است، که در آيه «کَيفَ يَکُونُ لِلمُشرِکِينَ عَهدٌ عِندَ اللّه وَ عِندَ رَسُولِهِ... کَيفَ وَ إن يَظهَرُوا عَلَيکُم ...» مى باشد، که به خاطر طول فاصله، کلمۀ «کَيفَ» تکرار شده است.
و اين چند جمله پشت سرِ هم، يعنى جملۀ «وَ مَا يَستَوِى الأعمَى وَ البَصِيرُ» و «وَ لَا الظُّلُمَاتُ وَ لا النُّورُ»، و «وَ لَا الظِّلُّ وَ لَا الحَرُور» و «وَ مَا يَستَوِى الأحيَاءُ وَ لَا الأموَاتُ»؛ تمثيل هايى براى مؤمن و کافر است، و مى خواهد تبعه و اثر اعمال اين دو طايفه را شرح دهد.
و منظور از جملۀ: «إنّ اللّهَ يُسمِعُ مَن يَشَاءُ: خدا مى شنواند هر که را بخواهد» مؤمن است، که قبلا مُرده بود، و خداى تعالى زنده اش کرد، و هدايت را به گوشش شنوانيد. چون در نفس، استعداد آن را داشت. لذا درباره مؤمن فرموده: «أوَ مَن کَانَ مَيّتاً فَأحيَينَاهُ وَ جَعَلنَا لَهُ نُوراً». و اما منظور از اين جمله، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نيست؛ چون آن جناب وسيلۀ هدايت است و هدايت هم، همانا هدايت خدا است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۱
و مراد از جملۀ «وَ مَا أنتَ بِمُسمِعٍ مَن فِى القُبُور»، اموات است. يعنى کفارى هستند که خاصيت پذيرفتن هدايت را ندارند؛ چون دل هايشان مُهر خورده.
«إِنْ أَنت إِلّا نَذِيرٌ»:
اين انحصار که مى فرمايد: «تو به جز نذير چيز ديگرى نيستى»، انحصار حقيقى نيست، بلکه انحصار نسبى است، و معنايش اين است که: تو وظيفه اى به جز انذار خلق ندارى. و اما هدايت آن که هدايت مى شود، و اضلال آن که گمراه است و هدايت نمى پذيرد به خاطر اين که خدا به کيفر اعمال زشتش گمراهش کرده، کار خداى سبحان است.
و اگر در مقابل «نذير»، کلمۀ «بشير» را ذکر نکرد، با اين که آن جناب هر دو صفت را داشت، براى اين بود که مقام، مقام انذار به تنهايى بود، و مناسبت اقتضا مى کرد تنها متعوض اين صفت شود. علاوه بر اين در آيه بعدى، هر دو صفت را آورده بود.
«إِنَّا أَرْسلْنَاک بِالحَْقِّ بَشِيراً وَ نَذِيراً وَ إِن مِّنْ أُمَّةٍ إِلّا خَلا فِيهَا نَذِيرٌ»:
مفاد اين جمله آن طور که سياق اقتضاء دارد، اين است که: ما تو را فرستاديم، تا بشير و نذير باشى، و اين کار ما، کارى نوظهور و غريب نيست. براى اين که هيچ امتى از امم گذشته نيست، مگر آن که نذيرى در آن ها بوده و گذشته، و اين فرستادن بشير و نذير، از سنت هاى جارى خدا است، که همواره در خلقتش جريان دارد.
و از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از «نذير»، پيغمبرى است که از ناحيه خدا مبعوث شود. ولى بعضى از مفسران، «نذير» را به مطلق کسانى تفسير کرده اند که بشر را انذار مى کنند. چه پيغمبر باشد و چه عالمى از علماء، ليکن اين تفسير خلاف ظاهر آيه است.
بله، اين هم از آيه بر نمى آيد که نذير هر امتى، از خود آن امت بوده، چون «نفرموده خَلا مِنهَا: از افراد آن امت نذيرى بوده و گذشته»، بلکه فرموده: «خَلا فِيهَا: در آن امت نذيرى بوده و گذشته».
«وَ إِن يُکَذِّبُوک فَقَدْ کَذَّب الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ جَاءَتهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ وَ بِالزُّبُرِ وَ بِالْکِتَابِ الْمُنِيرِ»:
کلمۀ «بينات» به معناى آيات و معجزاتى است که به حقانيت رسولان شهادت دهد. و کلمۀ «زُبُر»، جمع زبور است، و شايد مراد از آن، به قرينۀ اين که مقابل کتاب قرار گرفته، صحف بوده باشد. يعنى آن کتاب هايى که تنها متضمن ياد خدا است، بدون اين که احکام و شرايعى در آن باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۲
و «کتاب منير»، کتابى را گويند که از آسمان نازل شده، و متضمن احکام و شرايع باشد، مانند: کتاب نوح، ابراهيم، تورات موسى، و انجيل عيسى «عليه السلام». و معناى آيه روشن است.
«ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ کَفَرُوا فَکَيْف کانَ نَکِيرِ»:
کلمۀ «أخذ» کنايه است از عذاب دادن. و کلمۀ «نکير»، به معناى انکار است. و بقيه الفاظ آيه روشن است.
گفتارى پيرامون معناى عموم انذار
در بحث هايى که در جلد دوم راجع به نبوت داشتيم و نيز در جلد دهم، در داستان هاى نوح «عليه السلام» مطالبى عقلى گذشت، که دلالت مى کرد بر عموم نبوت، واين معنا را قرآن نيز تأييد مى کند.
بنابراين، هيچ امتى از امت هاى بشرى نبوده که دعوت به حق پيامبران در آن ظهور نکرده باشد، و اما اين که پيغمبر هر امتى از خود آن امت بوده باشد، دليلى در دست نيست که بر آن دلالت کند، همچنان که به خاطر داريد که گفتيم - جملۀ: «وَ إن مِن أُمّةٍ إلّا خَلَا فِيهَا نَذِير...»، نيز همين را افاده مى کند.
و اما اين که: علاوه بر اصل اقتضا، انذار هر پيغمبرى فعليت هم داشته باشد، يعنى انذار هر پيغمبر به يک يک امتش برسد، و دعوتش يک يک افراد را شامل گردد، و کسى از افراد امت باقى نماند که دعوت پيغمبر به گوشش نرسيده باشد، مطلبى است که نمى توان آن را از آن ادله فهميد، زيرا نشئۀ دنيا محل تزاحم علل و اسباب است، و اين تزاحم در آن حکمفرماست، و نمى گذارد اين غرض حاصل شود، همچنان که ساير مقتضيات عمومى که عامل صنع آن ها را تقدير کرده، با اين غرض مساعد نيست.
مثلا هر انسانى که به دنيا مى آيد، اين اقتضا را دارد که عمرى طبيعى کند، وليکن حوادث نشئه تزاحم دنيا، در بيشتر افراد، مزاحم اين اقتضاء مى شود، و نمى گذارد که بيشتر افراد عمر طبيعى خود را بکنند.
و نيز هر انسانى که به دنيا مى آيد، مجهز به جهاز تناسلى است، تا بتواند با گرفتن زن، و يا شوهر رفتن، نسلى از خود باقى بگذارد، وليکن بعضى از افراد قبل از فرزنددار شدن مى ميرند، و همچنين نظاير اين مثال ها.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۳
پس نبوت و انذار در هر امتى لازم و واجب است، و مستلزم آن نيست که به طور ضرورى و حتمى تمامى افراد آن امت از هدايت پيغمبر خود برخوردار شوند، و دعوت او به گوش يک يک اشخاص برسد.
و ممکن است بعضى ها دعوت او را از خود او نشنوند، بلکه با واسطه و يا وسايطى بشنوند، و بعضى هم اصلا به گوششان نخورد، و علل و اسبابى بين او و آن دعوت حايل شود. در نتيجه هر فردى که دعوت متوجه او شد و به گوشش رسيد، حجت بر او تمام مى شود و هر فردى که دعوت پيغمبرش به گوشش نرسيد، حجت بر او تمام نيست، و او جزو مستضعفين است، که امرشان به دست خدا است، و خدا هم درباره آنان فرموده: «إلّا المُستَضعَفِينَ مِنَ الرّجَالِ وَ النّسَاءِ وَ الوِلدَانِ لَا يَستَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لَا يَهتَدُونَ سَبِيلاً».
بحث روايتى: (رواياتى در ذيل آیات گذشته)
در الدر المنثور است که: احمد، ترمذى - وى حديث را صحيح دانسته - و نسائى، و ابن ماجه، در ذيل آيه «وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزرَ أُخرَى»، از عمرو بن احوص روايت کرده اند که گفت:
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، در حجّة الوداع فرمود: آگاه باشيد که هيچ کس جنايتى مرتکب نمى شود، مگر آن که از خودش بايد قصاص کرد، و هيچ پدرى به جاى فرزندش قصاص نمى شود، و هيچ فرزندى به جاى پدرش، که جنايت کرده، قصاص نمى شود.
و در تفسير قمى، در ذيل آيه «إنّ اللّهَ يُسمِعُ مَن يَشَاءُ وَ مَا أنتَ بِمُسمِعٍ مَن فِى القُبُور»، از امام «عليه السلام» نقل کرده که فرموده: منظور کفارند، که از تو چيزى نمى شنوند، همان طور که مُردگان اهل قبور، چيزى نمى شنوند.
و در الدر المنثور است که: ابوسهل سرى بن سهل جندی شاپورى، پنجمين حديث خود را از طريق عبدالقدوس، از ابى صالح، از ابن عباس، روايت کرده که در ذيل جملۀ «إنّکَ لا تُسمِعُ المَوتَى وَ مَا أنتَ بِمُسمِعٍ مَن فِى القُبُور» گفته:
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در جنگ بدر، بر کنار کشته شدگان بدر مى ايستاد، و مى فرمود: اى فلان بن فلان! آيا آنچه را که پروردگارت وعده مى داد، حق يافتى؟ آيا تو نبودى که به پروردگارت کفر ورزيدى؟ تو نبودى که فرستادۀ پروردگارت را تکذيب مى کردى؟ آيا تو نبودى که قطع رحم خود کردى؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۴
اصحاب مى گفتند: يا رسول اللّه! آيا آن ها مى شنوند آنچه را که تو به ايشان مى گويى؟ فرمود: شما که زنده هستيد، بهتر از اين ها، سخنان مرا نمى شنويد. در اين جا بود که خداى سبحان، اين آيه را نازل کرد: «إنّکَ لا تُسمِعُ المَوتَى وَ مَا أنتَ بِمُسمِعٍ مَن فِى القُبُور»، و اين مثالى است که خدا در حق کفار زده که مانند مُردگان، دعوت او را نمى شنوند.
مؤلف: در اين روايت نشانه هايى از جعل هست، که بر کسى پوشيده نيست. براى اين که ساحت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، اجلّ از آن است که قبل از آن که پروردگارش دستورى دهد، از پيش خود چيزى بگويد. آنگاه خداى سبحان آيه اى بفرستد و در آن آيه، او را تکذيب کند، او ادعا کند و خبر دهد از اين که مُردگان در شنيدن سخنانش، کمتر از زندگان نيستند، بعد آيه مورد بحث نازل شود، و بفرمايد خير، مُردگان چيزى نمى شنوند.
علاوه بر اين، آيه اى که راوى نقل کرده، اصلا با آيات قرآن مطابق نيست. براى اين که صدر آن، از آيه ۸۰ سوره «نمل» گرفته شده، و ذيلش از آيه ۲۲ سوره «فاطر».
از اين هم که بگذريم، سياق آيه شهادت مى دهد که آيه مزبور، مانند آيات قبل و بعدش در مکه نازل شده، و روايت مى گويد در مدينه، در جنگ «بدر» نازل شده.
و در کتاب احتجاج، در ضمن احتجاج هاى امام صادق «عليه السلام» آمده که سائل پرسيد: پس بفرما ببينم آيا مجوسيان پيغمبرى داشتند؟ چون من در ميان آنان کتاب هايى محکم، و مواعظى بليغ، و مَثَل هايى شافى مى بينم. و مى بينم که به ثواب و عقاب قيامت معتقدند، و شرايعى دارند که بدان عمل مى کنند.
امام «عليه السلام» فرمود: هيچ امتى نبوده مگر آن که نذير و پيامبرى داشته، و براى مجوس هم، مانند همه امت ها، خداوند پيغمبرى به سويشان فرستاد، و او از ناحيه خدا کتابى برايشان آورد، ولى منکرش شدند، و زير بار کتابش نرفتند.
رده:تفسیر المیزان