تفسیر المیزان

«وَ جَعَلُوا بَيْنَهُ وَ بَينَ الجِْنَّةِ نَسباً وَ لَقَدْ عَلِمَتِ الجِْنَّةُ إِنهُمْ لَمُحْضرُونَ»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۶۴ قرار دادن نسبت بين خدا و جنّ، عبارت از همين عقيده مشرکان است که مى گويند: جنّ، اولاد خدا هستند، که شرح مفصل اين عقيده آنان، در تفسير سوره «هود»، آن جا که درباره بت پرستان بحث کرديم، گذشت. «وَ لَقَد عَلِمَتِ الجِنَّةُ أنّهُم لَمُحضَرُون» - يعنى: خود جنّيان مى دانند روزى براى حساب و يا عذاب حاضر خواهند شد. و اين که گفتم حساب يا عذاب، به خاطر اطلاق کلمه «مُحضَرُون» است. و به هر حال، جنّيان مى دانند که خود، مربوب خدا هستند، و خدا، به زودى از ايشان حساب مى کشد، و بر طبق اعمالشان جزا مى دهد. پس نسبتى که بين جنّيان و خدا هست، نسبت مربوبيّت و ربوبيّت است، نه نسبت ولادت. و کسى که خودش مربوب ديگرى است، شايستگى پرستش ندارد. و از عجايب، سخن بعضى از مفسران است که گفته اند: مراد از کلمۀ «جِنّة»، طايفه اى از ملائکه است که به اين اسم ناميده شده اند. و بنابراين، بايد ضمير «أنّهُم» را به کفار برگردانيد، نه به کلمۀ «جِنّة». و معنايش اين است که: طايفه اى از ملائکه، که نامشان جنّ است، مى دانند که کفار براى عذاب حاضر مى شوند. و اين تفسيرى است، که هيچ شاهدى از قرآن کريم بر آن نيست. علاوه بر اين، از سياق بعيد است. «سُبْحَانََ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ * إِلّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ»: ضمير در جمله «يَصِفُون» - با در نظر گرفتن اين که اين آيه، متصل به آيه قبل است - به کفار نامبرده بر مى گردد، و استثناى «إلّا» در آن، استثناى منقطع است. و معناى آيه اين است که: خدا از توصيفى که کفار مى کنند، منزّه است. و يا: خدا از آنچه که کفار درباره اش مى گويند، و از اوصافى که برايش مى تراشند، از قبيل ولادت و نسبت و شرکت و امثال آن، منزّه است، ولى بندگان مخلص خدا، او را به اوصافى وصف مى کنند که لايق ساحت قدس اوست، و يا طورى وصف مى کنند، که لايق اوست. و بعضى از مفسران گفته اند: «اين استثناء، استثناى منقطع از ضمير در «لَمُحضَرُون» است». بعضى ديگر گفته اند: «استثناى از فاعل در «جَعَلُوا» است، و جمله هايى که بين اين ضمير و مرجعش فاصله شده اند، جملات معترضه است»، ولى اين دو وجه، بعيد است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۶۵ و در صورتى که اين دو آيه را مستقل در نظر بگيريم، همچنان که مستقل نيز هستند، معنايى وسيع تر و دقيق تر از آن معانى دارد. چون در اين صورت، بايد ضمير در «يَصِفُونَ» را به عموم مردم برگردانيم، و چون کلمه «يَصِفُونَ»، مطلق است و شامل همه گونه وصف مى شود، آنگاه اگر استثناء را هم متصل بگيريم، معنا چنين مى شود: «خداى تعالى، منزّه است از تمامى وصف هايى که واصفان برايش مى کنند، مگر تنها بندگان مخلص خدا، که وصف آنان درست است». اما منزّه بودن خدا از وصف همه واصفان، علتش اين است که: واصفان، خدا را با مفاهيمى که نزد خود آنان محدود است، توصيف مى کنند، و خداوند، غيرمحدود است. (مثلا اگر مى گويند: خدا بينا است، چشم هم براى خدا اثبات مى کنند. چون بينايى در بين خود آنان، مستلزم داشتن چشم است، و معلوم است که وقتى چشم اثبات شود، سر نيز اثبات مى شود، و حال آن که بينايى خدا، مربوط به چشم نيست). و همچنين، هيچ يک از اوصاف او قابل تحديد نيست، و هيچ لفظى نمى تواند قالب تمام عيار اسماء و صفات او گردد. پس هر چيزى که واصفان درباره خدا بگويند، خدا از آن بزرگتر است، و هر آنچه که از خدا در توهم آدمى بگنجد، باز خدا غير از آن چيز است. و اما اين که وصف «عباد مخلَصين» درباره خدا درست است، دليلش اين است که: خداى عزّوجلّ، بندگانى دارد که ايشان را براى خود خالص کرده. يعنى ديگر هيچ موجودى غير از خدا در اين افراد سهمى ندارد، و خود را به ايشان شناسانده، و غير خود را از ياد ايشان برده. در نتيجه، تنها خدا را مى شناسند و غير از خدا را فراموش مى کنند. و اگر غير از خدا، چيزى را هم بشناسند، به وسيله خدا مى شناسند. چنين مردمى اگر خدا را در نفسشان وصف کنند، به اوصافى وصف مى کنند که لايق ساحت کبريايى اوست، و اگر هم به زبان وصف کنند - هر چند الفاظ قاصر و معانى آن ها محدود باشد - دنبال وصف خود، اين اعتراف را مى کنند که بيان بشر، عاجز و قاصر است از اين که قالب آن معانى باشد، و زبان بشر الکن است از اين که اسماء و صفات خدا را در قالب الفاظ حکايت کند. همچنان که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، که سيد مخلَصين است، فرموده: «لا أُحصِى ثَنَاءً عَلَيکَ أنتَ کَمَا أثنَيتَ عَلَى نَفسِک»، که بر خدا ثنا گفته و نقص ثنايش را اين گونه کامل کرده، که آنچه را که خداوند در ثناى بر خودش اراده مى کند، منظورش می باشد - دقت بفرماييد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۶۶ بيان مفاد آيه: «فَإنّکُم وَ مَا تَعبُدُون * مَا أنتُم عَلَيهِ بِفَاتِنِين» «فَإِنَّکُمْ وَ مَا تَعْبُدُونَ * مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ * إِلّا مَنْ هُوَ صَالِ الجَْحِيمِ»: اين آيه که در آغازش حرف «فاء» قرار دارد، تفريع و نتيجه گيرى از حکم مستثنا و مستثنا منه، و يا تنها از حکم مستثنا است، و معنايش، اين است که: بعد از آن که مسلّم شد که آنچه شما از اوصاف براى خدا تراشيده ايد، همه ضلالت است - به خلاف بندگان مخلَص خدا، که در وصف کردن خود، دچار ضلالت نمى شوند - پس اين نتيجه عايد مى شود که شما با اين گمراهى خود، نمى توانيد گمراه کنيد مگر مردم دوزخى را. يعنى آن هايى را که با پاى خود راه دوزخ را طى مى کنند. و آنچه از سياق به روشنى به چشم مى خورد، اين است که: کلمۀ «مَا» در جمله «مَا تَعبُدُون»، موصوله باشد و مراد از آن، بت ها مى باشد و بس. و يا بت ها و همۀ آلهه ضلالت و پيشوايان گمراهى، از قبيل شيطان هاى جنّى مى باشد. و نيز ظاهر سياق اين است که: کلمۀ «مَا» در جمله «مَا أنتُم»، نافيه است. و ضمير در «عَلَيه»، به خداى سبحان بر مى گردد، و ظرف (عليه)، متعلق است به «فَاتِنِين». و کلمۀ «فَاتِنِين»، جمع «فَاتِن» است، که اسم فاعل از «فتنه»، به معناى گمراه کردن مردم است. و کلمه «صَالِى»، از ماده «صِلو» اشتقاق يافته، که به معناى پيروى است. و «صَالِى جَحِيم»، به معناى دنباله رو جهنم است، به طورى که هر جا راه جهنم را سراغ داشته باشد، به آن جا برود و عمل دوزخيان را مرتکب شود. و استثناء در آيه، مفرّغ است، (مستثنا منه آن، در کلام نيامده)، و تقدير کلام چنين است: «مَا أنتُم بِفَاتِنِينَ أحَداً إلّا مَن هُوَ صَالِ الجَحِيم». و معناى آيه اين است که: شما و خدايان ضلالت که مى پرستيد، هرچند دست به دست هم بدهيد، نمى توانيد احدى را مفتون و گمراه کنيد، مگر تنها آن کسانى را که خود، راه جهنم را دنبال مى کنند. بعضى از مفسران گفته اند: کلمۀ «ما» در اول مصدريه و يا موصوله است، و جمله «فَإنّکُم وَ مَا تَعبُدُون»، کلامى است تام و مستقل، از قبيل اين که مى گويند: «أنتَ وَ شَأنُکَ: برو پى کارت». و معناى آيه اين است که: «شما و آنچه مى پرستيد»، و يا «شما و بت پرستی تان». يعنى: برويد پى اين کارها که داريد. آنگاه با جمله اى استينافى، يعنى ابتدايى فرموده: «مَا أنتُم عَلَيهِ بِفَاتِنِينَ». و «فَاتِنِين»، متضمن معناى حمل است، و ضمير در «عَلَيه»، در صورت مصدرى بودن «مَا»، به کلمۀ «مَا»، در «مَا تَعبُدُون» بر مى گردد. و در صورت موصوله بودن آن، به مضافى تقديرى بر مى گردد. و معناى آيه اين است که: شما نمى توانيد تحميل کنيد بر عبادت خود و يا بر بت پرستى خود، مگر کسى را که خودش، پيروِ جهنم است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۶۷ و بعضى ديگر گفته اند: ممکن است کلمه «عَلَى»، به معناى «با» باشد و ضمير، به کلمۀ «مَا تَعبُدُون»، و يا تنها به کلمۀ «مَا» - در صورتى که موصوله باشد - برگردد. و کلمۀ «فَاتِنِين»، همان معناى ظاهرى خود را مى دهد، و متضمن معناى تحميل و حمل نيست. و معناى آيه اين است که: شما نمى توانيد با عبادت خود و يا با عبادت بت هاى خود گمراه کنيد، مگر پيروان دوزخ را. و همه اين سخنان، وجوهى است نادرست، و در حقيقت بدون جهت، خود را به زحمت انداختن است. و در آيه مورد بحث، التفات به کار رفته، و نکته اين التفات، عينا همان است که: در التفات در آيات سابق، ذکر کرديم. ردّ و ابطال پندار مشرکان در اين که: «ملائکه، دختران خدايند» «وَ مَا مِنَّا إِلّا لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ * وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصّافُّونَ * وَ إِنَّا لَنَحْنُ المُْسبِّحُونَ»: اين سه آيه - به طورى که از سياق بر مى آيد - اعتراضى است از کلام جبرئيل و يا کلام او و يارانى که از فرشتگان وحى دارد. نظير حکايتى که از خود جبرئيل و يارانش نقل کرده و فرموده: «وَ مَا نَتَنَزّلُ إلّا بِأمرِ رَبّکَ لَهُ مَا بَينَ أيدِينَا وَ مَا خَلفَنَا وَ مَا بَينَ ذَلِکَ». بعضى از مفسران گفته اند: «سه آيه مورد بحث، کلام رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، که خودش و مؤمنان را براى کفار توصيف مى کند، تا ايشان را توبيخى خوار کننده کرده باشد. و آيات مورد بحث، متصل اند به آيه «فَاستَفتِهِم»، و تقدير کلام چنين است: از ايشان استفتاء کن و بعد از آن که استفتاء کردى، بگو: «هيچ يک از ما مسلمان نيست، مگر آن که در قيامت، جايگاه و مقامى معلوم و در خور اعمال خود دارد، و به درستى ماييم که در نماز به صف مى ايستيم، و ماييم تسبيح کنندگان». وليکن اين وجه، وجه مناسبى نيست و با سياق، سازگارى ندارد. اين آيات سه گانه، در اين مقام اند که عقيده مشرکان بر الوهيت ملائکه را باطل کنند. از اين طريق که با اعتراف خود، عقيده کفار را باطل مى کنند. توضيح اين که: مشرکان، اعتراف دارند به اين که ملائکه، خودشان مربوب و عبد خداى تعالى هستند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۶۸ چيزى که هست، مى گويند: همين مربوب هاى خدا، خود ربّ موجودات پايين تر از خويش اند، و در آن موجودات، استقلال در تدبير و تصرف دارند، و از تدبير عالَم، چيزى مربوط به خدا نيست. و ملائکه، خودشان اين معنا را قبول ندارند. يعنى خود را مستقل در تدبير عالَم نمى دانند، هرچند که واسطه و سبب متوسط بين خدا و خلق هستند. پس آنچه که در اين آيات، ملائکه از خود نفى مى کنند، همان استقلال در تدبير است، نه سببيت به اذن خدا. پس اعتقاد مشرکان به مربوب بودن ملائکه، کافى است در ابطال اعتقاد ديگرشان و آن، اين که: ملائکه، ربّ عالَم باشند. همچنان که آيه: «بَل عِبَادٌ مُکرَمُون * لَا يَسبِقُونَهُ بِالقَولِ وَ هُم بِأمرِهِ يَعمَلُون» هم، از يک سو سببيت و وساطت ملائکه را اثبات مى کند، و هم از سوى ديگر، استقلال آنان را انکار مى نمايد. پس اين که فرمود: «وَ مَا مِنّا إلّا لَهُ مَقَامٌ مَعلُومٌ»، معنايش اين است که: هر يک از ما، مقامى معين و پستى مشخص داريم، که ما را بدان گمارده اند، و با گمارده شدن، ديگر استقلال معنى ندارد. چون شخص گمارده شده، نمى تواند از خط مشيى که برايش تعيين کرده اند، تجاوز کند. ملائکه نيز، مجعول (آفريده شده) بر اين هستند که خدا را در آنچه امر مى کند، اطاعت نموده و او را بپرستند. و اين که فرمود: «وَ إنّا لَنَحنُ الصّافُّون»، معنايش اين است که: ما فرشتگان، همواره نزد خدا در صف ايستاده، منتظر اوامر او هستيم، تا اوامرى که در تدبير عالَم صادر مى کند، بر طبق خواسته اش، اجرا کنيم. همچنان که از آيه «لَا يَعصُونَ اللّهَ مَا أمَرَهُم وَ يَفعَلُونَ مَا يُؤمَرُون» نيز، اين معنا استفاده مى شود. اين، آن معنايى بود که ما به کمک سياق، از آيات مورد بحث استفاده کرديم. و چه بسا بعضى گفته اند که: «مراد از اين جمله، اين است که: ما ملائکه، نزد خدا به صف ايستاده ايم، براى نماز». ولى اين خيلى از فهم دور است و شاهدى هم بر آن نيست. و اين که فرمود: «وَ إنّا لَنَحنُ المُسَبّحُون»، معنايش اين است که: ما، خدا را از آنچه لايق ساحت کبريايى او نيست، تنزيه مى کنيم. همچنان که در جاى ديگر، باز فرموده: «يُسَبّحُونَ اللّيلَ وَ النّهَارَ لَا يَفتُرُون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۶۹ پس اين آيات سه گانه، موقف و موقعيت ملائکه در عالَم خلقت را توصيف مى کنند، و عملى که مناسب خلقت آنان است، بيان مى نمايند و آن، عمل عبارت است از: در صف ايستادن، براى گرفتن اوامر خداى تعالى. و نيز، منزه داشتن ساحت کبريايى خدا از شريک و از هر چيزى که لايق به کمال ذات او نيست. ذاتى که عقل و وهم، بدان دست نمى يابد. «وَ إِن کَانُوا لَيَقُولُونَ * لَوْ أَنَّ عِندَنَا ذِکْراً مِّنَ الاَوَّلِينَ * لَکُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ»: در اين آيه، به سياق قبلى بازگشت شده. ضمير جمع در «کَانُوا» و در «يَقُولُون» به قريش و هر قومى که عقيده آنان را داشته باشند، بر مى گردد. و کلمه «إن» در اول آيه، مخفّف «إنّ» است. و مراد از «ذکر اولين»، کتابى آسمانى، از جنس کتاب هاى نازل بر اولين است. و معناى آيه اين است که: اگر نزد ما قريش نيز کتابى آسمانى، نظير کتب آسمانى نازل بر اقوام گذشته مى بود، ما نيز هدايت مى شديم و بندگان مخلص خدا مى بوديم. و منظورشان از اين سخن، اين است که: از کفر خود عذر بخواهند و بگويند از ناحيه خدا، حجتى بر ما تمام نشده. و اين در حقيقت، عذرى است بدتر از گناه. براى اين که: مذهب وثنيت و بت پرستى، مسأله نبوت و رسالت و نزول کتابى از آسمان را، به کلّى محال مى داند. «فَکَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ»: «فاء» در اول جمله - به اصطلاح ادبى - فاى فصيحه است. و معناى جمله اين است که: پس ما همين قرآن را بر آنان نازل کرديم، تا ديگر گله نکنند که ما کتابى آسمانى نداشتيم. ولى به همين قرآن کفر ورزيدند و به آنچه گفتند، وفا نکردند و به زودى خواهند دانست که وبال کفرشان چيست. و اين جمله اخير، تهديدى از خداى تعالى، به ايشان است. خداوند، انبیاء«ع» را، در دنیا و آخرت، یاری می کند «وَ لَقَدْ سبَقَت کلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ * إِنهُمْ لهَُمُ الْمَنصُورُونَ»: «کلمه» خداى تعالى براى ايشان، عبارت است از قضايى که درباره آنان رانده و حکمى که کرده. و «سبقَت کلمة»، يا به اين است که عهد آن مقدّم باشد، و يا به اين است که به نفوذ و غلبه، مقدّم شود. و حرف «لام» در جمله «لَهُم»، معناى منفعت را افاده مى کند. مى فرمايد: ما قضايى حتمى، درباره ايشان رانديم که به طور يقين، يارى شدگان باشند. و - به طورى که ملاحظه مى کنيد - اين معنا را، با چند نوع تأکيد بيان کرده. يکى حرف «لام» در ابتداى آيه. يکى کلمۀ «قَد». يکى کلمۀ «إنّ». و يکى حرف «لام» در «لَهُم». در اين آيه شريفه، نصرت را مقيّد نکرده که انبياء «عليهم السلام» را در دنيا نصرت مى دهد، و يا در آخرت، و يا به نحوى ديگر. بلکه در آيه ديگر، نصرت را عموميت داده و فرموده: «إنّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَ الّذِينَ آمَنُوا فِى الحَيَوةِ الدُّنيَا وَ يَومَ يَقُومُ الأشهَادُ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۷۰ پس رسولان خدا، هم در حجت و دليل منصورند. براى اين که «راه حق» را پيش گرفته اند و «راه حق»، هرگز شکست نمى خورد. و هم بر دشمنان خود منصورند. يا به اين که: خدا ياری شان مى دهد، تا دشمنان را زيردست کنند. و يا به اين که: از ايشان انتقام مى گيرند. چنانچه خداى تعالى فرموده: «وَ مَا أرسَلنَا مِن قَبلِکَ إلّا رِجَالاً نُوحِى إلَيهِم مِن أهلِ القُرَى... * حَتّى إذَا استَيأسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أنّهُم قَد کُذِبُوا جَاءَهُم نَصرُنَا فَنُجِّىَ مَن نَشَاءُ وَ لَا يُرَدُّ بَأسُنَا عَنِ القَومِ المُجرِمِين». و هم در آخرت منصورند، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «يَومَ لَا يُخزِى اللّهُ النَّبِىّ وَ الّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ» - و در همين نزديکی ها، در سوره «مؤمن»، بيانى در اين معنا گذشت. «وَ إِنَّ جُندَنَا لهَُمُ الْغَالِبُونَ»: کلمه «جُند»، به معناى مجتمعى است انبوه و متراکم، و لشکر را هم به همين جهت «جُند» مى خوانند. بنابراين، کلمه «جُند» با کلمه «حزب»، قريب المعنا مى باشند. و لذا مى بينيم در قرآن کريم، درباره آمدن احزاب، يک جا تعبير به «جُند» نموده، مى فرمايد: «إذ جَاءَتکُم جُنُودٌ». و در جايى ديگر، در همين باره مى فرمايد: «وَ لَمَّا رَأ المُؤمِنُونَ الأحزَابَ». و نيز، در جايى ديگر فرموده: «وَ مَن يَتَوَلّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الّذِينَ آمَنُوا فَإنّ حِزبَ اللّهِ هُمُ الغَالِبُونَ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۷۱ و مراد از «جُندَنَا»، جامعه اى است که فرمانبردار امر خدا باشد و در راه خدا جهاد نمايد. و اين جامعه، عبارت است از: گروه مؤمنان و يا انبياء به ضميمه مؤمنان، که پيرو انبيايند. بنابر احتمال دوم، در اين کلام، تعميم بعد از تخصيص به کار رفته. و به هرحال، پس مؤمنان، مانند پيشوايان خود منصورند، همچنان که در جاى ديگر، خطاب به مؤمنان فرموده: «وَ لَا تَهِنُوا وَ لَا تَحزَنُوا وَ أنتُمُ الأعلَونَ إن کُنتُم مُؤمِنِين»، که در گذشته، تعدادى آيات که بر اين معنا دلالت داشت، گذشت. و اين حکم، يعنى نصرت و غلبه، حکمى است اجتماعى، و منوط است بر تحقق عنوان و لا غير. يعنى: اين نصرت و غلبه، تنها نصيب انبياء و مؤمنان واقعى است، که «جُند خدا» هستند، و به امر او، عمل مى کنند و در راه او جهاد مى کنند. هر جامعه اى که اين عناوين بر آن صادق باشد، يعنى ايمان به خدا داشته باشد، و به اوامر خدا عمل کند و در راه او جهاد نمايد، منصور و غالب است. نه جامعه اى که اين اسامى و عناوين را دارد و واقعيت آن ها را ندارد. پس جامعه اى که از ايمان، جز اسم در آن نمانده باشد و از انتسابش به خدا، جز سخنى در آن نمانده باشد، نبايد اميد نصرت و غلبه را داشته باشد. «فَتَوَلَّ عَنهُمْ حَتّى حِينٍ»: اين جمله، تفريع بر داستان نصرت و غلبه است. و در حقيقت، وعده اى است به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، که به زودى، نصرت و غلبه اش مى دهد، و تهديدى است عليه مشرکان، و مخصوصا مشرکان قريش. و از اين که نخست، دستور مى دهد به اين که آن جناب از مشرکان، اعراض کند و سپس با جملۀ «حَتّى حِين»، آن را موقت مى سازد، به دست مى آيد که: اين مدت، خيلى طولانى نيست. و واقعيت هم، همين طور بود. چون بعد از مدتى کوتاه، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، از بين مشرکان مهاجرت کرد، و سپس رؤسا و بزرگان آنان را در جنگ «بدر» و غير آن، نابود کرد. «وَ أَبْصِرْهُمْ فَسوْفَ يُبْصِرُونَ»: از اين که در آغاز، امر به بينايى مى کند و سپس خبر مى دهد که به زودى خواهند ديد، و سپس کلام را بر اعراض فورى در آيه قبلى عطف مى کند، از نظر سياق استفاده مى شود که مى خواهد بفرمايد: لجبازى و جحود ايشان را نيک بنگر، و ببين در مقابل انذار و تخويف تو، چه عکس العملى نشان مى دهند، و چگونه انکار مى کنند و به زودى، خواهند ديد سرانجام لجبازى و استکبارشان چيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۷۲ «أَ فَبِعَذَابِنَا يَستَعْجِلُونَ * فَإِذَا نَزَلَ بِساحَتهِمْ فَسَاءَ صبَاحُ الْمُنذَرِينَ»: اين آيه، مشرکان را در برابر عجله شان، توبيخ مى کند که مى گفتند: «مَتَى هَذَا الوَعدُ: پس اين وعده عذابت، چه شد»؟ و «مَتَى هَذَا الفَتحُ: پس اين وعده فتح، چه شد»؟ و نيز اعلام مى کند به اين که اين عذاب، چيزى نيست که در آن عجله شود. چون روزى بسيار سخت و صبحى بسيار شوم، در پى دارد. و نزول عذاب به ساحت آنان، کنايه است از نزول آن از همه طرف، به طورى که عذاب، ايشان را احاطه کند. و معناى جملۀ «فَسَاءَ صَبَاحُ المُنذَرِين»، اين است که: در بين همه صبح ها، صبح انذار شدگان، بسيار صبح بدى است. و منظور از انذار شدگان، مشرکان قريش اند. «وَ تَوَلَّ عَنْهُمْ حَتّى حِينٍ وَ * أَبْصِرْ فَسَوْف يُبْصِرُونَ»: اين آيه، تأکيد همان مضمون آيه قبلى است. چون - بنابه گفته بعضى - تکرار مضمون، تنها به اين منظور بوده. بعضى ديگر احتمال داده اند: «منظور از جمله قبلى، تهديد به عذاب دنيا، و از جمله مورد بحث، تهديد به عذاب آخرت باشد». و اين احتمال، خالى از وجه نيست. چون در آيه مورد بحث، براى جملۀ «أبصِر»، مفعولى ذکر نشده، ولى در آيه قبلى، ذکر شده و فرموده: «أبصِرهُم»، و حذف آن در آيه مورد بحث، إشعار بر عموميت دارد. و مراد از «أبصار»، ديدن کفر و فسوقى است، که عموم مردم مرتکب آن بودند، و مناسب چنين کفرى، تهديد به عذاب در قيامت است. «سُبْحَانَ رَبِّک رَبّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ»: اين آيه، خداى سبحان را از آن اوصافى که مشرکان و مخالفان دعوت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، برايش ذکر کرده اند - و قبلا در همين سوره حکايت شد - منزّه مى دارد. چون کلمه «سُبحان»، اضافه شده به کلمۀ «رَبّک». مى فرمايد: منزّه است آن پروردگارى که تو، او را عبادت مى کنى و به سوى او دعوت مى کنى. و نيز براى بار دوم، کلمۀ «رَبّ» را بر «عزّت» اضافه کرد، تا بفهماند خدا، مختص به «عزّت» است. پس او مقامى منيع دارد، که منيع بودن مقامش، على الاطلاق است. يعنى هيچ عامل ذلتى، نمى تواند او را ذليل کند، و هيچ غالبى نيست که بر او غلبه نمايد، و هيچ کسى نمى تواند از تخت سلطنت او بگريزد. پس مشرکان که دشمنان حق اند، و به عذاب تهديد شده اند، نمى توانند او را به ستوه بياورند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۷۳ «وَ سلَامٌ عَلى الْمُرْسلِينَ»: اين جمله، سلام بر همۀ رسولان خداست، و مصونيت آنان را از هر عذاب و ناملايمى از ناحيه خدا، اعلام مى دارد. «وَ الحَْمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ»: در تفسير سوره «فاتحه»، معناى اين جمله و مطالب مربوط به آن گذشت. بحث روايتی در کتاب الدر المنثور آمده که محمد بن نضر و ابن عساکر، از علاء بن سعيد، روايت کرده اند که گفت: روزى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، به اهل مجلس خود فرمود: «أطّتِ السَّماءُ وَ حَقَّ لَهَا أن تَئِطَ». يعنى: کمر آسمان از سنگينى خميد و حق دارد که خم شود. چون هيچ جاى پايى از آسمان نيست، مگر آن که فرشته اى در آن جا قرار دارد، که يا در رکوع است و يا در سجده. آنگاه اين آيه را قرائت فرمود: «وَ إنّا لَنَحنُ الصَّافُّون * وَ إنّا لَنَحنُ المُسَبِّحُون». مؤلف: اين معنا به غير از طريق نامبرده نيز، از آن جناب روايت شده. و نيز، در همان کتاب است که ابن مردويه، از انس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، چنين بود که هر وقت به نماز مى ايستاد، مى فرمود: صف نماز را منظم کنيد. فلانى تو قدرى جلو بيا، و فلانى تو قدرى عقب برو. آنگاه مى فرمود: اگر صفوف خود را منظم کنيد، و به خط مستقيم بايستيد، خداى تعالى، شما را مانند ملائکه هدايت مى کند. آنگاه اين آيه را تلاوت مى فرمود: «وَ إنّا لَنَحنُ الصَّافُّونَ * وَ إنّا لَنَحنُ المُسَبِّحُون». و در نهج البلاغه است که: اميرالمؤمنين «عليه السلام»، در وصف ملائکه فرموده: «ايشان، صف بستگانى هستند، که هرگز از صف خود جدا نمى شوند، و تسبيح گويانى هستند، که از تسبيح گفتن خسته نمى گردند». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۷۴ «سورۀ ص » آيات ۱ - ۱۶ سوره «ص» * سوره «ص»، مکّى است و هشتاد و هشت آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * ص وَ الْقُرْءَانِ ذِى الذِّکْرِ(۱) بَلِ الَّذِينَ کَفَرُوا فى عِزَّةٍ وَ شِقَاقٍ(۲) کمْ أَهْلَکْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ فَنَادَوا وَّ لات حِينََ مَنَاصٍ(۳) وَ عجِبُوا أَن جَاءَهُم مُّنذِرٌ مِّنهُمْ وَ قَالَ الْکَافِرُونَ هَذَا ساحِرٌ کَذَّابٌ(۴) أَجَعَلَ الاَلهَِةَ إِلَهاً وَاحِداً إِنَّ هَذَا لَشىْءٌ عُجَابٌ(۵) وَ انطلَقَ الْمَلاُ مِنهُمْ أَنِ امْشوا وَ اصبرُوا عَلى ءَالِهَتِکُمْ إِنَّ هَذَا لَشىْءٌ يُرَادُ(۶) مَا سمِعْنَا بهَذَا فى الْمِلَّةِ الآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلّا اخْتِلَاقٌ(۷) أَ ءُنزِلَ عَلَيْهِ الذِّکْرُ مِن بَيْنِنَا بَلْ هُمْ فى شکٍ مِّن ذِکْرِى بَل لَّمَّا يَذُوقُوا عَذَابِ(۸) أَمْ عِندَهُمْ خَزَائنُ رَحْمَةِ رَبِّک الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ(۹) أَمْ لَهُم مُّلْک السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا بَيْنهُمَا فَلْيرْتَقُوا فى الاَسبَابِ(۱۰) جُندٌ مَّا هُنَالِک مَهْزُومٌ مِّنَ الاَحْزَابِ(۱۱) کَذَّبَت قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عَادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الاَوْتَادِ(۱۲) وَ ثَمُودُ وَ قَوْمُ لُوطٍ وَ أَصحَابُ لْئَيْکَةِ أُولَئک الاَحْزَاب (۱۳) إِن کُلُّ إِلّا کذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقَابِ(۱۴) وَ مَا يَنظرُ هَؤُلاءِ إِلّا صيْحَةً وَاحِدَةً مَّا لَهَا مِن فَوَاقٍ(۱۵) وَ قَالُوا رَبَّنَا عجِّل لَّنَا قِطّنَا قَبْلَ يَوْمِ الحِْسابِ(۱۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۷۵ «ترجمه آيات» به نام خداى رحمان و رحيم. ص، سوگند به قرآن، که داراى تذکر است (۱). که کافران در سرکشى و خلاف اند (۲). پيش از آنان، چه نسل ها را که هلاک کرديم، وقتى به فرياد آمدند، که کار از کار گذشته بود (۳). و تعجب کردند که بيم رسانى از خودشان به سويشان آمده، و کافران گويند: اين، جادوگرى دروغگو است(۴). چگونه خدايان را يک خدا کرده، اين چيزى سخت عجيب است (۵). و اشراف و بزرگانشان به راه افتادند و گفتند: برويد و با خدايانتان بسازيد، که اين خود، روشى است مطلوب(۶). چنين چيزى از ديگر ملت ها نشنيده ايم و اين، به جز دروغ نمى تواند باشد (۷). چگونه از بين ما، قرآن به او نازل شود؟ اين ها همه بهانه است، بلکه اينان از تذکار من به شک اندرند، چون هنوز عذاب را نچشيده اند (۸). مگر خزانه هاى رحمت پروردگار مقتدر و بخشنده نزد آن هاست؟ (۹) و يا مُلک آسمان ها و زمين و آنچه بينشان هست، از ايشان است تا به هر سبب که مى توانند، بالا روند(۱۰). اين سپاه نالايق اين جا نيز، چون دسته هاى ديگر شکست پذير است (۱۱). پيش از آن ها نيز، قوم نوح و عاد و فرعونِ صاحب قدرت، (پيامبران ما را) تکذيب کردند (۱۲). و قوم ثمود و قوم لوط و اهل ايکه، که آن ها دسته ها بودند (۱۳). همگى پيغمبران را تکذيب کردند و مجازات من بر آن ها محقق گشت (۱۴). اينان نيز، جز يک صيحه را که بازگشت ندارد، انتظار نمى برند (۱۵). گويند: پروردگارا! پيش از رسيدن روز رستاخيز، سهم ما را بياور (۱۶). محتواى کلى سوره مبارکه «ص» «بیان آيات» در اين سوره، گفتار، پيرامون رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» دور مى زند و اين که آن جناب با ذکرى از ناحيه خدا که بر او نازل شده، مردم را انذار مى کند و به سوى توحيد و اخلاص در بندگى خداى تعالى، دعوت مى کند. و لذا مطلب را از اين جا شروع مى کند که: کفار به عزت خيالى خود مى بالند و به همين جهت، دست از دشمنى با تو بر نداشته، از پيروى و ايمان به تو استکبار مى ورزند، و مردم را هم، از اين که به تو ايمان بياورند، جلوگيرى کرده، به اين منظور سخنانى باطل مى گويند. و آنگاه آن سخنان را در فصلى جداگانه، رد مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۷۶ و پس از آن، رسول گرامى خود را، امر به صبر نموده و سرگذشت بندگان «أوّاب» خود را، در يک فصل به يادش مى آورد، و آنگاه عاقبت کار مردم با تقوا و سرانجام طاغيان را، در فصلى خاطرنشان نموده، سپس ‍به آن جناب دستور مى دهد به اين که مأموريت خود را در انذار انجام دهد، و مردم را به سوى توحيد دعوت کند. و نيز، در فصلى ديگر مى فرمايد: که خدا از همان روز نخست، که به ملائکه امر کرد تا براى آدم سجده کنند و شيطان امتناع کرد، اين قضاى حتمى را راند، که سرانجام پيروان شيطان و خود او، به آتش منتهى شود. و اين سوره، به شهادت سياق آياتش، در مکه نازل شده. رده:تفسیر المیزان