تفسیر المیزان

معناى «فَرَح» و «مَرَح»، در آیه شریفه «ذَلِکُم بِمَا کُنتُمْ تَفْرَحُونَ فى الاَرْضِ بِغَيرِ الْحَقِّ وَ بِمَا کُنتُمْ تَمْرَحُونَ»: کلمه «تَفرَحُون»، مضارع از «فَرَح» است و «فَرَح»، به معناى مطلق خوشحالى است، ولى «مَرَح»، به معناى افراط در خوشحالى است، که از اعمال مذموم به شمار مى رود. راغب گفته: «فَرَح»، به معناى گشادگى دل است، به وسيلۀ لذتى زودگذر، که بيشتر در لذت هاى بدنى است، ولى «مَرَح»، به معناى شدّت فرح و بى بند و بارى در آن است. و جملۀ «ذَلِکُم بِمَا کُنتُم»، اشاره است به عذابى که کفار در آن قرار دارند. و حرف «باء» در کلمۀ «بِمَا»، «باى» سببيّت و يا «باى» مقابله است. و معنايش اين است که: اين عذابى که شما در آن قرار گرفته ايد، به سبب (و يا در مقابل) فرحى است که در زمين بدون حق مى کرديد، از لذات عاجل دنيا کام مى گرفتيد. و نيز به سبب (و يا در مقابل) افراطى است که در فرح خود مى کرديد. چون دل هايتان شيفتۀ لذات دنيا و زينت آن بود، و با هر حقى که مخالف باطل شما بود، دشمنى مى کرديد. در نتيجه، به خاطر احياى باطل خود و از بين بردن حق و کوبيدن آن، فَرَح و مَرَح مى کرديد. در مجمع البيان گفته: اگر «فَرَح» را مقيد به قيد «بِغَيرِ الحَقّ» کرد، ولى «مَرَح» را مطلق آورد، براى اين است که گاهى «فرح»، به خاطر حق دست مى دهد، و چنين فرحى، ممدوح است. گاهى هم مى شود که به باطل دست مى دهد، که آن مذموم است، ولى «مَرَح»، جز مذموم و باطل نمى تواند باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۳۴ «ذَلِکُم بِمَا کُنتُمْ تَفْرَحُونَ فى الاَرْضِ بِغَيرِ الْحَقِّ وَ بِمَا کُنتُمْ تَمْرَحُونَ»: يعنى: داخل درهاى جهنم شويد که برايتان تقسيم کرده اند، در حالى که در آن جاودانه باشيد، و چه بسيار بد مقامى است که متکبران از حق دارند. در سابق هم گذشت که گفتيم مراد از «أبواب جهنّم»، دَرَکات آن است. «فَاصبرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقُّ ...»: بعد از آن که مآل امر جدال کنندگان در آيات خدا را بيان کرد که آتش دوزخ است، و نيز فرمود خدا ايشان را به کيفر کفرشان گمراه نمود، اينک در اين جمله متفرع بر آن بيان، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را امر به صبر مى کند و علتش را هم اين مى داند که «وعدۀ خدا، حق است». «فَإمّا نُرِيَنّکَ بَعضَ الّذِى نَعِدُهُم» - منظور از اين بعض، عذاب دنيا است. «أو نَتَوَفَيَنّکَ» - و يا تو را با مرگت بگيريم و آن را نشانت ندهيم. «فَإلَينَا يُرجَعُون» - خلاصه مى فرمايد: چه اين که مختصرى از عذابى که به آنان وعده داديم، در اين دنيا با بودن تو در حيات به ايشان بچشانيم، و تو آن را ببينى و چه اين که قبل از اين نشان دادن وعدۀ خود، تو را با مرگت بگيريم، به هر حال اين کفار نزد ما خواهند برگشت و از چنگ ما بيرون شدنى نيستند. آن وقت وعدۀ خود را در حقشان عملى مى کنيم. سنّت الهى، در یاری کردن رسولان و پیامبران «وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا رُسُلاً مِّن قَبْلِک مِنْهُم مَّن قَصصنَا عَلَيْک وَ مِنْهُم مَّن لَّمْ نَقْصُص عَلَيْک ...»: اين آيه، کيفيت نصرت مزبور در آيه قبل را چنين بيان مى کند که: خداى تعالى، زمام امر آن نصرت را - که آيه «وَ لِکُلّ أُمّةٍ رَسُولٌ فَإذَا جَاءَ رَسُولُهُم قُضِىَ بَينَهُم بِالقِسطِ وَ هُم لَا يُظلَمُون»، آن را سنت خدا معرفى مى کند، که به منظور داورى بين هر رسول و امتش و به منظور پيروز کردن حق بر باطل، نازل مى کند - به دست هيچ رسولى از رسولان قبل از تو نسپرد، بلکه هر پيغمبرى که خود خدا مى خواست، از آن نصرت بهره مند مى کرد و حال تو نيز، مانند حال ساير انبيا است. ممکن است ما به تو اذن بدهيم که آن نصرت را بياورى و در نتيجه، گوشه اى از آن عذاب ها که به کفار وعده داديم، بر کفار نازل کنى و خودت هم آن را ببينى. و ممکن هم هست قبل از نزول چنين عذابى بر کفار، ما جان تو را بگيريم. ولى به هر حال، اين مسلّم است که امر خدا وقتى بيايد، در بين آنان به حق داورى مى کند و در آن صورت، پيروان باطل زيانکار خواهند بود. اين آن معنايى است که سياق به آيه مى دهد. پس آيه مورد بحث، مى خواهد اشاره کند به سنت جاريه اى از خداى تعالى، که در آخر سوره، متعرض آن مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۳۵ «وَ مَا کَانَ لِرَسُولٍ أن يَأتِىَ بِآيَةٍ إلّا بِإذنِ اللّه ...» - کلمۀ «آيت»، هرچند اعم از معجزه اى است که يک پيامبر براى تأييد رسالت خود مى آورد، بلاهايى که خدا به منظور نصرت دادن به حق و داورى عملى بين هر پيامبر و امتش مى فرستد، وليکن در آيه مورد بحث - به طورى که از سياق استفاده کرده ايم - منظور قسم دوم است. «فَإذَا جَاءَ أمرُ اللّهِ قُضِىَ بِالحَقّ وَ خَسِرَ هُنَالِکَ المُبطِلُون» - يعنى: و چون امر خدا به عذاب صادر شود، به حق داورى مى شود. يعنى حق را غالب و باطل را رسوا مى کند، و در اين هنگام است که افرادى که به باطل تمسک مى کرده اند، زيانکار مى شوند، هم در دنيا و هم در آخرت. اما در دنيا دچار هلاکت مى گردند، و اما در آخرت به عذاب دائم مبتلا مى شوند. بعضى از مفسران به اين آيه شريفه استدلال کرده اند بر اين که: بعضى از پيغمبران بوده اند که داستانشان در قرآن نيامده، وليکن اين استدلال درست نيست. زيرا آيه شريفه در مکه نازل شده و بيش از اين دلالت ندارد که تا اين تاريخ، سرگذشت بعضى از انبيا را برايت شرح نداده ايم، ولى در سوره «نساء» - که بعد از سوره مورد بحث و در مدينه نازل شده - مى فرمايد: «وَ رُسُلاً قَد قَصَصنَاهُم عَلَيکَ مِن قَبلُ وَ رُسُلاً لَم نَقصُصهُم عَلَيک». يعنى: سرگذشت پيغمبرانى را قبلا برايت گفتيم و بعضى ديگر را نگفتيم. و به همين جهت، مى بينيم در سوره هايى که بعد از سوره «نساء» نازل شده، نام هيچ يک از انبيايى که نامشان در قرآن آمده، برده نشده. (و خلاصه اين که: آيه مورد بحث، دلالتى بر اين مدّعا ندارد، ولى آيه سوره «نساء»، اين دلالت را دارد). و در مجمع البيان است که از على «عليه السلام» روايت شده که فرمود: خداى تعالى، پيغمبرى سياه چهره مبعوث کرد و داستان او را در قرآن، براى ما بيان نفرمود. و نيز الدر المنثور، نظير اين معنا را از تفسير أوسط طبرانى، و از ابن مردويه، از آن جناب روايت کرده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۳۶ آيات ۷۹ - ۸۵ سوره مؤمن اللَّهُ الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الاَنْعَامَ لِترْکبُوا مِنهَا وَ مِنهَا تَأْکلُونَ(۷۹) وَ لَکُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَ لِتَبْلُغُوا عَلَيهَا حَاجَةً فى صُدُورِکُمْ وَ عَلَيْهَا وَ عَلى الْفُلْکِ تُحْمَلُونَ(۸۰) وَ يُرِيکُمْ آيَاتِهِ فَأَىّ آيَاتِ اللَّهِ تُنکِرُونَ(۸۱) أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فى الاَرْضِ فَيَنظرُوا کَيْف کانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ کانُوا أَکثرَ مِنهُمْ وَ أَشدَّ قُوَّةً وَ آثَاراً فى الاَرْضِ فَمَا أَغْنى عَنهُم مَّا کانُوا يَکْسِبُونَ(۸۲) فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِندَهُم مِّنَ الْعِلْمِ وَ حَاقَ بِهِم مَّا کانُوا بِهِ يَستهْزِءُونَ(۸۳) فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَ کفَرْنَا بِمَا کُنَّا بِهِ مُشرِکِينَ(۸۴) فَلَمْ يَک يَنفَعُهُمْ إِيمَانهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسنَا سنَّت اللَّهِ الَّتى قَدْ خَلَت فى عِبَادِهِ وَ خَسِرَ هُنَالِک الْکَافِرُونَ(۸۵) «ترجمه آیات» خدا، همان کسى است که چارپايان را برايتان خلق کرد، تا بر بعضى از آن ها سوار شده، و از بعضى ديگر آن ها بخوريد (۷۹). و در آن ها منافع بسيار هست، و اين که با سوار شدن و بار کردن بنه خود بر آن ها، به مقاصدى که داريد، برسيد و بر آن ها و بر کشتی ها حمل شويد (۸۰). و او، همواره آيات خود را به شما نشان مى دهد؛ کدام يک از آيات او را مى توانيد انکار کنيد (۸۱). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۳۷ آيا اين مردم در زمين هيچ سير نکردند تا ببينند عاقبت آن ها که قبل از ايشان بودند، چه شد؟ با اين که عددشان بيش از اين ها و نيرويشان، قوی تر از اين ها بود، و آثار بيشترى در زمين داشتند و عملکردشان هيچ سودى به حالشان نکرد (۸۲). آن ها نيز، هر وقت رسولانشان معجزات روشن مى آوردند، گوششان بدهکار نبود، خشنود و سرگرم دانش خود بودند و در نتيجه اثر استهزايشان، گريبانشان را گرفت (۸۳). پس همين که عذاب ما را بديدند، گفتند: ما تنها به خدا ايمان آورده و به آنچه شريک خدا مى پنداشتيم، کفر مى ورزيم (۸۴). ولى ايمانشان بعد از ديدن عذاب ما، هرگز سودى به حالشان نداشت. اين، خود سنتى است از خدا، که همواره در بندگانش جريان دارد. در اين جاست که کافران زيانکار مى شوند (۸۵). «بیان آیات» در اين آيات، براى چندمين بار، به ذکر پاره اى از آيات و ادلۀ توحيد برگشت نموده، مردم را به عبرت گيرى از حال امت هاى گذشته که هلاک شده اند و از سنتى که در بين آن ها جارى ساخته، ارجاع مى دهد. و آن سنت، اين است که: نخست در بين هر امتى رسولى مبعوث مى کند و سپس بين آن رسول و امتش، قضاء می راند و آن قضاء، بالاخره به خسران کفار از آنان منجر مى شود و در اين جا، سوره خاتمه مى يابد. اشاره اى به منافع چهارپايان و هدف از خلقت آن ها «اللَّهُ الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الاَنْعَامَ لِترْکبُوا مِنهَا وَ مِنهَا تَأْکُلُونَ»: خداى سبحان، از بين همه چيزهايى که آدميان در زندگى از آن منتفع مى شوند، و تدبير امر انسان ها بدان ها بستگى دارد، چارپايان را نام مى برد، که مراد از آن، شتر و گاو و گوسفند است. هرچند که بعضى گفته اند: مراد از آن در اين جا، تنها شتر است. «جَعَلَ لَکُمُ الأنعَامَ لِتَرکَبُوا مِنهَا وَ مِنهَا تَأکُلُون» - «جَعل» در اين جا، به معناى آفريدن و يا مسخّر کردن است. و «لام» در جملۀ «لِتَرکَبُوا»، لام غرض است. و حرف «مِن»، براى تبعيض است. و معناى آيه اين است که: خداى سبحان، براى خاطر شما چارپايان را بيافريد، (و چارپايان را براى شما مسخّر کرد). غرض از اين خلقت و يا تسخير، اين است که شما بر بعضى از آن ها مانند يک قسم از شتران سوار شويد و از شير بعضى ديگر، مانند قسمى از شتر و گاو و گوسفند بخوريد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۳۸ «وَ لَکُمْ فِيهَا مَنَافِعُ ...»: يعنى: براى شما در آن ها منافعى است، مانند: شير، پشم، کرک ، مو، پوست، و ساير منافعشان. «وَ لِتَبلُغُوا عَلَيهَا حَاجَةً فِى صُدُورِکُم» - يعنى: و غرض ديگر از خلقت آن ها، اين است که بر پشت آن ها سوار شويد و به مقاصد و حاجت هايى که در سينه داريد، برسيد. «وَ عَلَيهَا وَ عَلَى الفُلکِ تُحمَلُون» - اين جمله کنايه است از وسيله پيمودن بيابانها و درياها که بيابانها را با شتران مى پيمايند و درياها را با کشتى . «وَ يُرِيکُمْ آيَاتِهِ فَأَىّ آيَاتِ اللَّهِ تُنکِرُونَ»: معناى نشان دادن خدا آيات خود را، در تفسير اوائل اين سوره گذشت. و گويا جملۀ «وَ يُرِيکُم آيَاتِه»، منظور اصلى نيست تا مستلزم تکرار باشد، بلکه منظور زمينه چينى بوده براى توبيخ کفار، که مى فرمايد: «أىّ آيَاتِ اللّهِ تُنکِرُون: کدام يک از آيات خدا را انکار مى کنيد». يعنى کدام يک از اين آيات را که خدا به شما نشان داده و به چشم خود مى بينيد و بيان ما را درباره آن مى شنويد، انکار مى کنيد؟ انکارى که بهانه باشد براى اعراض از توحيد خدا. «أَفَلَمْ يَسِيرُوا فى الاأرْضِ فَيَنظُرُوا ...»: اين آيه شريفه، مشرکان را ملامت مى کند و آنان را به سرگذشت امت هاى سابق و سنت قضاى الهى که در آن امت ها جريان داشت، توجه مى دهد. و نظير اين آيه در اوائل سوره نيز گذشت، و گويا غرض از آن در آن جا، اين بوده که براى آن ها روشن سازد که خدا هر يک از آن امت ها را به گناهانشان بگرفت. چون هر وقت پيغمبرشان با معجزات به سويشان آمدند، کفر ورزيدند و به همين جهت، در آن جا دنبال آيه فرمود: «فَأخَذَهُمُ اللّهُ بِذُنُوبِهِم: خدا ايشان را به گناهانشان بگرفت». ولى در اين جا، غرض اين بوده که براى مشرکان روشن کند که آنچه در زندگى به دست مى آورند، بى نيازشان نمى کند و از عذاب خدا جلوگيرى نمى نمايد. نه آن خوشحالی ها که از دانش خود دارند و نه توبه شان و ندامتشان از آنچه که کرده اند. و اگر در ابتداى آيه مورد بحث، «فاء» تفريع آورد، براى اين است که آيه را بر جملۀ آخر آيه قبلى که مى فرمود: «فَأىّ آيَاتِ اللّهِ تُنکِرُون» تفريع کرده باشد. يعنى اين را فرع و نتيجه آن قرار داده باشد. و اگر از خطاب در جملۀ قبلى «تُنکِرُون»، به غيبت «فَلَم يَسِيرُوا» التفات کرد، براى اين است که بفهماند مردمى که از آيات او روی گردانند و آن را انکار کنند، قابل آن نيستند که مورد خطاب ما واقع شوند. لذا گويا از آنان روی گردانيد و متوجه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» گرديد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۳۹ و گويا فرموده: وقتى آيات خداى تعالى ظاهر و روشن است، ديگر قابل انکار نيست، و از جمله آن ها، يکى آن آياتى است که در آثار گذشتگان هست و به زبان بی زبانى، از هلاکت صاحبانش خبر مى دهد، و اين مردم آن آثار را ديده اند، ولى در آن به نظر عبرت نمى نگرند، تا بفهمند گذشتگان با اين که قوی تر از ايشان بودند، هم از نظر مقدار و هم از جهت کيفيت، مع ذلک قدرتشان و فرحى که از علم و قدرت خود داشتند، سودى به حالشان نداد. معناى جمله: «فَرِحُوا بِمَا عِندَهُم مِنَ العِلم» «فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِندَهُم مِنَ الْعِلْمِ ...»: ضميرهاى هفتگانه جمع که در اين آيه است، همه به اقوام قبل از مشرکان معاصر رسول خدا بر مى گردد. مراد از جملۀ «بِمَا عِندَهُم مِنَ العِلم»، اطلاعاتى است که از زينت زندگى دنيا و فنون تدبيرى است که براى به دست آوردن آن داشتند، و خداى سبحان، اين فنون تدبير را علم ناميده، تا بفهماند غير از آن علمى نداشتند. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «يَعلَمُونَ ظَاهِراً مِنَ الحَيَاةِ الدّنيَا وَ هُم عَنِ الآخِرَةِ هُم غَافِلُون». و نيز فرموده: «فَأعرِض عَمّن تَوَلّى عَن ذِکرِنَا وَ لَم يُرِد إلّا الحَيَاةَ الدّنيَا ذَلِکَ مَبلَغُهُم مِنَ العِلم». و مراد از فرحشان از علمى که دارند، غرور و خودپسندى ناشى از زرنگى و علم ظاهرى است، که در اداره زندگى خود دارند. و خودباختگى در مقابل اين اطلاعات و زرنگی ها، باعث شد که از معارف حقيقى که به وسيله رسولان خدا عرضه مى شود، اعراض کنند و آن را چيزى به حساب نياورند و مسخره کنند. و به همين جهت، دنبال جملۀ «وَ فَرِحُوا بِمَا عِندَهُم مِنَ العِلم» فرمود: «وَ حَاقَ بِهِم مَا کَانُوا بِهِ يَستَهزِؤُن». و در معناى جملۀ «فَرِحُوا بِمَا عِندَهُم مِنَ العِلم»، اقوال ديگرى نيز هست: يکى اين که: مراد از «بِمَا عِندَهُم مِنَ العِلم»، عقايد فاسد و آراى باطلى است که داشتند و آن را از نادانى، علم ناميدند، و به همان عقايد و آراى باطل خوشحالى مى کردند و بدين جهت، علم انبيا را تحقير مى نمودند. ولى خواننده عزيز خودش متوجه است، که اين مفسر، تصويرى براى آيه کرده که هيچ دليلى بر آن دلالت نمى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۴۰ يکى ديگر اين که: مراد از علم، علوم فلسفه يونان و دهرى مسلکان است که دارندگان اين علوم، وقتى وحى آسمانى و معارف نبوى را مى شنيدند، اظهار بى اعتنايى مى کردند و به علم خود مى باليدند. اين تفسير هم، مانند تفسير قبلى است. به اضافۀ اين که با احدى از امت هاى گذشته که قرآن کريم در اين آيات سرگذشتشان را بيان مى کند، تطبيق نمى کند. چون نه امت نوح از فلاسفه يونان و دهرى مسلک بودند و نه قوم عاد، نه قوم ثمود و نه قوم ابراهيم، و لوط و شعيب و سايرين. يکى ديگر اين که: اصل معناى آيه اين است که: وقتى رسول هر امتى با بيّنات مى آمد، از آمدن علم انبيا خوشحال نمى شدند. چيزى که هست، به جاى اين عبارت فرموده: «از جهلى که خود داشتند، خوشحالى مى کردند»، و سپس از باب طعنه و تعريض به جاى کلمۀ «جهل»، علم را آورد و فرمود: «فَرِحُوا بِمَا عِندَهُم مِنَ العِلم». و اين تفسير، علاوه بر اين که رو به راه نيست و از فهم دور است، اشکال وجه اول هم، بر آن وارد است. يکى ديگر اين که: ضمير در «فَرِحُوا»، به کفار و ضمير در «عِندَهُم»، به رسولان بر مى گردد و معناى آن اين است که: کفار به علمى که نزد انبيا بود، خوشحالى مى کردند، يعنى خنده و مسخره مى نمودند. اشکال اين وجه، اين است که لازمۀ آن، مختل شدن ضميرهايى است که همه در يک سياق قرار دارند. مثل اين که عبارت: «عوام، به علمى که داشتند، خوشحالى مى کردند» را معنا کنيم به اين که: «عوام، به علمى که علما داشتند، به عنوان مسخرگى خوشحالى مى کردند». علاوه بر اين، خنده و مسخرگى کردن، خودش واژۀ مخصوص دارد، و معنا ندارد واژۀ «فَرَح: خوشحالى» را در آن به کار بگيرد. و به فرضى هم به خاطر جهاتى استعمال کنند، بايد قرينه اى در کلام بياورند و در آيه چنين قرينه اى نيست. يکى ديگر اين است که: دو ضمير در «فَرِحُوا» و در «عِندَهُم»، به «رُسُل» بر مى گردد و معناى آيه، اين است که: رسولان وقتى به سر وقت قوم خود آمدند و ديدند که چقدر جاهلند و تا چه حدى بر کفر وجود خود پافشارى دارند و نيز از همين جا فهميدند که چه عاقبت بدى در پى دارند، شکر خدا را کردند که مثل ايشان نيستند و به علمى که خود داشتند، آن هم علم به حق، خوشحال گشتند. اشکال اين وجه، آن است که: سياق آيات بهترين شاهد است بر اين که اين آيه در مقام بيان حال کفار است، نه حال انبيا و مى خواهد بفرمايد: کفار بعد از آن که انبيا به سراغشان مى رفتند، چه عکس العملى از خود نشان مى دادند و چگونه در اثر نپذيرفتن دعوت انبيا، کارشان به نزول عذاب کشيده شد و بعد از آمدن عذاب، ديگر ايمان سودى برايشان نداشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۴۱ اين سياق چه ربطى دارد به اين که انبيا در مقايسۀ وضع خود با وضع مردم، خوشحال مى شدند از اين که علوم حقّه اى دارند. علاوه بر اين، لازمۀ اين وجه نيز، اين است که مرجع ضميرهاى يک سياق، مختلف شود. «فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَ کفَرْنَا بِمَا کُنَّا بِهِ مُشرِکِينَ»: کلمۀ «بأس»، به معناى شدت عذاب است. و بقيه الفاظ آيه، تفسير نمى خواهد. «فَلَم يَکُ يَنفَعُهُم إيمَانُهُم لَمّا رَأوا بَأسَنَا...»: و سود نبخشيدن ايمان بعد از ديدن عذاب، براى اين است که چنين ايمانى، اختيارى نيست و ارزشى ندارد. «سُنّتَ اللّهِ الّتِى قَد خَلَت فِى عِبَادِه» - يعنى: آن سنتى که خداى تعالى در گذشته در بين بندگانش باب کرده، اين است که توبۀ بعد از ديدن عذاب را قبول نکند. «وَ خَسِرَ هُنَالِکَ الکَافِرُون»: اين جاست که کفار زيانکار مى شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۴۲ «سوره فصّلت» آيات ۱ - ۱۲ سوره فصّلت * سوره «فصّلت»، مکّى است و پنجاه و چهار آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * حم (۱) تَنزِيلٌ مِنَ الرَّحْمَانِ الرَّحِيمِ(۲) کِتَابٌ فُصّلَت آيَاتُهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِّقَوْمٍ يَعْلَمُونَ(۳) بَشِيراً وَ نَذِيراً فَأَعْرَض أَکثرُهُمْ فَهُمْ لا يَسمَعُونَ(۴) وَ قَالُوا قُلُوبُنَا فى أَکنَّةٍ مِّمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ وَ فى آذَانِنَا وَقْرٌ وَ مِن بَيْنِنَا وَ بَيْنِک حِجَابٌ فَاعْمَلْ إِنَّنَا عَامِلُونَ(۵) قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشرٌ مِّثْلُکمْ يُوحَى إِلىَّ أَنَّمَا إِلَهُکمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَاستَقِيمُوا إِلَيْهِ وَ استَغْفِرُوهُ وَ وَيْلٌ لِّلْمُشرِکِينَ(۶) الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّکوةَ وَ هُم بِالاَخِرَةِ هُمْ کَافِرُونَ(۷) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيرُ مَمْنُونٍ(۸) قُلْ أَئنَّکُمْ لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِى خَلَقَ الاَرْض فى يَوْمَينِ وَ تجْعَلُونَ لَهُ أَندَاداً ذَلِک رَبُّ الْعَالَمِينَ(۹) وَ جَعَلَ فِيهَا رَوَاسىَ مِن فَوْقِهَا وَ بَارَک فِيهَا وَ قَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتهَا فى أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سوَاءً لِّلسائلِينَ(۱۰) ثمَّ استَوَى إِلى السّمَاءِ وَ هِىَ دُخَانٌ فَقَالَ لهََا وَ لِلاَرْضِ ائْتِيَا طوْعاً أَوْ کَرْهاً قَالَتَا أَتَيْنَا طائعِينَ(۱۱) فَقَضاهُنَّ سبْعَ سمَاوَاتٍ فى يَوْمَينِ وَ أَوْحَى فى کُلِّ سمَاءٍ أَمْرَهَا وَ زَيَّنَّا السّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصابِيحَ وَ حِفْظاً ذَلِک تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ(۱۲) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۴۳ «ترجمه آيات» به نام خداى رحمان رحيم حم (۱). اين کتاب نازل شده از ناحيه رحمان رحيم است (۲). کتابى است که آياتش از يکديگر جداست. کتابى است خواندنى عربى، براى مردمى که علم داشته باشند (۳). در حالى که بشارت ده و بيم رسان است و در عين حال بيشترشان از آن روی گردانيده، در نتيجه آن را نمى شنوند (۴). مى گويند: دل هاى ما از پذيرفتن آنچه ما را به سويش مى خوانيد، در غلاف هايى روى هم است و در گوش هايمان سنگينى است، و بين ما و تو حجابى است، تو کار خود کن، که ما نيز کار خود خواهيم کرد(۵). بگو: من تنها بشرى هستم مثل شما، با اين فرق که به من وحى مى شود، که معبود شما معبودى است يکتا. پس همه يک صدا به سويش رو کنيد و از شرکى که به وى ورزيده ايد، استغفار کنيد و واى به حال آنان که شرک مى ورزند (۶). همان هايى که زکات نمى دهند و نسبت به آخرت کافرند (۷). در مقابل، کسانى که ايمان آورده و اعمال صالح مى کنند، اجرى دارند که هرگز قطع نمى شود (۸). بگو: راستى شما به خدايى کفر مى ورزيد که زمين را در دو روز خلق کرد، و براى او شريک ها قايل مى شويد، با اين که اين خدا، ربّ تمامى عوالم است (۹). و در زمين کوه هاى ريشه دار قرار داد، که قسمت بيرونى اش، سر به آسمان کشيده و نيز در زمين آنچه قوت و رزق هست، در چهار فصل پديد آورده، قوت و رزقى که کفاف همه روزى خواران را بدهد (۱۰). سپس بر آسمان که در آن هنگام دودى بود، بپرداخت و آنگاه به هر دو فرمود: چه بخواهيد و چه نخواهيد، بايد تحت فرمان درآييد. گفتند: به طوع و رغبت، تحت فرمانيم (۱۱). پس آسمان ها را هفت عدد قرار داد، آن هم در دو روز و امر هر آسمانى را در آن وحى کرد، و ما آسمان دنيا را، به فانوس هايى زينت داديم. ستارگانى که هم زينت آسمان اند و هم حافظ آن، اين است تقدير خدايى که عزيز و داناست (۱۲). غرض اصلى سوره مبارکه فصّلت «بیان آيات» اين سوره، پيرامون اعراض کفار از کتابى که بر آنان نازل شده، يعنى از قرآن کريم، سخن مى گويد. غرض اصلى سوره اين است و به همين جهت، ملاحظه مى کنيد که يک قسمت از اين سوره، درباره همين مسأله است. از همان ابتداى سوره، اين معنا را خاطرنشان مى سازد، و بعد از هر چند آيه، يک بار همان را متعرض مى شود. براى اين که اولين آيه آن، آيه «تَنزِيلٌ مِنَ الرّحمَان الرّحِيم...» است، که تا شش آيه، مسأله انکار کتاب را دنبال مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۴۴ سپس در آيه «۲۶»، مجددا همين مطلب را متذکر شده مى فرمايد: «وَ قَالَ الّذِينَ کَفَرُوا لَا تَسمَعُوا لِهَذَا القُرآنَ...». و براى نوبت سوم در آيه «۴۰»، همين مطلب را از سر گرفته، مى فرمايد: «إنّ الّذِينَ يُلحِدُونَ فِى آيَاتِنَا لا يَخفَونَ عَلَينَا...»، و دنبالش مى فرمايد: «إنّ الّذِينَ کَفَرُوا بِالذّکرِ لَمّا جَاءَهُم...»، و در اواخر سوره، باز سخن از خدايى بودن قرآن نموده، مى فرمايد: «قُل أرَأيتُم إن کَانَ مِن عِندِ اللّه ثُمّ کَفَرتُم بِهِ...». و لازمه اعراض مشرکان از کتاب خدا، انکار اصول سه گانه دين است، که اساس دعوت حقۀ اسلام را تشکيل مى دهد و آن، عبارت است از» وحدانيت خدا، نبوت خاتم الانبياء «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و معاد. و چون چنين لازمه اى در کار بود، لذا درباره اين سه اصل، مفصل سخن مى گويد. و در ضمن، بشارت و انذار مى دهد. و به طورى که از روايات استفاده مى شود، اين سوره در اوايل بعثت نازل شده و مضامين آياتش نيز، بر اين معنا دلالت دارد. پس در نتيجه، اين سوره مکّى خواهد بود. نکته اى که از جمله «تَنزِيلٌ مِنَ الرّحمَان الرّحِيم»، استفاده مى شود «حم * تَنزِيلٌ مِنَ الرَّحْمَانِ الرَّحِيمِ»: کلمه «تنزيل»، خبر است براى مبتدايى که حذف شده. و اين کلمه، هرچند مصدر است، ولى به معناى اسم مفعول است. در نتيجه، تقدير آيه اين مى شود: «هذَا مُنزَلٌ مِنَ الرّحمَانِ الرّحِيم: اين کتاب نازل شده از ناحيه رحمان رحيم است». و اگر از بين همه اسماء و صفات خدا، نام دو صفت «رحمان» و «رحيم» را برد، که اولى رحمت عامه خدا را حکايت مى کند، که شامل مؤمن و کافر، هر دو مى شود. و دومى، از رحمت خاصه خدا خبر مى دهد، که تنها شامل مؤمنان است، به اين منظور است که اشاره کند به اين که اين تنزيل، مايه اصلاح دنياى مردم است، همچنان که مايه اصلاح آخرتشان است. «کِتَابٌ فُصّلَت آيَاتُهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِّقَوْمٍ يَعْلَمُونَ»: اين آيه خبرى است بعد از خبر قبلى، يعنى بعد از کلمه «تنزيل». و کلمه «فُصّلت»، از مصدر «تفصيل» است که در مقابل کلمه «احکام» و کلمه «اجمال» است. و مراد از تفصيل آيات قرآن، اين است که ابعاض و اجزاى آن را از يکديگر جدا و متمايز کند، به اين که آن را آن قدر نازل و در خور فهم شنونده کند، که شنونده عارف به اسلوب هاى کلام بتواند معانى آن را بفهمد و مقاصدش را تعقل کند. همچنان که آيه «کِتَابٌ أُحکِمَت آيَاتُهُ ثُمّ فَصّلَت مِن لَدُن حَکِيمٍ خَبِير»، و نيز آيه «وَ الکِتَابِ المُبِين * إنّا جَعَلنَاهُ قُرآناً عَرَبِيّاً لَعَلّکُم تَعقِلُونَ * وَ إنّهُ فِى أُمّ الکِتَابِ لَدَينَا لَعَلِىٌّ حَکِيمٌ»، به آن اشاره دارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۴۵ رده:تفسیر المیزان