المیزان جلد۱۹ بخش۲۲
پنج خصلت زندگى دنيا: لهو، لعب، زينت، تفاخر و تکاثر
«اعْلَمُوا أَنَّمَا الحَْيَوةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَ لهَْوٌ وَ زِينَةٌ وَ تَفَاخُرُ بَيْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فى الاَمْوَالِ وَ الاَوْلَادِ ...»:
کلمه «لعب»، به معناى بازى نظامدارى است (که دو طرف بازى به نظام آن آشنايى دارند. مانند الک دولک و نظاير آن)، که اطفال به منظور رسيدن به غرضى خيالى، آن را انجام مى دهند.
و کلمۀ «لهو»، به معناى هر عمل سرگرم کننده اى است که انسان را از کارى مهم و حياتى و وظيفه اى واجب باز بدارد.
و کلمۀ «زينت» - به اصطلاح علم صرف - «بناى نوع» است. يعنى مى فهماند که مثلا فلانى به نوعى مخصوص خود را آراسته. و چه بسا منظور از آن وسيلۀ آرايش باشد، و به اين منظورش استعمال کنند و «آرايش»، عبارت از آن است که چيز مرغوبى را ضميمه چيز ديگرى کنى، تا مردم به خاطر جمالى که از اين ضميمه حاصل شده، مجذوب آن چيز شوند. (مثلا آرايش زنان عبارت از اين است که: زن با طلا و جواهرات و يا رنگ هاى سرخ و سفيدى خود را جلوه دهد، و از ضميمه کردن آن ها به خود، جمالى کسب کند، به طورى بيننده مجذوب جمال او شود).
و «تفاخر»، به معناى مباهات کردن به حَسَب و نَسَب است.
و «تکاثر در اموال و اولاد»، به این معنا است که شخصى به ديگرى فخر بفروشد که من مال و فرزند بيشترى دارم.
و زندگى دنيا عرضى است زائل، و سرابى است باطل، که از يکى از خصال پنجگانه زير خالى نيست:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۸۹
يا لعب و بازى است، يا لهو و سرگرم کننده، يا زينت است، (که حقيقتش جبران نواقص درونى خود با تجمل و مشاطه گرى است)، يا تفاخر است، و يا تکاثر. و همۀ اينها، همان موهوماتى است که نفس آدمى بدان و يا به بعضى از آن ها علاقه مى بندد. امورى خيالى و زائل است که براى انسان باقى نمى ماند، و هيچ يک از آن ها براى انسان کمالى نفسانى و خيرى حقيقى جلب نمى کند.
و از شيخ بهايى «رَحِمَهُ اللّه» نقل شده که گفته است: اين پنج خصلتى که در آيه شريفه ذکر شده، از نظر سنين عمر آدمى و مراحل حياتش مترتب بر يکديگرند:
چون تا کودک است حريص در لعب و بازى است، و همين که به حدّ بلوغ مى رسد و استخوان بنديش محکم مى شود، علاقه مند به لهو و سرگرمى ها مى شود.
و پس از آن که بلوغش به حد نهايت رسيد، به آرايش خود و زندگيش مى پردازد و همواره به فکر اين است که لباس فاخرى تهيه کند، مرکب جالب توجهى سوار شود، منزل زيبايى بسازد، و همواره به زيبايى و آرايش خود بپردازد.
و بعد از اين سنين به حد کهولت مى رسد، آن وقت است که (ديگر به اين گونه امور توجهى نمى کند، و برايش قانع کننده نيست، بلکه) بيشتر به فکر تفاخر به حَسَب و نَسَب مى افتد، و چون سالخورده شد، همه کوشش و تلاشش در بيشتر کردن مال و اولاد صرف مى شود.
مَثَلى براى بيان فريبندگى دنيا
«کَمَثَلِ غيَثٍ أعجَبَ الکُفّارَ نَبَاتُهُ ثُمّ يَهِيجُ فَتَريهُ مُصفَرّاً ثُمّ يَکُونُ حُطَاماً» - اين قسمت از آيه، زندگى دنيا را که انسان فريب خورده دل به آن مى بندد، و چيزى نمى گذرد که به حکم اجبار، همه را از کف مى دهد، با مثالى تشريح و بيان مى کند.
کلمۀ «غَيث»، به معناى باران است، و کلمۀ «کُفّار»، جمع «کافر»، به معناى زراعتکار است، و کلمۀ «يَهِيجُ» از هيجان است، که به معناى حرکت است، و کلمۀ «حُطام»، به معناى گياهى است که از شدت خشکيدگى مى شکند.
و معناى آيه اين است که: مَثَل زندگى دنيا در بهجت و فريبندگي اش و سپس در زوال و از دست رفتنش، مانند بارانى است که به موقع مى بارد، و باعث روييدن گياهان و زراعت ها مى شود و زراعتکاران از روييدن آن ها خوشحال مى شوند، و آن زراعت و گياه همچنان رشد مى کند تا به حدّ نهايى نموّش برسد، و رفته رفته رو به زردى بگذارد، و سپس گياهى خشکيده و شکسته شود، و بادها از هر سو به سوى ديگرش ببرند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۹۰
«وَ فِى الآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَ مَغفِرَةٌ مِنَ اللّهِ وَ رِضوَانٌ » - در اين قسمت از آيه، «مغفرت» قبل از «رضوان» آمده. براى اين که کسى که مى خواهد به رضوان خدا در آيد، بايد قبلا به وسيلۀ مغفرت خدا، شستشو و تطهير شده باشد. و نيز در اين جمله، «مغفرت» را توصيف کرد به اين که از ناحيه خداست، ولى عذاب را چنين توصيفى نکرد، تا به قول بعضى ها، اشاره کرده باشد به اين که مطلوب اصلى و آن غرضى که خلقت به خاطر آن بوده، «مغفرت» است نه «عذاب» و اين، خودِ انسان است که باعث عذاب مى شود، و با خروجش از زىّ بندگى و عبوديت آن را پديد مى آورد.
«وَ مَا الحَيَاةُ الدّنيَا إلّا مَتَاعُ الغُرُور» - يعنى دنيا جز متاعى نيست که با آن تمتع مى شود و از آن بهره مند مى گردند، و بهره مندى از آن، همان فريب خوردن با آن است. البته اين فريب خوردن، مخصوص کسانى است که به دنيا دل بسته باشند.
و اين کلام، يعنى جملۀ «وَ فِى الآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَ مَغفِرَةٌ مِنَ اللّه وَ رِضوَانٌ»، به دو روى زندگى آخرت اشاره مى کند، تا شنونده بر حذر شود، و از مغفرت و رضوان که يک روى آخرت است، و عذاب که روى ديگرش است، مغفرت و رضوان را اختيار کند. و جملۀ «وَ مَا الحَيَاةُ الدّنيَا إلّا مَتَاعُ الغُرُور»، مى خواهد شنونده را بيدار و هوشيار کند، تا مبادا زندگى دنيا با آن غرور خاص به خود، مغرورش سازد.
تفاوت معنای آيه: «سَابِقُوا إلى مَغفِرَةٍ...»، با آيه: «وَ سَارِعُوا إلى مَغفِرَةٍ...»
«سَابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّکمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا کَعَرْضِ السّمَاءِ وَ الاَرْضِ ...»:
کلمۀ «مسابقه» - که مصدر فعل امر «سَابِقُوا» است - به معناى غلبه جويى در رسيدن به هدف است، به اين که هر يک از دو طرف مسابقه، حرکت خود را سريع تر از حرکت حريفش کند. پس در معناى «مسابقه»، چيزى زيادتر از معناى «مسارعت» هست. چون «مسارعت»، تنها به معناى کوشش در سرعت دادن به حرکت است، ولى «مسابقه»، هم اين معنا را مى رساند و هم اين را مى فهماند که سرعت دادن بايد طورى باشد که زيادتر از سرعت حريف شود.
و بنابر اين، جملۀ «سَابِقُوا إلى مَغفِرَةٍ ...»، تکليفى را مى رساند که زايد بر تکليفى است که آيه شريفه «وَ سَارِعُوا إلى مَغفِرَةٍ مِن رَبّکُم وَ جَنّةٍ عَرضُهَا السّمَاوَاتِ وَ الأرضِ أعِدّت لِلمُتّقِينَ» افاده مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۹۱
و با اين بيان، نادرستى اين قول روشن مى شود که بعضى گفته اند: آيه آل عمران، درباره سابقين مقربين است، (که در سوره واقعه درباره آنان مى فرمود: «وَ السّابِقُونَ السّابِقُونَ أولئِکَ المُقَرّبُونَ»)، و آيه مورد بحث، درباره عموم مؤمنان است. و استدلال کرده اند به دو دليل:
اول به اين که: در آيه مورد بحث، تنها ايمان به خدا و رسولان او ذکر شده، به خلاف آيه آل عمران، که آيات بعدش، نشانه هاى ايمان را که همان اعمال صالح است، بيان مى کند.
و دوم به اين که: در آن جا، بهشت موعود را به اين وصف توصيف مى کند که: «عَرضُهَا السّمَاوَاتِ وَ الأرضِ»، ولى در آيه مورد بحث مى فرمايد: «عَرضُهَا کَعَرضِ السّمَاءِ وَ الأرضِ». آن جا، پهناى بهشت را به پهناى همه آسمان ها و زمين تشبيه مى کند، و اين جا، به پهناى يک آسمان و زمين. پس معلوم مى شود بهشت سابقين مقربين، پهناورتر از بهشت عموم مؤمنان است.
وجه نادرستى اين استدلال همان است که گفتيم، و توجه کرديد که (درست مطلب به عکس است. يعنى مشمولين آيه مورد بحث، از نظر رتبه و مقام، بلندترند از مشمولين آيه آل عمران. براى اين که) «سبقت»، معنايى زايد بر معناى «سرعت» را افاده مى کند. و کلمه «سماء» در اين آيه به معناى يک آسمان نيست، تا بگويى پس بهشت مشمولين آيه آل عمران، پهناورتر از بهشت مشمولين اين آيه است، بلکه به معناى تمامى آسمان ها است. چون الف و لام آن، الف و لام جنس است. پس «سماء» در اين آيه، با سماوات در آن آيه منطبق است.
و اگر در اين آيه، مغفرت را جلوتر از جنّت ذکر کرده، به خاطر (همان وجهی است که در جملۀ «وَ فِى الآخِرَة عَذَابٌ شَدِيدٌ وَ مَغفِرَةٌ مِنَ اللّهِ وَ رِضوَانٌ» خاطرنشان کرديم، و گفتيم جلوتر آوردن «مغفرت» از «رضوان» براى) اين است که زندگى در بهشت يک زندگى طيب و طاهر در عالمى طاهر است، و کسى موفق به آن مى شود که قبلا آلودگى ها و قذارت هاى گناهانش ريخته شده باشد.
مراد از اين که عرض بهشت، مانند عرض آسمان و زمين است
و مراد از کلمه «عرض»، گشادى و وسعت بهشت است، نه عرض در مقابل طول و اين استعمال، استعمالى شايع است، و گويا خواسته نهايت درجه وسعت را بفهماند.
ولى بعضى گفته اند: مراد از عرض، همان عرض مقابل طول است و اگر تنها عرض بهشت را ذکر کرد، و نامى از طول آن نبرد، براى اين بود که اين کلمه به معناى خط کوتاهتر از دو خط امتداد است، و معلوم است که وقتى عرض بهشت مانند عرض آسمان و زمين باشد، طول آن بيشتر از طول آسمان و زمين خواهد بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۹۲
ليکن اين وجه خالى از تحکّم و بدون دليل سخن گفتن نيست. براى اين که هيچ دليلى نداريم که طول و عرض آسمان و زمين برابرند، و طول بهشت از عرض آن زيادتر است، تا لازمه اش اين باشد که وقتى عرض بهشت، برابر عرض آسمان و زمين بود، طولش از طول آن دو بيشتر باشد. چون ممکن است گاهى طول و عرض برابر هم باشند، مانند طول و عرض در مربع و دائره و در سطح کره و غيره، گاهى هم مى شود که طول بيشتر از عرض باشد.
«أُعِدّت لِلّذِينَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ » - در ذيل آيه «آمِنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ» و آيه «وَ الّذِينَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ» گفتيم که مراد از ايمان به خدا و رسولان او، مرتبۀ عالى از ايمان است، که همواره آثارش بر آن مترتب است. يعنى کسى که داراى چنين مرتبه اى از ايمان باشد، همواره اعمال صالح مى کند، و از فسوق و گناه اجتناب مى ورزد.
و با همين بيان، فساد گفتار بعضى روشن مى شود که گفته اند: در اين آيه بشارتى است براى عموم مؤمنان، (هرچند که بعضى از ايشان فسق و فجور هم مرتکب بشوند)، براى اين که فرموده: چنين بهشتى آماده شده براى کسانى که به خدا و رسولان او ايمان داشته باشند، و اين ايمان را مقيد به عمل صالح و يا ترک گناه نکرده.
و وجه فساد اين گفتار، آن است که: هرچند ظاهر آيه خطاب به عموم کافران و مؤمنان صالح و طالح است، ليکن روى سخن در آن به مؤمنان است، و ايشان را دعوت مى کند که به آن مقدار از ايمان که دارند، اکتفا نکنند، بلکه ايمانى کسب کنند که ملازم با عمل صالح باشد، و اگر منظور از ايمان به خدا و رسولان او، صرف ايمان باشد، هرچند که توأم با عمل صالح نبوده باشد، و بهشت آماده شده نيز براى عموم مؤمنان، حتى مؤمنان نامبرده باشد، با در نظر داشتن اين آيه شريفه، ايشان را دعوت مى کند به اين که به مغفرت و جنت سبقت گيرند، بايد خطاب «سَابِقُوا» متوجه کفار باشد، چون مؤمنان از همان روز اولى که ايمان آوردند، چنين سبقتى را گرفتند. ديگر معنا ندارد باز هم به ايشان گفته شود که سبقت بجوييد، و حال آن که مى دانيم سياق آيه، با اين وجه سازگار نيست.
«ذَلِکَ فَضلُ اللّهِ يُؤتِيهِ مَن يَشَاءُ» - و خدا خواسته است اين فضل خود را به کسانى بدهد که به خدا و رسولانش ايمان آورده باشند، و اين که چرا پاداش خدا به مؤمنان را فضلى از ناحيه خدا دانسته، بيانش در سابق گذشت، و در آن جا گفتيم که بندگان، مستحق و طلبکار هيچ پاداشى از خداى تعالى نيستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۹۳
«وَ اللهُ ذُو الفَضلِ العَظِيم » - اين جمله اشاره است به عظمت فضل او، و اين که مغفرت و جنتى که خدا به عنوان پاداش به ايشان مى دهد، فضل عظيمى است از او.
وجوه متعدد در معناى آيه: «مَا أصَابَ مِن مُصِيبَةٍ فِى الأرضِ و...»
«مَا أَصابَ مِن مُّصِيبَةٍ فى الاَرْضِ وَ لا فى أَنفُسِکُمْ إِلّا فى کتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبرَأَهَا ...»:
کلمه «مصيبت»، به معناى واقعه و حادثه اى است که به انسان يا هر چيز اصابت کند، و اسم فاعل از مصدر اصابت است، و از اصابۀ تير به هدف منشأ گرفته، و هرچند اصابه حادثه از نظر مفهوم اعم است، هم شامل اصابه حوادث خير مى شود و هم اصابه حوادث شر، وليکن استعمال آن در شرّ غلبه دارد. در نتيجه، هر وقت کلمۀ «مصيبت» اطلاق شود، بلاء و گرفتارى به ذهن تبادر مى کند. و در آيه مورد بحث هم، به همين معنا است.
و مراد از «مصيبتى که در زمين و از ناحيه آن، به انسان ها مى رسد»، قحطى و آفت ميوه ها و زلزله هاى ويرانگر و امثال آن است. و مراد از «مصيبتى که به جان آدمى روى مى آورد»، بيمارى و جراحت و شکستن استخوان و مُردن و کشته شدن و امثال آن است. و مراد از «برء» - که مصدر فعل «نَبرَأهَا» است - خلقت از عدم است، و ضمير در فعل مذکور به مصيبت بر مى گردد.
ولى بعضى از مفسران گفته اند: ضمير مذکور به «أنفس» بر مى گردد.
و بعضى ديگر گفته اند: به کلمۀ «أرض».
و بعضى ديگر گفته اند: به همه اين سه کلمه، یعنی «أرض» و «أنفس» و «مصيبت» بر مى گردد.
مؤيد احتمال اول - که همان برگشتن ضمير به مصيبت باشد - اين است که مقام آيه، مقام بيان مصائبى است که در دنيا واقع مى شود، و باعث نقصى در اموال و أنفس مى گردد، و اين نيز باعث مى شود که مردم از انفاق دست برداشته، از شرکت در جهاد تخلف کنند.
و مراد از «کتاب»، لوحى است که در آن، همۀ آنچه بوده و هست و تا قيامت خواهد بود، نوشته شده، همچنان که آيات و روايات هم بر آن دلالت دارد. و اگر از ميان مصائب، تنها به آنچه از زمين و از وجود خود انسان ها ناشى مى شود، اکتفا کرد، براى اين بود که گفتگو درباره آن ها بود.
بعضى از مفسران گفته اند: اگر مصيبتى را مقيد کرد به قيد در زمين و در أنفس،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۹۴
براى اين بود که مطلق مصائب در لوح محفوظ نوشته نشده، چون لوح متناهى است، ولى حوادث نامتناهى است، و معلوم است که متناهى گنجايش آن را ندارد که ظرف غير متناهى شود.
و از اين گفتار پيداست که صاحب گفتار، «لوح» را يک لوحى فلزى و امثال آن گرفته، که در ناحيه اى از نواحى جو آويزان است، حوادث را با يکى از لغات (يا فارسى يا عربى يا غير آن) در آن نوشته اند، و با خطى نوشته اند که ما مقاصد خودمان را با آن مى نويسيم، ولى ما در سابق، «لوح» و «قلم» را معنا کرديم و به زودى، تتمه اى نيز از نظر خواننده خواهد گذشت.
بعضى هم درباره «کتاب» گفته اند که: مراد از آن، علم خداى تعالى است، ولى اين معنا خلاف ظاهر است، مگر اين که منظورشان از «علم»، همان کتابى باشد که حوادث که مراتبى از علم فعلى خداست، در آن نوشته شده است.
آيه شريفه با جمله «إنّ ذَلِکَ عَلَى اللّهِ يَسِيرٌ» ختم شده، تا دلالت کند بر اين که تقدير حوادث قبل از وقوع آن، و راندن قضاى حتمى آن براى خداى تعالى صعوبتى ندارد.
سفارش به زهد و عدم وابستگی به دنیا
«لِکَيْلا تَأْسوْا عَلى مَا فَاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِمَا ءَاتَاکُمْ ...»:
اين جمله، بيانگر علّت مطلبى است که در آيه قبل بود. البته اشتباه نشود که در آيه قبل، دو چيز بود: يکى خبرى که خدا مى داد از نوشتن حوادث قبل از وقوع آن، و يکى هم خود حوادث. و آيه مورد بحث، بيانگر خبر دادن خدا است، نه خود حوادث. و کلمۀ «اسى» - که مبدأ فعل «تَأسَوا» است - به معناى اندوه است. و منظور از «مَا فَاتَ» و نيز از «مَا أتى»، نعمت فوت شده، و نعمت داده شده است.
و معنايش اين است که: اين که ما به شما خبر مى دهيم که حوادث را قبل از این که حادث شود، نوشته ايم، براى اين خبر مى دهيم که از اين به بعد، ديگر به خاطر نعمتى که از دستتان مى رود، اندوه مخوريد، و به خاطر نعمتى که خدا به شما مى دهد، خوشحالى مکنيد. براى اين که انسان اگر يقين کند که آنچه فوت شده، بايد مى شد و ممکن نبود فوت نشود، و آنچه عايدش گشت، بايد مى شد و ممکن نبود که نشود، وديعه اى است که خدا به او سپرده؛ چنين کسى نه در هنگام فوت نعمت خيلى غصه مى خورد، و نه در هنگام فرج و آمدن نعمت. (مثل کارمندى مى ماند که سر برج حقوقى دارد و بدهى هايى هم بايد بپردازد. نه از گرفتن حقوق شادمان مى شود و نه از دادن بدهى غمناک مى گردد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۹۵
بعضى از مفسران در پاسخ اين سؤال که چرا فوت شدن را به خود فوت شدنى ها نسبت داد و فرمود: «مَا فَاتَکُم - آنچه از شما فوت مى شود»، ولى نعمت تازه رسيده را به خدا نسبت داده و فرمود: «مَا آتَاکُم - آنچه خدا به شما مى دهد»؟
گفته اند: علتش اين است که آمدن نعمت احتياج به علّت دارد، ولى فوت آن احتياجى به مفوّت (کسى که آن را فوت کند) ندارد. چون فوت و فنا، ذاتى هر چيز است، اگر به طبع خودش واگذار شود، فوت مى شود و باقى نمى ماند، به خلاف حاصل شدن نعمت و بقاى آن، که علت مى خواهد و آن، خداست. پس بايد بقاى نعمت و خود نعمت را به خدا نسبت داد.
«وَ اللّهُ لا يُحِبّ کُلّ مُختَالٍ فَخُور» - «مُختال»، به کسى مى گويند که دچار خيلاء و تکبر شده باشد، و تکبر را از اين جهت «خيلاء» مى گويند که متکبر چيزى را که در خود سراغ دارد، فضيلتى براى خود خيال مى کند - راغب چنين گفته.
و «فَخُور»، به معناى کسى است که زياد افتخار و مباهات مى کند. و اختيال (که مصدر است براى کلمۀ مختال)، و نيز افتخار ناشى از اين مى شود که انسان توهم کند که آنچه نعمت دارد، به خاطر استحقاق خودش است و اين، بر خلاف حق است. چون او فعلى را که بايد مستند به تقدير خدا کند، به استقلال نفس خود کرده، و اين «اختيال» و «افتخار»، هر دو از رذائل نفس اند، که خدا آن را دوست نمى دارد.
«الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَ يَأْمُرُونَ النَّاس بِالْبُخْلِ ...»:
اين جمله، صفت و نشانى «کُلّ مُختَال فَخُور» را مى دهد و مى فهماند که اگر خدا آن دو را دوست نمى دارد، چرا نمى دارد. براى اين که اگر بخل مى ورزند، انگيزه شان اين است که مال خود را که تکيه گاه آنان در اين اختيال و افتخار است، از دست ندهند، و اگر به مردم هم سفارش مى کنند که آن ها هم بخل بورزند، براى اين است که هرچه را براى خود می خواهند، برای ديگران نيز مى خواهند، و نیز می خواهند که سخاوت و بذل و بخشش در مردم شايع نشود. چون اگر شايع شود، بخل آنان بيشتر نمود مى کند، و مردم بيشترى مى فهمند که فلانى بخيل است.
«وَ مَن يَتَوَلّ فَإنّ اللّهَ هُوَ الغَنِىُّ الحَمِيدُ» - يعنى کسانى از انفاق در راه خدا رو گردانند، و از مواعظ او پند نمى گيرند که اطمينان قلبى برايشان حاصل نمى شود، که صفت دنيا و نعمت بهشت، همان است که خدا بيان کرده، و همچنين باور ندارند که تقدير امور به دست او است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۹۶
چون او غنى است و احتياجى به انفاق آنان ندارد، و حميد هم هست، در آنچه مى کند، محمود و ستوده است.
اين آيات سه گانه، که از جملۀ «وَ مَا أصَابَ مِن مُصِيبَةٍ» شروع مى شود، و در جملۀ «الغَنِىُّ الحَمِيدُ» ختم مى گردد، به طورى که ملاحظه مى فرماييد، مردم را به انفاق و مبارزه با بخل و امساک دعوت و تشويق مى کند، و مى خواهد تا مردم از اندوه بر آنچه از ايشان فوت مى شود و شادى به آنچه به ايشان مى رسد، زهد بورزند. براى اين که امور از ناحيه خدا مقدّر است، و قضايش از ناحيه او رانده شده، و در کتابى نوشته شده، کتابى که هر چيزى را قبل از قطعى شدنش نوشته است.
بحث روايتى
در الدر المنثور، در ذيل آيه «ألَم يَأنِ» آمده که: ابن مبارک، عبدالرزاق و ابن منذر، از اعمش روايتى آورده اند که گفت: وقتى اصحاب رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به مدينه آمدند، و از زندگى مرفهى که در مکه داشتند، به يک زندگى فلاکت بارى دچار گشته، در نتيجه نسبت به پاره اى وظايف سست شدند، در اين آيه مورد عتاب قرار گرفتند، که مگر وقت آن نشده کسانى که ايمان آورده اند، دل هايشان براى ذکر خدا نرم شود.
مؤلف: اين روايت، معتدل ترين روايات وارده در شأن نزول سوره است، و گرنه روايتى ديگر از ابن مسعود نقل شده که گفت: بين اسلام ما و بين عتابى که خدا با آيه «ألَم يَأنِ لِلّذِينَ آمَنُوا أن تَخشَعَ قُلُوبُهُم لِذِکرِ اللّه» به ما کرد، بيش از چهار سال فاصله نشد.
از ظاهر اين روايت بر مى آيد که اين سوره در مکّه نازل شده.
و باز در معناى آن روايتى است که نقل شده مشعر بر اين که عُمَر بعد از نزول اين سوره مسلمان شد، که اين نيز دلالت دارد بر اين که سوره در مکّه نازل شده. چون اسلام عُمَر در مکّه بود، ليکن خواننده توجه فرمود که سياق آيات سوره به هيچ وجه با نزول آن در مکّه سازگار نيست، و ممکن است روايت ابن مسعود را حمل کرد بر اين که خصوص آيه «ألَم يَأنِ...»، و يا آن آيه و آيه بعدش در مکّه نازل شده، و بقيه در مدينه.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۹۷
و در روايتى که از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نقل شده آمده که مهاجران بعد از نزول قرآن، هفده سال در انتظار بودند و خداوند، دل هايشان را همچنان منتظر نگه داشت، تا آن که آيه «ألَم يَأنِ...» نازل شد. و لازمه اين روايت، اين است که سوره مورد بحث، سال چهارم و يا پنجم از هجرت نازل شده باشد.
و در روايتى ديگر، از ابن عباس آمده که خداى تعالى، دل هاى مهاجران را به انتظار گذاشت، تا بعد از سيزده سال از نزول قرآن فرمود: «ألَم يَأنِ...». و لازمۀ اين روايت، اين است که سوره مورد بحث، در ايام هجرت نازل شده باشد، و اين دو روايت نيز، با سياق آيات سوره نمى سازد.
و نيز در الدر المنثور است که: ابن جرير، از براء بن عازب روايت کرده که گفت: از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شنيدم مى فرمود: مؤمنان امت من شهيدانند. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود: «وَ الّذِينَ آمَنُوا بِاللهِ وَ رُسُلِهِ أولئِکَ هُمُ الصّدّيقُونَ وَ الشُّهَدَاءُ عِندَ رَبّهِم».
و در تفسير عياشى، به سند خود، از منهال قصاب روايت کرده که گفت: به امام صادق «عليه السلام» عرضه داشتم: دعا بفرما خدا شهادت را روزيم کند. فرمود: مؤمن، خود شهيد است، و آنگاه اين آيه را خواند.
مؤلف: در اين معنا روايتى ديگر است، و ظاهر بعضى از آن ها، مانند همين روايت اين است که مى خواهد شهادت را به کشته شدن در راه خدا تفسير کند.
و در تفسير قمى، به سند خود، از حفص به غياث روايت آورده که گفت: به امام صادق «عليه السلام» عرضه داشتم: فدايت شوم، حدّ زهد در دنيا چيست؟ فرمود: حدّ آن را خداى تعالى، در کتابش بيان کرده، فرموده: «لِکَيلَا تَأسَوا عَلى مَا فَاتَکُم وَ لَا تَفرَحُوا بِمَا آتَاکُم».
و در نهج البلاغه، امام «عليه السلام» فرموده: زهد، تمامی اش بين دو کلمه از قرآن خلاصه شده، آن جا که مى فرمايد: «لِکَيلَا تَأسَوا عَلى مَا فَاتَکُم وَ لَا تَفرَحُوا بِمَا آتَاکُم»، و کسى که بر گذشته تأسّف نخورد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۹۸
و به آينده نيز خوشحال نباشد، هر دو طرف زهد را گرفته است.
مؤلف: آن اساسى که دو طرف زهد بر آن اساس بنا شده، دل نبستن به دنيا است، همچنان که در حديثى معروف آمده: «حُبُّ الدّنيَا رَأسُ کُلّ خَطِيئَةٍ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۹۹
آيات ۲۵ - ۲۹ سوره حديد
لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَ أَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَ الْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسطِ وَ أَنزَلْنَا الحَْدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شدِيدٌ وَ مَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَن يَنصرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِىُّ عَزِيزٌ(۲۵)
وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحاً وَ إِبْرَاهِيمَ وَ جَعَلْنَا فى ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکتَابَ فَمِنهُم مُّهْتَدٍ وَ کثِيرٌ مِّنهُمْ فَاسِقُونَ(۲۶)
ثمَّ قَفَّيْنَا عَلى ءَاثَرِهِم بِرُسُلِنَا وَ قَفَّيْنَا بِعِيسى ابْنِ مَرْيَمَ وَ ءَاتَيْنَاهُ الإنجِيلَ وَ جَعَلْنَا فى قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً وَ رَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا کَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلّا ابْتِغَاءَ رِضوَانِ اللَّهِ فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا فَئَاتَيْنَا الَّذِينَ ءَامَنُوا مِنهُمْ أَجْرَهُمْ وَ کَثِيرٌ مِّنهُمْ فَاسِقُونَ(۲۷)
يَا أَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ءَامِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِکُمْ کِفْلَينِ مِن رَّحْمَتِهِ وَ يجْعَل لَّکمْ نُوراً تَمْشونَ بِهِ وَ يَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۲۸)
لِّئَلا يَعْلَمَ أَهْلُ الْکتَابِ أَلّا يَقْدِرُونَ عَلى شىْءٍ مِّن فَضلِ اللَّهِ وَ أَنَّ الْفَضلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضلِ الْعَظِيمِ(۲۹)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۰۰
«ترجمه آيات»
(و چگونه از انفاق شانه خالى مى کنيد؟) با اين که ما رسولان خود را همراه با معجزات روشن گسيل داشتيم، و با ايشان کتاب و ميزان نازل کرديم، تا مردم را به عدالت خوى دهند، و آهن را که نيروى شديد در آن است و منافع بسيارى ديگر براى مردم دارد، نازل کرديم، تا با سلاح هاى آهنين از عدالت دفا کنند، و تا
خدا معلوم کند چه کسى خدا و فرستادگان او را نديده، يارى مى کند. آرى، خدا خودش هم نيرومند و عزيز است (۲۵).
و با اين که نوح و ابراهيم را فرستاديم، و نبوت و کتاب را در ذرّيه او قرار داديم، در عين حال بعضى از آنان راه يافته و بسيارى از ايشان فاسق شدند (۲۶).
به دنبال آن، رسولان خود را گسيل داشتيم، و عيسى بن مريم را فرستاديم، و به او انجيل داديم، و در دل پيروانش رأفت و رحمت و رهبانيتى قرار داديم که خود آنان بدعتش را نهاده بودند، و ما بر آنان واجب نکرده بوديم، اما منظور آنان هم، جز رضاى خدا نبود، اما آن طور که بايد رعايت آن رهبانيت را نکردند، و در نتيجه کسانى که از ايشان ايمان آورده بودند، اجرشان را داديم و بسيارى از ايشان فاسق شدند (۲۷).
اى کسانى که ايمان آورده ايد! به اين پايه از ايمان اکتفا نکنيد، تقوا پيشه کنيد، و به رسول او ايمان بياوريد، تا دوباره رحمت خود را به شما بدهد، و برايتان نورى قرار دهد که با آن زندگى کنيد، و شما را بيامرزد و خدا آمرزگار و رحيم است (۲۸).
اين، بدان جهت بود که اهل کتاب نپندارند که مؤمنان به اسلام، راهى به فضل خدا ندارند، و اين که بدانند که فضل به دست خداست، آن را به هر کس بخواهد، مى دهد، و خدا داراى فضلى عظيم است (۲۹).
رده:تفسیر المیزان