المیزان جلد۱۹ بخش۳۴
معناى اين که فرمود: «کُونُوا أنصَارَ الله ...»
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا کُونُوا أَنصارَ اللَّهِ ...»:
يعنى: آن قدر دين خدا را يارى کنيد که به اين علامت شناخته شويد. بنابراين، آيه شريفه جنبۀ ترقى نسبت به آيه قبلى دارد که مى فرمود: «هَل أدُلُّکُم...». در نتيجه، برگشت معناى هر دو آيه، به اين مى شود: با جان و مال خود تجارت کنيد، و خدا را با ايمان و جهاد در راه او يارى نماييد، و بر يارى خود، دوام و ثبات داشته باشيد.
و منظور از يارى کردن خدا، يارى پيامبر خدا در پيش گرفتن راهى است که آدمى را با بصيرت به سوى خدا مى کشاند. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «قُل هَذِهِ سَبِيلِى أدعُوا إلَى اللّه عَلى بَصِيرَةٍ أنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِى».
دليل بر اين که منظور از يارى خدا، يارى دين خدا و پيامبر خداست، این است که جمله «کُونُوا أنصَارَ اللّه» را تشبيه مى کند به گفتار عيسى «عليه السلام»، مى فرمايد: «کَمَا قَالَ عِيسَى بنُ مَريَمَ لِلحَوَارِيّينَ مَن أنصَارِى إلَى اللّه قَالَ الحَوَارِيُّونَ نَحنُ أنصَار اللّه = همان طور که عيسى بن مريم به حواريين گفت: چه کسى ياور من به سوى خدا است؟ حواريين گفتند: ماييم انصار خدا». پس انصار خدا بودن حواريين، معنايش اين بود که انصار عيسى بن مريم باشند در پيمودن راه خدا، و توجه به آن درگاه. و راه خدا، همان توحيد و اخلاص عبادت براى خداى سبحان است.
پس از این که جملۀ «نَحنُ أنصَارُ اللّه» محاذى و مقابل جملۀ «مَن أنصَارِى إلَى اللّه» قرار گرفته و مطابق آن واقع شده، معلوم مى شود که معناى هر دو جمله يکى است. يعنى معناى جملۀ «نَحنُ أنصَارُ اللّه» هم «مَن أنصَارِى إلَى اللّه» است. پس اين که مخاطبان در جملۀ «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا کُونُوا أنصَار اللّه» انصار خدا باشند، معنايش اين است که:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۴۰
انصار رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در نشر دعوت و اعلاى کلمۀ حق باشند، و در اين راه جهاد کنند. و اين، همان ايمان آوردن به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، و اطاعت قاطع و صادق او در اوامر و نواهى اوست، همچنان که از سياق آيات سوره هم، همين معنا استفاده مى شود.
«فَآمَنَت طَائِفَةٌ مِن بَنِى إسرَائِيلَ وَ کَفَرَت طَائِفَةٌ فَأيّدنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلى عَدُوِّهِم فَأصبَحُوا ظَاهِرِين » - اين قسمت از آيه شريفه، به ماجرا و سرانجام پيشنهاد عيسى«عليه السلام» اشاره نموده، بيان مى کند که بنى اسرائيل دو طائفه شدند. يکى حواريين بودند که به وى ايمان آوردند، و طائفه اى ديگر که کفر ورزيدند، و خداى تعالى، مؤمنين را بر کفار - که دشمن ايشان بودند - غلبه داد، و بعد از آن که روزگارى دراز تو سرى خور آنان بودند، سرور ايشان شدند.
در اين قسمت از آيه، اشاره است به اين که امت پيامبر اسلام هم، عين اين سر نوشت را دارند. آن ها نيز مانند امت عيسى، دو طائفه مى شوند. يکى مؤمن، و ديگرى کافر. و اگر مؤمنان، خداى تعالى را که در مقام نصرت خواهى از آنان برآمده، اجابت کردند و پاس حرمت دستورات او را نگه داشتند، خداى تعالى هم، ايشان را عليه دشمنانشان نصرت داده، و همان طور که مؤمنان به عيسى بعد از روزگارى مذلّت به آقايى رسيدند، ايشان را نيز بر دشمنان خود سرورى مى بخشد.
خداى تعالى، در آخر داستان هاى عيسى در سوره «آل عمران»، به اين داستان اشاره نموده، مى فرمايد: «فَلَمّا أحَسّ عِيسَى مِنهُمُ الکُفرَ قَالَ مَن أنصَارِى إلَى اللّه قَالَ الحَوارِيُّونَ نَحنُ أنصَارُ اللّه»، و اين قصه در شش آيه از آن سوره آمده، که دقت در آن ها، معناى آيه مورد بحث را روشن مى سازد.
بحث روایتی
در تفسير قمى، در روايتى که ابى الجارود، از امام ابى جعفر در تفسير آيه «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَل أدُلُّکُم عَلى تِجَارَةٍ تُنجِيکُم مِن عَذَابٍ ألِيم» نقل کرده، فرموده: اصحاب گفتند: چه خوب بود مى فهميديم اين تجارت چيست که اگر بفهميم جان و مال و حتى اولادمان را هم در به دست آوردن آن مى داديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۴۱
خداى تعالى فرمود: «تُؤمِنُونَ بِاللّه وَ رَسُولِهِ وَ تُجَاهِدُونَ فِى سَبِيلِ اللّه بِأموَالِکُم... ذَلِکَ الفَوزُ العَظِيمُ».
مؤلف: اين معنا از طريق اهل سنت نيز، روايت شده.
و در همان تفسير، در ذيل آيه: «وَ أُخرَى تُحِبُّونَهَا نَصرٌ مِنَ اللّه وَ فَتحٌ قَرِيبٌ» آمده که امام فرمود: يعنى فتح امام قائم. و در روايتى ديگر فرموده: فتح مکه.
و در کتاب احتجاج، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» آمده که در ضمن حديثى فرمود: زمين هيچ وقت از عالمى که مايحتاج خلق را بيان کند و متعلّمى که در راه نجات به دنبال علما مى رود، خالى نبوده، هرچند که اين دو طایفه، هميشه در اقليت بوده اند. و خداى تعالى، اين معنا را در امت های انبياى گذشته بيان نموده است، و آن امت ها را، مَثَل براى آيندگان کرده. مثل اين کلامش که درباره حواريين عيسى «عليه السلام» مى فرمايد: عيسى به ساير بنى اسرائيل گفت: «مَن أنصَارِى إلَى اللّه قَالَ الحَوَارِيُّونَ نَحنُ أنصَارُ اللّه آمَنَّا بِاللّه وَ اشهَد بِأنّا مُسلِمُون».
مؤلف: اين روايت، هرچند در تفسير آيه آل عمران وارد شده، ولى درباره آيه مورد بحث نيز فائده مى دهد.
و در الدر المنثور است که ابن اسحاق و ابن سعد، از عبداللّه بن ابى بکر بن محمد بن عمرو بن حزم روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به آن چند نفرى که در عقبه ديدارش کردند، فرمود: از بين خود دوازده نفر را به عنوان کفيل قوم خود به من معرفى کنيد، همان طور که حواريون عيسى بن مريم، کفيل قوم خود بودند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۴۲
«سوره جمعه»
آيات ۱ - ۸ سوره جمعه
* سوره «جمعه»، مدنى است و بيست و يک آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
يُسبِّحُ للَّهِ مَا فى السمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ المَْلِکِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الحَْکِيمِ(۱)
هُوَ الَّذِى بَعَث فى الاُمِّيِّينَ رَسولاً مِّنهُمْ يَتْلُوا عَلَيهِمْ ءَايَاتِهِ وَ يُزَکِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْکِتَاب وَ الحِْکْمَةَ وَ إِن کانُوا مِن قَبْلُ لَفِى ضلَالٍ مُّبِينٍ(۲)
وَ آخَرِينَ مِنهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بهِمْ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ(۳)
ذَلِک فَضلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضلِ الْعَظِيمِ(۴)
مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثمَّ لَمْ يحْمِلُوهَا کَمَثَلِ الْحِمَارِ يحْمِلُ أَسفَارَا بِئْس مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِئَايَاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا يهْدِى الْقَوْمَ الظالِمِينَ(۵)
قُلْ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ هَادُوا إِن زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِيَاءُ للَّهِ مِن دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا المَْوْت إِن کُنتُمْ صادِقِينَ(۶)
وَ لا يَتَمَنَّوْنَهُ أَبَدَا بِمَا قَدَّمَت أَيْدِيهِمْ وَ اللَّهُ عَلِيمُ بِالظالِمِينَ(۷)
قُلْ إِنَّ الْمَوْت الَّذِى تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيکمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عَالِمِ الْغَيْبِ وَ الشهَادَةِ فَيُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۸)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۴۳
«ترجمه آیات»
به نام خداوند بخشاينده مهربان.
هرچه در زمين و آسمان هاست، همه به تسبيح و ستايش خدا، که پادشاهى منزه و پاک و مقتدر و داناست، مشغول اند(۱).
اوست خدايى که ميان عرب امى (يعنى قومى که خواندن و نوشتن هم نمى دانستند)، پيغمبرى بزرگوار از همان مردم برانگيخت تا بر آنان، آيات وحى خدا تلاوت کند و آن ها را از لوث جهل و اخلاق زشت پاک سازد و شريعت کتاب سماوى و حکمت الهى بياموزد، با آن که پيش از اين، همه در ورطه جهالت و گمراهى بودند(۲).
و نيز قوم ديگرى را (که به روايت از پيغمبر «صلى اللّه عليه و آله وسلم» مراد عجم اند)، چون به عرب (در اسلام) ملحق شوند، هدايت فرمايد که او خداى مقتدر و همه کارش به حکمت و مصلحت است(۳).
اين (رسالت و نزول قرآن)، فضل و کرامت خداست که آن لطف را در حق هر که بخواهد، مى کند و خدا را (بر خلق) فضل و رحمت نامنتهاست(۴).
وصف حال آنان که تحمل (علم) تورات کرده و خلاف آن عمل نمودند، در مَثَل به حمارى ماند که بار کتاب ها بر پشت کشد (و از آن هيچ نفهمد و بهره نبرد). آرى قومى که مَثَل حالشان اين که آيات خدا را تکذيب کردند، بسيار مردم بدى هستند و خدا هرگز (به راه سعادت) ستمکاران را رهبرى نخواهد کرد(۵).
اى رسول ما، جهودان را بگو اى جماعت يهود! اگر پنداريد که شما به حقيقت دوستداران خدایيد نه مردم ديگر، پس تمناى مرگ کنيد، اگر راست مى گوييد (که علامت دوستان خدا آرزوى مرگ و شوق لقاى به خداست)(۶).
و حال آن که در اثر آن کردار بدى که به دست خود (براى آخرت خويش) پيش فرستاده اند، ابدا آرزوى مرگ نمى کنند (بلکه از آن ترسان و هراسانند)، و خدا از کردار ستمکاران آگاه است(۷).
اى رسول ما (به جهودان) بگو عاقبت مرگى که از آن مى گريزيد، شما را البته ملاقات خواهد کرد و پس (از مرگ) به سوى خدايى که داناى پيدا و پنهان است، باز مى گرديد و او شما را به آنچه (از نيک و بد) کرده ايد، آگاه مى سازد (۸).
اشاره به مطالب سوره جمعه
«بیات آیات»
اين سوره، به بيانى کاملا انگيزنده، مسلمين را وادار مى کند که نسبت به نماز جمعه اهتمام بورزند، و آنچه در به پاداشتن اش لازم است، فراهم سازند. چون نماز جمعه از شعائر بزرگ خدا است، که تعظيم و اهتمام به امر آن، هم دنياى مردم را اصلاح مى کند، و هم آخرتشان را، و خداى تعالى بيان اين مطلب را با تسبيح و ثناى بر خود آغاز کرد که در ميان قومى امّى رسولى از خود آنان مبعوث کرد تا آيات او را بر آنان بخواند، و با اعمال صالح و اخلاق پاک تزکيه شان کند، و کتاب و حکمتشان بياموزد و به همين منظور کتاب خدا و معارف دينش را به بهترين وجهى بر آنان و افرادى که به آنان ملحق مى شوند، و نسل هاى بعد از آنان تحميل کرد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۴۴
و زنهارشان داد از اين که مثل يهود نباشند که خداى تعالى تورات را بر آنان تحميل کرد، ولى آنان آن را حمل نکردند، و به معارف آن معتقد نشدند، و به احکامش عمل نکردند. در نتيجه، مانند الاغى شدند که بارش کتاب باشد.
و در آخر، به عنوان نتيجه دستور مى دهد که وقتى بانک نماز جمعه بلند مى شود، بازار و داد و ستد را رها نموده، به سوى ذکر خدا بشتابند. و نيز افرادى را که خلاف اين دستور عمل مى کنند، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلّم» را در حالى که مشغول خطبه نماز است رها نموده، به سوى داد و ستد مى روند، سرزنش مى کند، و اين رفتار را نشانه آن مى داند که اين گونه افراد، معارف کتاب خدا و احکامش را نپذيرفته اند.
اين سوره، در مدينه نازل شده است.
معناى اين که آنچه در آسمان و زمين است، خدا را تسبيح مى کنند
«يُسبِّحُ للَّهِ مَا فى السمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ المَْلِکِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الحَْکِيمِ»:
کلمۀ «تسبيح»، به معناى منزه دانستن است. وقتى مى گوييم: «سبحان اللّه» معنايش اين است که طهارت و نزاهت از همه عيوب و نقائص را به او نسبت مى دهيم.
و اگر از تسبيح در آيه با صيغه مضارع تعبير کرده، براى اين است که استمرار را بفهماند. پس معناى آن اين نيست که نامبردگان، در آينده تسبيح مى کنند، بلکه معنايش اين است که همواره و مستمرا تسبيح مى کنند. و کلمۀ «مَلِک» - به فتح ميم و کسر لام - کسى است که مقام حکمرا نى در نظام جامعه مختص به اوست. و کلمۀ «قُدّوس» صيغه مبالغه از قدس است، که آن نيز به معناى نزاهت و طهارت است. و کلمۀ «عزيز» به معناى مقتدرى است که هرگز شکست نمى پذيرد. و کلمۀ «حکيم» به معناى متقن کار، و کسى است که هيچ عملى از وى از جهل و گزاف ناشى نمى شود، هرچه مى کند با علم مى کند، و براى آن مصالحى در نظر مى گيرد.
اين آيه شريفه، مقدمه و زمينه چينى است براى آيه بعدى. يعنى «هُوَ الِذى بَعَث ...» که متعرض مسأله بعثت رسول اللّه است، و مى فرمايد: غرض از بعثت او اين بود که مردم به کمال و به سعادت برسند، و بعد از ضلالتى آشکار که داشتند، هدايت گردند.
و اما اين که چگونه آنچه در آسمان ها و زمين است، خدا را تسبيح مى کنند؟ جوابش اين است که موجودات آسمانى و زمينى (همان طور که با آنچه از کمال دارند، از کمال صانع خود حکايت مى کنند همچنين) با نقصى که در آن هاست و جبران کننده آن خدا است، و با حوائجى که دارند و برآورنده اش خدا است، خدا را از هر نقص و حاجت منزه مى دارند. چون هيچ حاجت و نقصى نيست مگر آن که تنها کسى که اميد برآوردن آن حاجت و جبران کردن آن نقص در او مى رود، خداى تعالى است، پس خود او مسبّح و منزّه از هر نقص و حاجت است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۴۵
و در نتيجه، حکمرانى در نظام تکوين در بين خلق و بر طبق دلخواه هم، تنها حق اوست. و همچنين حکمرانى و تشريع قانون در نظام تشريع و در بندگانش به هر طور که صلاح بداند، خاص اوست، و او ملکى است که مى تواند در اهل مملکتش حکم براند، و بر اهل مملکت است که او را اطاعت کنند.
مقتضيات منزّه بودن خداى تعالى از هر نقص و حاجت
يکى ديگر از مقتضيات نزاهتش اين است که اگر در نظام تشريع براى خلق خود دينى تشريع مى کند، از اين جهت نيست که احتياجى به عبادت و اطاعت آنان داشته باشد، و بخواهد با عبادت آنان نقصى از خود جبران و حاجتى از خود برآورد، چون او قدوس و منزه از هر نقص و حاجت است.
يکى ديگر اين است که اگر دينى براى خلقش تشريع کرد و آن را به وسيله رسولش به اطلاع خلق رسانيد، و خلق دعوت آن رسول را نپذيرفتند، و در نتيجه خدا را اطاعت و عبادت نکردند، نقصى بر ساحت مقدسش عارض نمى شود، و بر دامن کبريائى اش گردى نمى نشيند، و نه چنان است که خلق او را شکست داده باشند، چون او عزيز است، يعنى مقتدرى است شکست ناپذير.
و باز اگر به مقتضاى ملک بودن و قدّوس و عزيز بودنش دينى براى بندگانش تشريع مى کند، ممکن نيست بيهوده و بدون نتيجه تشريع کرده باشد. براى اين که او حکيم على الاطلاق است. آنچه مى کند جز به خاطر مصلحتى که دارد نمى کند، و نيز آنچه اراده مى کند، جز به نفع بندگانش و خيرى که به خود آنان عايد شود نمى کند، تنها سعادت دنيا و آخرت آنان را در نظر دارد.
و کوتاه سخن اين که: تشريع دين، و انزال کتب آسمانى، و بعث رسولان براى تلاوت آيات آن کتاب براى مردم، و تزکيه و تعليم خلق، همه اش فضل و منتى از خدا، و به همين جهت در آيه بعدى، منت آن فضل را بر مردم مى گذارد و مى فرمايد:
«هُوَ الَّذِى بَعَث فى الاُمِّيِّينَ رَسولاً مِّنهُمْ ...»:
کلمۀ «اُميّين» جمع کلمۀ «أُمّى» است. يعنى کسى که قادر بر خواندن و نوشتن نيست. و منظور از بى سوادان - به طورى که گفته شده - مردم عرب هستند، که در عصر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بيشترشان بى سواد بودند، و جز افرادى انگشت شمار قادر بر خواندن و نوشتن نبودند، و خود رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هم، صرف نظر از رسالتش از همان اکثريت بود، و لذا فرمود: «هُوَ الّذِى بَعَث فِى الأمّيِين رسولا مِنهُم»: او کسى است که در ميان مردمى بى سواد، رسولى از جنس خود آنان و براى همه آنان مبعوث کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۴۶
بعضى احتمال داده اند که مراد از کلمۀ «أمّيّين» مشرکان باشند، يعنى غير اهل کتاب، به شهادت اين که قرآن کريم از يهوديان نقل مى کند که گفتند: «لَيسَ عَلَينَا فِى الأُميّين سَبِيل».
ليکن اين احتمال درست نيست، براى اين که در ذيل آيه مى فرمايد: «يَتلُوا عَلَيهِم آيَاتِهِ»، يعنى او را مبعوث کرد تا آيات خدا را بر آن أميّين بخواند، و اگر منظور از کلمه مشرکان باشند، بايد بگوييم که آياتى از قرآن تنها بر مشرکان خوانده مى شده، و حال آن که هيچ آيه اى در قرآن نيست که مخصوص غير عرب، و غير اهل کتاب باشد.
بعضى ديگر احتمال داده اند که منظور از «اميّين»، اهل مکّه باشد، براى مکه را «أُمّ القُرى» مى گفتند. اين نيز درست نيست، براى اين که با مدنى بودن سوره مناسبت ندارد، زيرا بوى آن مى دهد که ضمير در «يُزَکّيهِم» و در «يُعَلِمُهُم» به مهاجرين و ساير مسلمانان اهل مکّه که بعد از فتح، اسلام آوردند و به نسل هاى بعد ايشان برگردد. و اين از مذاق قرآن به دور است.
امّى بودن پيامبر«ص»، با جهانی بودن دعوت آن جناب منافات ندارد
ممکن است از آيه شريفه اين معنا به ذهن کسى خطور کند، که مبعوث شدن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلّم» در بين مردم امّى، و امّى بودن خود آن جناب منافات دارد با اين که آن جناب مبعوث بر آنان و بر عموم بشر باشد. لذا براى دفع اين توهّم مى گوييم: خير، هيچ منافاتى ندارد، که آن جناب در بين امّى ها مبعوث شده باشد، و آيات خدا را به آنان تعليم داده، تزکيه شان کند، و کتاب و حکمتشان بياموزد، و کتابش هم به لغت آنان باشد، و در عين حال مبعوث به همه جهانيان باشد. براى اين که همه آنچه که گفته شد، مربوط به مرحله اول دعوت است، و به همين جهت، در همان اوائل دعوت متعرض ساير ملل و ساير اقطار عالَم نشد. همين که دعوتش مستقر گرديد، و تا حدّى حکومت اسلامى پايدار شد، آن وقت شروع کرد به دعوت يهود و نصارا و مجوس، و نامه نگارى به سران کشورهاى آن روز.
همچنان که مى بينيم در دعاى ابراهيم (و اسماعيل) هم (که بعثت خاتم الانبياء استجابت آن دعا است)، بنا به حکايت قرآن آمده: «رَبّنَا وَ اجعَلنَا مُسلِمَين لَکَ وَ مِن ذُرّيتنَا أمّة مُسلِمة ... رَبّنَا وَ ابعَث فِيهِم رَسُولاً مِنهُم يَتلُوا عَلَيهِم آيَاتِکَ وَ يُعَلّمُهُمُ الکِتَابَ وَ الحِکمَةَ»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۴۷
و دعاى آن جناب شامل همۀ آل اسماعيل مى شود. چه عرب مُضَر باشند و چه نباشند، چه اهل مکّه باشند و چه نباشند، علاوه بر اين که منافات ندارد که آن جناب، مبعوث به سوى آل اسماعيل و غير ايشان باشد.
«يَتلُوا عَلَيهِم آيَاتِهِ» - يعنى آيات کتاب خدا را بر آنان بخواند، با این که امّى است، و اين جمله، صفت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است.
مراد از تزکيه و تعليم کتاب و حکمت
«وَ يُزَکّيهِم وَ يُعَلّمُهُمُ الکِتَابَ وَ الحِکمَةَ» - کلمۀ «تزکيه» که مصدر «يُزَکّيهِم» است، مصدر باب تفعيل است، و مصدر ثلاثى مجرد آن «زکات» است، که به معناى نمو صالح است، نموى که ملازم خير و برکت باشد، پس تزکيه آن جناب مردم را به معناى آن است که ايشان را به نموى صالح رشد دهد، اخلاق فاضله و اعمال صالحه را عادتشان کند. در نتيجه، در انسانيت خود به کمال برسند، و حالشان در دنيا و آخرت استقامت يابد، سعيد زندگى کنند، و سعيد بميرند.
و منظور از «تعليم کتاب»، بيان الفاظ و تفسير معانى مشکل و مشتبه آن است. در مقابلش «تعليم حکمت» است که عبارت است از معارف حقيقتى که قرآن متضمن آن است، و اگر از قرآن يکبار تعبير به آيات کرده و فرموده: «يَتلُوا عَلَيهِم آيَاتِهِ» و بار ديگر تعبير به کتاب نموده و فرموده و «يُعَلّمُهُمُ الکِتَاب» براى اين بوده که - به گفته بعضى - بفهماند براى هر يک از اين دو عنوان، نعمتى است که خدا به سبب آن، بر بشر منت نهاده.
در آيه شريفه، مسأله تزکيه را قبل از تعليم کتاب و حکمت ذکر کرده، و در دعاى ابراهيم که چند سطر قبل نقل شد، تعليم کتاب و حکمت را جلوتر از تزکيه ذکر کرد، و اين بدان جهت بوده که آيه مورد بحث در مقام توصيف تربيت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلّم» است مؤمنان امت را، و در مقام تربيت، تزکيه مقدم بر تعليم علوم حقه و معارف حقيقيه است. و اما در دعاى ابراهيم مقام، مقام تربيت نبود، تنها دعا و درخواست بود، از خدا مى خواست که اين زکات و علم به کتاب و حکمت را به ذريه اش بدهد، و معلوم است که در عالَم تحقق و خارج، اول علم پيدا مى شود، بعد تزکيه، چون تزکيه از ناحيه عمل و اخلاق تحقق مى يابد. پس اول بايد به اعمال صالح و اخلاق فاضله عالم شد، و بعد به آن ها عمل کرد تا به تدريج زکات (پاکى دل) هم به دست آيد.
«وَ إن کَانُوا مِن قَبلُ لَفِى ضَلالٍ مُبِين» - کلمه «إن» در اين جمله مخفف «إنّ» است. اين جمله مى خواهد بفرمايد امت امّى، قبل از بعثت پيامبر در ضلالتى آشکار بودند. پس معلوم شد که آيه مورد بحث مشتمل است بر تسبيح، و سپس حمد و سياقى که دارد، سياق منت نهادن است که توضيحش خواهد آمد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۴۸
«وَ ءَاخَرِينَ مِنهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بهِمْ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ»:
«واو» اولِ آيه، کلمۀ «آخرين» را عطف مى کند بر «أميّين» و ضمير «مِنهُم» به اميّين بر مى گردد، و حرف «مِن» در آن براى تبعيض است. مى فرمايد: خداى تعالى مبعوث کرد در ميان مردم امّى و مردمى ديگر که هنوز به آنان ملحق نشده اند، و او عزيز است، يعنى غالبى است که هرگز در اراده اش مغلوب نمى شود. و حکيم است، يعنى هيچ وقت کار لغو و گزاف نمى کند.
«ذَلِک فَضلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضلِ الْعَظِيمِ»:
اشاره با کلمه «ذَلک» به همان بعثت است، و به خاطر اين که آن را امرى بزرگ و قابل احترام معرفى کند، با کلمه مذکور که مخصوص اشاره به دور مورد اشاره قرار داده. پس رسول خدا کسى است که به چنين امرى بزرگ و فضلى عظيم اختصاص يافته. و معناى آيه اين است که: اين بعث، و اين که آن جناب خدا را بخواند و مردم را تزکيه کند و کتاب و حکمتشان بياموزد، خود فضل و عطایى است از خداى تعالى که به هر کس مشيتش تعلق گيرد مى دهد، و مشيّتش تعلق گرفت که آن را به محمد «صلوات اللّه عليه» بدهد، و خدا داراى فضلى عظيم است.
البته اين معنايى است که مفسران براى آيه کرده اند، و احتمال مى رود کلمۀ «ذَلِکَ» اشاره به بعث تنها نباشد، بلکه به بعث باشد با نسبتى که به اطرافش دارد. يعنى به بعث کننده و بعث شده، و مردمى که بعث براى آن هاست. آن وقت معناى آيه چنين مى شود: اين بعث، از فضل خدا است که آن را به هر کس بخواهد مى دهد، و فعلا خواسته است محمد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را به آن مخصوص کند، در نتيجه، او را براى رسالت خود اختيار کرد، و امّت او را براى اين کار انتخاب نمود و پيامبر را از ميان آنان برگزيد، و به سوى آنان گسيل داشت. اين آيه و دو آيه قبلش ، يعنى آيه «هُوَ الّذِى بَعَثَ ... عَظِيم» لحن امتنان را دارد.
«مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثمَّ لَمْ يحْمِلُوهَا کَمَثَلِ الْحِمَارِ يحْمِلُ أَسفَارَا ...»:
راغب مى گويد: کلمۀ «سَفر» - به فتح سين و سکون فاء - به معناى پرده بردارى است که البته در خصوص اعيان استعمال مى شود، مانند «سَفر عمامه»، یعنی برداشتن عمامه از سر، و «سَفر خمار» يعنى برداشتن نقاب از صورت - تا آن جا که مى گويد: و سِفر - به کسر سين و سکون فاء - به معناى کتابى است که از حقایق پرده بر مى دارد، و در قرآن آمده: «کَمَثَل الحِمَارِ يَحمِلُ أسفَاراً».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۴۹
و منظور از اين که فرمود: «مَثَل آن هايى که تورات بر آنان تحميل شد»، به شهادت سياق اين است که تورات به آنان تعليم داده شد. و مراد از فرمود «ولى آن را حمل نکردند»، اين است که به آن عمل نکردند. ذيل آيه هم که مى فرمايد: «بِئسَ مَثَلُ القَوم الّذِينَ کَذّبُوا ِبآياتِ الله»، مؤيد و شاهد بر اين معنا است. و منظور از «کسانى که تورات تحميل شان شد، ولى آن را حمل نکردند»، يهوديانى است که خدا تورات را بر پيامبر آنان موسى «عليه السلام» نازل کرد و او معارف و شرايع آن را تعليم شان داد، ولى رهايش کردند، و به دستورات آن عمل ننمودند. لذا خداى تعالى، برايشان مَثَلى زد، و آن ها را به الاغى تشبيه کرد که کتاب هايى بر آن بار شده، و خود آن حيوان، هيچ آگاهى از معارف و حقایق آن کتاب ها ندارد. و در نتيجه، از حمل آن کتاب ها چيزى به جز خستگى برايش نمى ماند.
وجه اتصال اين آيه به آيه قبلش، اين است که: بعد از آن که خداى تعالى، سخن را با مسأله بعث پيامبرى امّى آغاز کرد، و بر مسلمانان منت نهاد که از ميان همه اقوام امّى، پيامبر را در بين آنان مبعوث کرد، تا کتاب را بر آنان بخواند، و تزکيه شان کند، و کتاب و حکمتشان بياموزد. و در نتيجه، از ظلمت هاى گمراهى، به سوى نور هدايت بيرونشان نموده، از حضيض جهل به اوج علم و حکمتشان برساند. و در آخر سوره هم، به طور عتاب و توبيخ، به رفتار آنان اشاره مى کند، که به جاى شکرگزارى در مقابل اين منت، چگونه به سوى و تجارت شتافتند، و پيامبر را در حال خطبۀ جمعه تنها گذاشتند، با اين که نماز جمعه، از بزرگترين مناسک دينى است.
در بين آن آغاز و اين انجام سوره، مَثَل مذکور را براى يهوديان آورد که تورات تحميل شان شد، ولى آن را حمل نکردند، و چون خرانى شدند که بار کتاب بر دوش دارند، و هيچ بهره اى از معارف و حکمت هاى آن ندارند. پس مسلمانان بايد به امر دين اهتمام بورزند و در حرکات و سکنات خود، مراقب خدا باشند، و رسول او را بزرگ بدانند، احترام کنند، و آنچه برايشان آورده ناچيز نگيرند، و بترسند از اين که خشم خدا آنان را بگيرد، همان طور که يهود را گرفت، و آنان را جاهلانى ستمگر خواند، و به خرانى که بار کتاب به دوش دارند، تشبيهشان کرد.
در تفسير روح المعانى، وجه ارتباط آيه مورد بحث به آيه قبلش را چنين بيان داشته: آيه مورد بحث، متضمن اشاره به همان مطلبى است که آيات قبل بيان مى کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۵۰
و خلاصه اشاره مى کند به اين که: اين رسولِ مبعوث را، خداى تعالى، بر طبق همان صفاتى مبعوث کرد که در تورات و به زبان انبياى بنى اسرائيل بشارتش را داده بود. پس گويا فرموده: «هُوَ الّذِى بَعَثَ ...»، آن خدايى است که پيامبر مبشّر در تورات را، به همان نشانى ها مبعوث کرد، که يکى از آن نشانى ها، اُمّى بودن، و يکى ديگر، مبعوث شدن در قومى اُمّى است. و مَثَل يهوديانى که آن بشارت ها را ديده بودند، و اين پيامبر را هم ديدند و يقين کردند که اين همان است و باز ايمان نياوردند، مثل حمار است.
ولى خواننده عزيز توجه دارد که اين قول، اوّلا تحکّم است و ثانيا، در سياق آيه دليلى بر صحت آن نيست.
استدلال عليه يهود با اين بيان که «اگر راست گوييد، آرزوى مرگ کنيد»
«قُلْ يَا أَيهَا الَّذِينَ هَادُوا إِن زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِيَاءُ للَّهِ مِن دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا المَْوْت إِن کُنتُمْ صادِقِينَ»:
در اين آيه شريفه، عليه يهود استدلال شده. استدلالى که دروغگويى يهود را در ادعايش که مى گويد «ما اولياى خداييم و دوستان و پسران او هستيم»؛ کاملا آشکار مى کند. و خداى تعالى، ادعاهاى آنان را در قرآن حکايت کرده، مى فرمايد «وَ قَالَت اليَهُودُ وَ النَصَارى نَحنُ أبنَاءُ اللّه وَ أحِبّاؤُهُ»، و نيز مى فرمايد: «قُل إن کَانَت لَکُمُ الدّارُ الآخِرَة عِندَ اللّه خَالِصَةً مِن دُونِ النّاسِ»، و نيز فرموده: «وَ قَالُوا لَن يَدخُلَ الجَنّةَ إلّا مَن کَانَ هُوداً» که در آيه اولى خود را پسران و دوستان خدا، و در دومى مالکان منحصر خانه آخرت، و در سومى دارندگان حق ورود به بهشت معرفى کرده اند.
و حاصل معناى آيه اين است که: يهوديان را مخاطب قرار بده و به ايشان بگو: اى کسانى که کيش يهوديگرى را به خود بسته ايد، اگر معتقديد که تنها شما اولياى خداييد، و نه هيچ کس ديگر؛ و اگر در اين اعتقادتان راست مى گوييد، آرزوى مرگ کنيد، و خريدار آن باشيد. براى اين که ولىّ خدا و دوست او، بايد دوستدار لقاى او باشد. شما که يقين داريد دوست خداييد، و بهشت تنها از آنِ شماست، و هيچ چيزى ميان شما و بهشت و خدا حائل نمى شود
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۵۱
مگر مُردن، بايد مُردن را دوست بداريد، و با از بين رفتن اين يک حائل، به ديدار دوست برسيد، و در مهمانسراى او پذيرایى شويد، و از دار دنياى پست - که به جز همّ و غم و محنت و مصيبت چيزى در آن نيست - آسوده گرديد.
بعضى از مفسّران گفته اند: اين که کلمۀ «أولياء» را اضافه به «اللّه» نکرد، و نفرمود: «أولياء اللّه»؛ بلکه فرمود: «أولِيَاءُ لله»، براى اشاره به اين است که ادعاى يهود خالى از حقيقت است.
«وَ لا يَتَمَنَّوْنَهُ أَبَدَا بِمَا قَدَّمَت أَيْدِيهِمْ وَ اللَّهُ عَلِيمُ بِالظالِمِينَ»:
خداى عزّوجلّ، بعد از پيشنهاد تمناى مرگ به يهوديان، به پيامبر خود خبر مى دهد که اين يهوديان هرگز تمناى مرگ نخواهند کرد، و اين تمنا نکردنشان را تعليل مى کند به آنچه در دنيا مرتکب شده اند. مى فرمايد: يهوديان به خاطر «مَا قَدّمَت أيدِيهِم»، هرگز چنين آرزويى نمى کنند. و جملۀ «مَا قَدّمَت أيدِيهِم» کنايه است از ظلم و فسوقى که در دنيا مرتکب شده اند.
پس معناى آيه اين است که: يهوديان به سبب ظلم هايى که کردند، آرزوى مرگ نمى کنند، و خدا داناى به ظالمان است. مى داند که ستمکاران هيچ وقت لقاى خدا را دوست نمى دارند، چون دشمنان خدايند، و بين خدا و آنان ولايت و محبتى در کار نيست.
و اين دو آيه، در معناى آيه زيرند که مى فرمايد: «قُل إن کَانَت لَکُمُ الدّارُ الآخِرَة عِندَ اللّه خَالِصَةً مِن دُونِ النّاسِ فَتَمَنّوُا المَوتَ إن کُنتُم صَادِقِين وَ لَن يَتَمَنَّوهُ أبداً بِمَا قَدّمَت أيدِيهِم وَ اللُّه عَلِيمٌ بِالظّالِمِينَ».
رده:تفسیر المیزان