تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۹ بخش۳۵

تهديد يهوديان به مرگى که از آمدنش کراهت دارند «قُلْ إِنَّ الْمَوْت الَّذِى تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عَالِمِ الْغَيْبِ وَ الشهَادَةِ فَيُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ»: حرف فاء که در ابتداى جمله «فَإنّهُ مُلاقِيکُم» در آمده، به جمله معناى جواب شرط مى دهد، و در آن يهوديان را تهديد به آمدن مرگى مى کند که از آمدنش کراهت دارند. براى اين که از آن مى ترسند که به وبال اعمال زشتشان گرفتار شوند. مى فرمايد: مرگ به زودى آنان را ديدار مى کند، چه بخواهند و چه نخواهند، آنگاه به سوى پروردگارشان که با ستمکاری ها و دشمنى ها، از زىّ بندگى اش خارج شده بودند، بر مى گردند، و او به حقيقت اعمال آنان آگاه است، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۵۲ چه اعمال ظاهری شان، و چه پنهانی شان. براى اين که او عالِم به غيب و شهادت است، و به زودى، ايشان را به حقيقت اعمالشان و آثار سوء آن - که همان انواع عذاب هاست - خبر خواهد داد. بنابراين، در آيه شريفه، نخست به ايشان اعلام مى کند که فرار از مرگ خطایى است که مرتکب مى شوند. براى اين که مرگ به زودى ايشان را در مى يابد. و ثانيا اعلام مى دارد که اگر از مرگ کراهت دارند، براى اين است که از لقاء اللّه کراهت دارند، و اين هم، خطاى دومى است از ايشان. چون خواه ناخواه، به سوى خدا برمى گردند، و خدا به حساب اعمالشان مى رسد و سزاى بدى هايشان را مى دهد. و ثالثا اعلام مى دارد که هيچ يک از اعمالشان بر خدا پوشيده نيست. چه اعمال ظاهری شان و چه پنهانى، و مکر و نيرنگشان، جز به خودشان بر نمى گردد. چون او عالِم به غيب و شهادت است. پس در آيه شريفه، چند اشاره هست: اول اشاره اى است به اين که مرگ حق است و حتمى است. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «کُلُّ نَفسٍ ذَائِقَةُ المَوت»، و باز فرموده: «نَحنُ قَدّرنَا بَينَکُمُ المَوتَ وَ مَا نَحنُ بِمَسبُوقِين». دوم اشاره مى کند به اين که برگشت به سوى خدا، براى پس دادن حساب اعمال، حق است و در آن شکى نيست. و سوم اشاره دارد به اين که: به زودى به حقيقت اعمالى که کرده اند، واقف گشته، تمامى اعمالشان، بدون کم و کاست، به ايشان بر مى گردد. و چهارم اشاره دارد به اين که: چيزى از اعمال آنان بر خداى تعالى پوشيده نيست. و به خاطر اين که به اين معنا اشاره کرده باشد، جملۀ «عَالِم الغَيبِ وَ الشّهَادَة» را به جاى کلمۀ «اللّه» آورد، و گرنه مى توانست بفرمايد: «ثُمّ تُرَدُّونَ إلى اللّه فَيُنَبّئُکُم ...». بحث روایتی: (رواياتى در ذيل آیات سوره جمعه) در تفسير قمى، در ذيل آيه «هُوَ الّذِى بَعَثَ فِى الأميّين رَسُولاً مِنهُم» از پدرش، از ابن ابى عمير، از معاوية بن عمار، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه فرموده: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۵۳ مردم عرب مشرک باسواد بودند، وليکن کتابى آسمانى از ناحيه خدا، و پيغمبرى که به سويشان مبعوث شده باشد، نداشتند؛ و بدين جهت، خدا آنان را «أُمّى خواند. و نيز در همان کتاب، در ذيل جملۀ «وَ آخَرِينَ مِنهُم لَمّا يَلحَقُوا بِهِم» فرموده: کسانى که بعد از اهل مکّه داخل در اسلام شدند. و در مجمع البيان مى گويد: روايت شده که پيغمبر اين آيه را قرائت مى کرد. شخصى پرسيد: اين ها، چه کسانى هستند که بعد از ما اسلام مى آورند. رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» دست بر شانه سلمان گذاشت و فرمود: اگر ايمان در ثُريّا باشد، مردانى از نژاد اين مرد، آن را به دست مى آورند. مؤلّف: اين روايت را سيوطى هم، در الدرّ المنثور، از تعدادى از کتب حديث نقل کرده که از آن جمله است صحيح بخارى، و مسلم و ترمذى، و نسائى، که همگى از ابى هريره، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، آن را نقل کرده اند. و در روايت نامبردگان آمده: دست خود را بر سرِ سلمان فارسى نهاد، و فرمود: به آن خدايى که جانم به دست اوست، اگر علم در ثُريّا باشد، مردانى از اين نژاد به آن دست مى يابند. و نيز از سعيد بن منصور و ابن مردويه، از قيس بن سعد بن عباده روايت شده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: اگر ايمان در ثُريّا باشد، مردانى از اهل فارس آن را به دست مى آورند. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «مَثَلُ الّذِينَ حُمّلُوا التَوراة ثُمّ لَم يَحمِلُوهَا کَمَثَلِ الحِمَار» مى گويد: حمار، کتاب ها را حمل مى کند، ولى نمى داند که در آن کتاب ها چيست و به دستورات آن کتاب ها عمل نمى کند. همچنين بنى اسرائيل که تورات بر آنان حمل شد، ولى مثل حمار آن را حمل کردند، نه فهميدند که در آن چيست، و نه عمل کردند. و در الدرّ المنثور است که ابن ابى شيبه، و طبرانى از ابن عباس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: کسى که روز جمعه در حالى که امام مشغول خواندن خطبه است، سخن بگويد، مانند الاغى است، که کتاب ها را به دوش مى کشد. و حتى آن هم که به وى مى گويد: ساکت باش، جمعه اش، جمعه نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۵۴ مؤلّف: در اين روايت، بيان قبلى ما - که در وجه اتصال اين آيه به ما قبل داشتيم - تأييد شده است. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «قُل يَا أيُّهَا الّذِينَ هَادُوا» آمده که در تورات نوشته شده بود: اولياى خدا همواره آرزوى مرگ دارند. و در کافى، به سند خود از عبداللّه بن سنان، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: مردى نزد ابوذر آمد و گفت: اى اباذر، چرا ما از مرگ بدمان مى آيد؟ فرمود: براى اين که شما دنيا را آباد و آخرت را خراب کرده ايد، و لذا از انتقال از خانۀ آباد به خانۀ خراب بدتان مى آيد. گفتاری در این که منظور از تعلیم حکمت، چیست؟ انسان در زندگى محدودى که دارد و سرگرم آبادى آن است، چاره اى ندارد جز اين که در آنچه مى خواهد و آنچه نمى خواهد، تابع سنتى باشد و حرکات و سکنات و تمامى مساعى خود را، بر طبق آن سنّت تنظيم نمايد. چيزى که هست، اين سنّت در اين که چه نوع سنتى باشد، بستگى به رأى و نظريه انسان، درباره حقيقت عالَم و حقيقت خودش دارد، و خلاصه بستگى به جهان بينى و انسان بينى، و رابطه ميان انسان و جهان دارد. به شهادت اين که مى بينيم اختلافى که امّت ها و اقوام در جان بينى و نفس ‍ بينى دارند، باعث شده که سنت هايشان هم مختلف شود. آرى، کسى که براى ماوراى عالَم ماده وجودى قائل نيست، و هستى را منحصر در همين عالَم ماده مى داند، و پيدايش عالَم هستى را مستند به اتفاق و تصادف مى بيند، و انسان را موجودى مى پندارد مادى محض، که هستى اش در فاصله بين تولد و مرگ خلاصه مى شود، و براى خود سعادتى به جز سعادت مادى، و در اعمالش هدفى به جز رسيدن به مزاياى مادى - از قبيل مال و اولاد و جاه و امثال آن - دنبال نمى کند، و به جز لذّت گيرى از متاع دنيا و رسيدن به لذائذ مادى و يا لذائذى که منتهى به ماديّات مى شود، آرزويى ندارد، و معتقد است که مهلتش در اين کامرانى تا مدتى است که در اين دنيا زندگى مى کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۵۵ و بعد از مُردن، همه تمام مى شود. چنين کسى و چنين قومى، سنّتى که به حکم اجبار پيروى مى کند، غير از آن سنّتى است که يک انسان و يا يک قوم معتقد به مبدأ و معاد پيروى مى کند. کسى که معتقد است پيدايش و بقاى عالَم مستند به نيرويى مافوق عالَم و منزّه از ماده است، و يقين دارد که در وراى اين خانه، خانه اى ديگر، و بعد از اين زندگى، زندگانى ديگرى هست. چنين کسى - و چنين قومى - در آنچه مى کند، سعادت هر دو نشئه را در نظر مى گيرد، و به همين جهت صورت اعمال این گونه مردم و هدف هايى که دنبال مى کنند و آرایى که دارند، با دسته اول مختلف است. و چون بينش ها مختلف است، سنّت ها هم مختلف مى شود. مردمى که بت پرست اند، چه آن ها که برهمایى اند و چه آن ها که بودایى اند، به خاطر اين که معتقد به معاد نيستند، سنتى دارند. و اهل کتاب، چه آن ها که مجوسى و يا کليمى و يا مسيحى و يا مسلمانند، براى خود سنّتى دارند که مخالف با سنت ديگران است. و کوتاه سخن اين که: در ميان اقوام مزبور، آن ها که اهل ملت و دين آسمانى اند و به معاد معتقدند، به خاطر اين که براى خود حياتى جاويد و ابدى قائل اند، در اتخاذ سنّت، آرایى که مناسب با اين حيات باشد، اتخاذ مى کنند. آن ها ادعا مى کنند که بر هر انسانى لازم است که وسيلۀ زندگى عالَم بقاء را فراهم نموده، خود را براى توجه به پروردگارش مهيا سازد، و در اشتغال به کار زندگى دنيايى که فانى است، زياده روى نکند. و اما کسانى که ملت و دينى ندارند و تنها در برابر ماديّات خضوع دارند، رفتارى غير از اين دارند. و همۀ اين ها که گفته شد، جاى ترديد نيست. چيزى که هست، انسان از آن جايى که به حسب طبع مادى اش، رهين ماده و همه زد و بندش در اسباب ظاهرى مادى است، يا اسباب را به کار مى زند و يا از آن اسباب متأثّر و منفعل مى شود، و هميشه اين سبب، او را به دامن آن سبب پرتاب، و آن به دامن اين متوسلش مى کند، و هيچ وقت از آن ها فراغت ندارد. لذا به خيالش چنين مى رسد که حيات دنياى فانى اصالت دارد، و دنيا و مقاصد و مزايايى که به زندگى دنيا مربوط مى شود، هدف نهایى و غرض اقصاى از وجود اوست، و بايد براى به دست آوردن سعادت آن زندگى تلاش کند. پس زندگى دنيا چنين حياتى است و آنچه در دست اهل دنيا از ذخيره، نعمت، آرزو، نيرو، و عزّت هست، حقيقتش همين است که گفتيم، و آنچه را که فقر، عذاب، محروميت، ضعف، ذلّت، مصيبت و خسران مى نامند، نيز چنين چيزهايى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۵۶ و کوتاه سخن اين که: آنچه از خير عاجل و يا نفع فانى در دنيا هست، به نظر اهل دنيا خير مطلق و نفع مطلق جلوه مى کند، و آنچه را که دوست نمى دارد، شر و ضرر مى پندارد. مردم دنيا که چنين وضعى دارند، آن دسته از آنان که اهل ملت و کتاب نيستند، عمرى را با همين پندارهاى خلاف واقع به سر مى برند، و از ماوراى اين زندگى خبرى ندارند. ولى آن هايى که اهل ملت و کتابند، اگر هم بر طبق دسته اول عمل کنند، اعتراف دارند که حقيقت خلاف آن است، و هميشه بين قول و فعلشان، ناهماهنگى هست. همچنان که خداى تعالى در اين باره فرمود: «کُلّمَا أضَاءَ لَهُم مَشَوا فِيهِ وَ إذَا أظلَمَ عَلَيهِم قَامُوا». دعوت اسلام، مردم را به پیروی از «فطرت» و «دین حق» حال ببينيم در اين ميان اسلام به چه چيز دعوت مى کند؟ اسلام بشر را دعوت مى کند به چراغى که فروکش شدن برايش نيست و آن، عقايد و دستور العمل هايى است که از فطرت خود بشر سرچشمه مى گيرد. همچنان که فرموده: «فَأقِم وَجهَکَ لِلدّينَ حَنِيفاً فِطرَتَ اللّه الّتى فَطَرَ النّاسَ عَلَيهَا لا تَبدِيلَ لِخَلقِ اللّه ذَلکَ الدّينُ القَيّم». اين وضع دعوت اسلام است. از سوى ديگر ببينيم فطرت به چه دعوت مى کند؟ به طور قطع، فطرت در مرحله علم و اعتقاد دعوت نمى کند، مگر به علم و عملى که با وضعش سازگار باشد، و کمال واقعى و سعادت حقيقى اش را تأمين نمايد. پس از اعتقادات اصولى مربوط به مبدأ و معاد، و نيز از آراء و عقائد فرعى، به علوم و آرایى هدايت مى کند که به سعادت انسان منتهى شود، و همچنين به اعمالى دستور مى دهد که باز در سعادت او دخالت داشته باشد. و به همين جهت خداى تعالى، اين دين را که اساسش فطرت است، در آياتى از کلامش «دين حق» خوانده، از آن جمله فرموده: «هُوَ الّذِى أرسَلَ رَسُولَهُ بِالهُدى وَ دِينِ الحَقّ». و نيز درباره قرآن - که متضمن دعوت دين است - فرموده: «يَهدِى إلَى الحَقّ». و حق، عبارت از رأى و اعتقادى که ملازم با رشد بدون غىّ، و مطابق با واقع باشد، و اين همان حکمت است. چون حکمت عبارت است از: رأى و عقيده اى که در صدقش محکم باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۵۷ و کذبى مخلوط به آن نباشد، و نفعش هم محکم باشد. يعنى ضررى در دنبال نداشته باشد. و خداى تعالى، در آيه زير به همين معنا اشاره نموده، مى فرمايد: «وَ أنزَل اللهُ عَلَيکَ الکِتَابَ وَ الحِکمَة». و نيز در وصف کتاب خود - که بر آن جناب نازل کرده - مى فرمايد: «وَ القُرآنِ الحَکِيم». و نيز رسول گرامى خود را در چند جا از کلام مجيدش، معلّم حکمت خوانده. از آن جمله فرموده: «وَ يُعَلّمُهُمُ الکِتَابَ وَ الحِکمَة». بنابراين، پس تعليم قرآنى که رسول «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» متصدى آن و بيانگر آيات آن است، تعليم حکمت است و کارش اين است که براى مردم بيان کند که در ميان همه اصول عقائدى که در فهم مردم و در دل مردم از تصور عالَم وجود و حقيقت انسان که جزیى از عالَم است، رخنه کرده، کدامش حق و کدامش خرافى و باطل است. و نيز در سنّت هاى عملى که مردم به آن معتقدند، و از آن اصول عقاید منشأ مى گيرد، و عنوان آن غايات و مقاصد است، کدامش حق و کدام باطل و خرافى است. مثلا بعضى از مردم - که همان منکرين اديان اند - معتقدند که حيات مادّی شان اصالت دارد، و هدف نهایى است. حتى بعضى از آنان گفته اند: «مَا هِىَ إلّا حَيوتُنَا الدُّنيَا»، ولى قرآن متوجهشان مى کند به اين که: «وَ مَا هذِهِ الحَيَاةِ الدُّنيَا إلّا لَهوٌ وَ لَعِبٌ وَ إنّ الدّارَ الآخِرَةَ لَهِىَ الحَيَوان». و نيز مردم معتقدند که اسباب حاکم در دنيا، تنها حيات و موت، صحت و مرض، غنى و فقر، نعمت و نقمت، و رزق و محروميت است و مى گويند: «بَل مَکرُ اللّيلِ وَ النّهَارِ»، و قرآن متذکرشان مى کند به اين که: «ألا لَهُ الخَلقُ وَ الأمرُ»، و نيز مى فرمايد: «إنِ الحُکمُ إلّا للّه»، و از اين قبيل آيات راجع به حکم و تدبير. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۵۸ و نيز يک عده معتقدند که خودشان در مشيّت و خواست مستقل اند و هرچه بخواهند مى کنند، ولى قرآن تخطئه شان کرده، مى فرمايد: «وَ مَا تَشَاؤُنَ إلّا أن يَشَاءَ اللّه»، و يا معتقدند به اين که اطاعت و معصيت و هدايت کردن و هدايت شدن به دست انسان هاست، ولى خداى تعالى هشدارشان مى دهد به اين که: «إنّک لا تَهدِى مَن أحبَبتَ وَ لکِنّ اللّه يَهدِى مَن يَشَاء». باز جمعى معتقدند که نيرويشان از خودشان است، و خداى تعالى آن را انکار نموده، مى فرمايد: «أنّ القُوّةَ لله جَمِيعاً»، و يا معتقدند به اين که عزتشان تنها با داشتن مال و فرزندان و ياوران حاصل مى شود، و قرآن بر خلاف اين پندار حکم مى کند و مى فرمايد: «أيَبتَغُونَ عِندَهُمُ العِزّة فَإنّ العِزّةَ لله جَمِيعاً»، و نيز مى فرمايد: «وَ للّه العِزّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلمُؤمِنينَ». و نيز جمعى که همان دسته اول و منکرين اديان اند، معتقدند که کشته شدن در راه خدا مرگ و نابودى است، ولى قرآن آن را حيات دانسته مى فرمايد: «وَ لا تَقُولُوا لِمَن يُقتَلُ فِى سَبِيلِ اللّه أموَاتٌ بَل أحيَاءٌ وَلکِن لا تَشعُرُون». و معارفى ديگر از اين قبيل - که منکران اديان و دنياپرستان درباره آن ها آراء و عقایدى دارند، و قرآن تخطئه شان نموده - به سوى معارفى ديگر دعوتشان مى کند، و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در آيه شريفه «أُدعُ إلى سَبِيلِ رَبّکَ بِالحِکمَة وَ المَوعِظَة الحَسَنَة» مأمور دعوت به آن شده است. و اين معارف که نمونه اى از آن ذکر شد، معارف و علوم بسيار زيادى است که زندگى دنيا خلاف آن را در ذهن تصوير مى کند، و همان خلاف را آن چنان آرايش مى دهد که صاحب ذهن، آن را حقيقت مى پندارد، و خداى تعالى در کتاب مجيدش و رسول خدا، به امر خدا، در تعليمش مؤمنان را هشدار داده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۵۹ دستور مى دهد که مؤمنان، يکديگر را به آنچه حقيقت سفارش کنند، همچنان که فرموده: «إنّ الإنسَانَ لَفِى خُسرٍ إلّا الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ وَ تَوَاصَوا بِالحَقّ»، و نيز فرموده: «يُؤتِى الحِکمَة مَن يَشَاءُ وَ مَن يُؤتَ الحِکمَةَ فَقَد أُوتِىَ خَيراً کَثيِراً وَ مَا يَذّکَرُ إلّا أولُوا الألبَاب». پس قرآن، در حقيقت مى خواهد انسان را در قالبى از علم و عمل بريزد که قالبى جديد و ريخته گرى اش هم، طرزى جديد است. قرآن مى خواهد با اين ريخته گرى اش، انسانى بسازد داراى حياتى که به دنبالش مرگ نيست و تا ابد پايدار است. و به همين معنا آيه زير اشاره نموده، مى فرمايد: «استَجِيبُوا لله وَ لِلرّسُولِ إذَا دَعَاکُم لِمَا يُحيِيکُم»، و نيز مى فرمايد: «أوَ مَن کَانَ مَيتاً فَأحيَينَاهُ وَ جَعَلنَا لَهُ نُوراً يَمشِى بِهِ فِى النّاسِ کَمَن مَثَلُهُ فِى الظُّلُمَاتِ لَيسَ بِخَارِجٍ مِنهَا». و ما وجه حکمت و معناى آن را در هر آيه اى که سخن از حکمت داشت، ذکر کرديم. البته به آن مقدارى که کتاب مجال بحثش را داشت. و از آنچه گذشت، معلوم شد اين که بعضى گفته اند: تفسير قرآن، تلاوت آن است، و اما غور و کنجکاوى در معانى آيات قرآن، تأويل و ممنوع مى باشد، فاسد و سخنى بسيار دور از ذهن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۶۰ آيات ۹ - ۱۱ سوره جمعه يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِى لِلصلَوةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسعَوْا إِلى ذِکْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِکُمْ خَيرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ(۹) فَإِذَا قُضِيَتِ الصلَوةُ فَانتَشِرُوا فى الاَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِن فَضلِ اللَّهِ وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِيراً لَّعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ(۱۰) وَ إِذَا رَأَوْا تجَارَةً أَوْ لهَْواً انفَضُّوا إِلَيهَا وَ تَرَکُوک قَائماً قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَيرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجَارَةِ وَ اللَّهُ خَيرُ الرَّازِقِينَ(۱۱) «ترجمه آيات» هان، اى کسانى که ايمان آورديد! هنگامى که در روز جمعه براى نماز جمعه اذان داده مى شود، به سوى ذکر خدا بشتابيد و داد و ستد را رها کنيد، اگر بفهميد براى شما بهتر است(۹). و چون نماز به پايان رسيد، در زمين پراکنده شويد و از فضل خدا طلب کنيد و خدا را بسيار ياد کنيد، تا شايد رستگار گرديد(۱۰). و چون در بين نماز از تجارت و لهوى با خبر مى شوند، به سوى آن متفرق گشته، تو را در حال خطبه سر پا رها مى کنند، بگو آنچه نزد خداست، از لهو و تجارت بهتر است و خدا بهترين رازقان است(۱۱). «بیان آيات» اين آيات، وجوب نماز جمعه و حرمت معامله را در هنگام حضور نماز تأکید نموده، در ضمن کسانى را که در حال خطبه نماز آن را رها نموده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۶۱ به دنبال لهو و تجارت مى روند، عتاب نموده، عملشان را عمل بسيار ناپسند مى داند. دستورات مربوط به نماز جمعه و شتاب در انجام آن «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا إِذَا نُودِى لِلصلَوةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسعَوْا إِلى ذِکْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ...»: منظور از نداء براى نماز جمعه، همان اذان ظهر روز جمعه است، همچنان که در آيه «وَ إذا نَادَيتُم إلَى الصّلوةِ اتّخَذُوهَا هُزُواً»، نيز مراد همين است. کلمۀ «جُمُعه» - به ضم حرف جيم و ميم، يا به ضم جيم و سکون ميم - به معناى يک روز از هفته است، که عرب قديم آن را «يَومُ العروبة» مى گفته اند، و سپس آن را جمعه خوانده اند و اين نام، بيشتر مورد استعمال قرار گرفت. و منظور از «نماز روز جمعه»، همان نمازى است که مخصوص روز جمعه تشريع شده. و منظور از «سعى به سوى ذکر خدا»، دويدن به سوى نماز جمعه است. و مراد از «ذکر خدا»، همان نماز است، همچنان که در آيه: «وَ لَذِکرُ اللّه أکبَر» - به طورى که گفته اند - مراد نماز است. ولى بعضى گفته اند: منظور از «ذکر خدا» در خصوص آيه مورد بحث، خطبه هاى قبل از نماز است. و جملة «وَ ذَرُوا الَبيعَ»، امر به ترک بيع است، و به طورى که از سياق بر مى آيد، در حقيقت نهى از هر عملى است که انسان را از نماز باز بدارد. حال چه خريد و فروش باشد، و چه عملى ديگر. و اگر نهى را مخصوص به خريد و فروش کرد، از اين باب بوده که خريد و فروش، روشن ترين مصداق اعمالى است که آدمى را از نماز باز مى دارد. و معناى آيه اين است که: اى کسانى که ايمان آورده ايد! وقتى در روز جمعه براى نماز جمعه اذان مى گويند، تندتر بدويد و براى رسيدن به نماز، از خريد و فروش و هر عملى که شما را از نماز باز مى دارد، دست برداريد. و جملۀ «ذَلِکُم خَيرٌ لَکُم إن کُنتُم تَعلَمُون»، تشويق و تحريک مسلمان ها به نماز و ترک بيعى است، که بدان مأمور شده اند. «فَإِذَا قُضِيَتِ الصلَوةُ فَانتَشِرُوا فى الاَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِن فَضلِ اللَّهِ ...»: منظور از «قَضاء صَلوة»، اقامه نماز جمعه و تمام شدن آن است. و مراد از «انتشار در ارض»، متفرق شدن مردم در زمين و مشغول شدن در کارهاى روزانه، براى به دست آوردن فضل خدا - يعنى رزق و روزى - است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۶۲ و اگر در ميان همه کارهاى روزانه فقط طلب رزق را نام برد، براى اين بود که مقابل ترک بيع در آيه قبلى واقع شود. ليکن از آن جايى که ما در آيه قبلى گفتيم که منظور از ترک بيع همه کارهايى است که آدمى را از نماز باز مى دارد، لاجرم بايد بگوييم منظور از طلب رزق هم، همۀ کارهايى است که عطيّه خداى تعالى را در پى دارد. چه طلب رزق و چه عيادت مريض، و يا سعى در برآوردن حاجت مسلمان، و يا زيارت برادر دينى يا حضور در مجلس علم، و يا کارهايى ديگر از اين قبيل. جملۀ «فَانتَشِرُوا فِى الأرض» امرى است که بعد از نهى قرار گرفته، و از نظر ادبى و قواعد علم اصول، تنها جواز و اباحه را افاده مى کند. هرچند که امر هميشه براى افادۀ وجوب است، و همچنين جملۀ «وَ ابتَغُوا» و جملۀ «وَ اذکُرُوا». «وَ اذکُرُوا اللّهَ کَثِيراً لَعَلّکُم تُفلِحُون» - منظور از ذکر در اين جا اعم از ذکر زبانى و قلبى است. در نتيجه، شامل توجه باطنى به خدا نيز مى شود. و کلمۀ «فَلاح» به معناى نجات از هر نوع بدبختى و شقاء است که در مورد آيه - با در نظر گرفتن مطالب قبلى، يعنى مسأله تزکيه و تعليم، و مطالب بعدى، يعنى توبيخ و عتاب شديد - منظور همان زکات و علم خواهد بود. چون وقتى انسان زياد به ياد خدا باشد، اين ياد خدا در نفس ‍ آدمى رسوخ مى کند، و در ذهن نقش مى بندد، و عوامل غفلت را از دل ريشه کن ساخته، باعث تقواى دينى مى شود که خود مظنّۀ فلاح است. همچنان که فرموده: «وَ اتّقُوا اللّهَ لَعَلّکُم تُفلِحُون». «وَ إِذَا رَأَوْا تجَارَةً أَوْ لهَْواً انفَضوا إِلَيهَا وَ تَرَکُوک قَائماً ...»: کلمۀ «انفضاض» که مصدر «انفَضُّوا» است - به طورى که راغب گفته - به معناى شکسته شدن چيزى، و متلاشى شدن اجزاى آن است، و در مورد آيه استعاره شده براى متفرق شدن مردم از محل نماز. روايات وارده از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» و از طرق اهل سنّت متفق اند در اين که: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۶۳ کاروانى از تجار وارد مدينه شد، و آن روز، روز جمعه بود، و مردم در نماز جمعه شرکت کرده بودند. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» مشغول خطبه نماز بود. کاروانيان به منظور اعلام آمدن خود، طبل و دائره کوبيدند. مردم داخل مسجد، نماز و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را رها نموده، به طرف کاروانيان متفرق شدند. اين آيه شريفه بدين مناسبت نازل شد. و بنابراين، منظور از «لهو»، همان استعمال طبل و دائره و ساير آلات طرب به منظور جمع شدن مردم است. و ضمير در «إليهَا» به تجارت بر مى گردد. چون مقصود اصلى مردم از متفرق شدن، همان رسيدن به تجارت بود، و طبل و دائره، وسيله اى براى تجارت بوده، نه مقصود اصلى. بعضى از مفسّران گفته اند: ضمير «إلَيهَا» به کلمۀ «أحَدُهُما - يکى از لهو يا تجارت» که در تقدير است، بر مى گردد. گويا فرموده: «انفَضُّوا إلَى اللّه و انفَضُّوا إلَى التّجَارَة». يعنى: يا به طرف سر و صداى طبل متفرق شدند، و يا به طرف تجارت. چون هر يک از اين دو عامل، سبب جداگانه اى بود براى متفرق شدن مردم. و به همين جهت، در آيه شريفه با آوردن کلمۀ «أو»، بين آن دو ترديد انداخت، و نفرمود «تِجَارَةً وَ لَهواً»، و ضمير مذکور هم صلاحيت براى برگشتن به هر دو عامل را دارد. خواهى گفت: بايد ضمير با مرجعش از نظر مذکر و مؤنث بودن مطابق باشد، و کلمۀ «لهو» مذکر، و ضمير «إلَيهَا» مؤنث است. جواب مى گوييم: بله، قاعده همين است، ليکن کلمۀ «لهو»، چون در اصل مصدر است، لذا هم مى شود ضمير مذکر به آن برگردانيد و هم مؤنث. و باز به همين جهت است که «مَا عِندَ اللّه» را بهتر از هر دو دانسته، و فرموده: «خَيرٌ مِنَ اللّهوِ وَ مِنَ التّجَارَة» و آن دو را جدا جدا ذکر کرد و نفرموده: «خَيرٌ مِنَ اللّهوِ وَ التّجَارَة». معناى آیه: «بگو آنچه نزد خداست، بهتر از لهو و تجارت است» «قُل مَا عِندَ اللّه خَيرٌ مِنَ اللّهوِ وَ مِنَ التّجَارَة وَ اللّهُ خَيرُ الرّازِقِين» - در اين قسمت از آيه، به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلّم» امر مى کند که مردم را به خطايى که مرتکب شدند، متنبّه کند و بفهماند که کارشان چقدر زشت بوده. و مراد از جملۀ «مَا عِندَ اللّه»، ثوابى است که خداى تعالى در برابر شنيدن خطبه و موعظه در نماز جمعه عطا مى فرمايد. و معناى جمله اين است که: به ايشان بگو آنچه نزد خداست، از لهو و تجارت بهتر است. براى اين که ثواب خداى تعالى، خير حقيقى و دائمى و بدون انقطاع است. و اما آنچه در لهو و تجارت اگر خير باشد، خيرى خيالى و غير دائمى و باطل است. و علاوه بر اين، چه بسا خشم خدا را در پى داشته باشد، همچنان که «لهو» هميشه خشم خداى تعالى را در پى دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۶۴ بعضى از مفسّران گفته اند: کلمه «خَير» - که در آيه استعمال شده - معناى افعل التفضيل را ندارد. (يعنى کلمه «خَير» به معناى «بهتر» نيست، بلکه به معناى «خوب» است)، همچنان که در آيه «ءَأربَابٌ مُتِفَرّقُون خَيرٌ أم اللّه الوَاحِد القَهّار» اين چنين است، و اين گونه استعمال ها در مورد کلمه مذکور شايع است. و در آيه شريفه که مى فرمايد: «وَ إذَا رَأوا...»، التفاتى از خطاب «فَانتَشِرُوا - متفرق شويد» به غيبت «وَ إذَا رَأوا - و چون لهو و تجارتى مى بينند» به کار رفته، و نکتۀ آن، تأکيد مفاد سياق - يعنى آن عتاب و استهجانى که در عمل آنان بود - است، و مى خواهد بفهماند اين مردم که از شرافت و افتخار گوش دادن به سخنان شخصى چون خاتم انبيا اعراض مى کنند، قابليت آن را ندارند که پروردگارشان روى سخن به ايشان بکند. در جمله «قُل مَا عِندَ اللّه خَيرٌ» هم، اشاره اى به اين اعراض خدا هست. چون مى توانست خداى تعالى را گوينده قرار دهد و بفرمايد: «آنچه نزد ماست، بهتر است»؛ ولى به پيامبرش فرمود از قول او، به ايشان بگويد: «آنچه نزد خداست، بهتر است» و در همين مقدار هم به پيامبرش نفرمود: «قُل - به ايشان بگو»، تنها فرمود: «قُل»، همچنان که اول آيه هم که فرمود «وَ إذَا رَأوا»، ضمير آن را بدون داشتن مرجع آورد. چون قبلا نامى از ايشان نبرده بود، تا ضمير به ايشان برگرداند، بلکه به دلالت سياق اکتفا نمود، و همۀ اين ها شدت خشم و اعراض خداى تعالى را از ايشان مى رساند. و کلمۀ «خَيرُ الرّازِقِين» يکى از اسماى حُسناى خداست، نظير رازق، که آن نيز نام اوست. و ما در سابق، درباره معناى رازقيت خداى تعالى بحث کرديم. بحث روایتی: (رواياتى درباره نماز جمعه) در کتاب فقيه روايت آمده که: در مدينه، هر وقت مؤذّن در روز جمعه اذان مى گفت، شخصى ندا مى داد: ديگر خريد و فروش مکنيد، حرام است، براى اين که حق تعالى فرموده: «يَا أيُّهَا الّذِينَ آمَنُوا إذَا نُودِىَ لِلصَّلوةِ مِن يَوم الجُمُعَة فَاسعَوا إلى ذِکرِ اللّه وَ ذَرُوا البَيعَ». مؤلّف: اين روايت را، الدرّ المنثور هم از ابن ابى شيبه، عبد بن حميد، و ابن منذر، از ميمون بن مهران نقل کرده، و ترجمه عبارت روايت وى چنين است: در مدينه رسم چنين بود که هرگاه مؤذّن اذان روز جمعه را مى گفت، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۶۵ در بازارها ندا در مى دادند: «بيع حرام شد، بيع حرام شد». و تفسير قمى، در ذيل جمله «فَاسعَوا إلى ذِکرِ اللّه» گفته: «سعى» به معناى سرعت در راه رفتن است، و در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که فرمود: وقتى گفته مى شود «فَاسعَوا»، معنايش این است که برويد؛ و چون گفته مى شود «إسعَوا»، معنايش است که براى فلان هدف عمل کنيد. و در آيه سوره جمعه، معنايش اين است که: براى نماز جمعه، شارب (سبيل) خود را کوتاه کنيد، و موى زير بغل را زائل سازيد، ناخن بگيريد، غسل کنيد، بهترين و نظيف ترين جامه را بپوشيد، و خود را معطر سازيد. اين ها، سعى براى نماز جمعه است. و سعى براى روز قيامت هم اين است که: آدمى، خود را براى آن روز مهيا کند. همچنان که فرموده: «وَ مَن أرَادَ الآخِرَةَ وَ سَعى لَهَا سَعيَهَا وَ هُوَ مُؤمِن». مؤلّف: منظور امام «عليه السلام» اين است که: کلمه «سعى» در همه جا به معناى دويدن نيست. و در مجمع البيان مى گويد: اَنَس از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده که در ذيل جمله «فَإذَا قُضِيَتِ الصَّلوةُ فَانتَشِرُوا فِى الأرض ...» فرمود: منظور متفرق شدن براى کسب و کار و طلب دنيا نيست، بلکه منظور عيادت مريض و تشييع جنازه و زيارت برادر مؤمن است. مؤلّف: اين روايت را سيوطى هم در الدرّ المنثور از ابن جرير، از اَنَس، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، و از ابن مردويه، از ابن عباس، از آن جناب نقل کرده. و در همان کتاب، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: نماز در روز جمعه، و انتشار در روز شنبه است. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه