تفسیر المیزان

نمونه هايى از شدّت عذاب روز قيامت «فَکَيْف تَتَّقُونَ إِن کَفَرْتمْ يَوْماً يجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيباً»: (فرعون نتوانست خود را از عذاب دور بدارد، شما چگونه خود را از عذاب روزى که جوان را پير مى کند، حفظ مى کنيد؟) نسبت دادن اتقاء و حفظ کردن خود، به يوم (روز) از باب مجاز عقلى است، و مراد حفظ کردن از عذاب آن روز است. بنابراين، کلمه «يَوماً» مفعول براى تَتّقُون است. بعضى گفته اند: مفعول «تَتّقُون» حذف شده و «يَوماً» ظرف براى عذاب است، و تقدير کلام «فَکَيفَ تَتّقُونَ العَذَابَ الکَائِن فِى يَومِ کَذا» است. بعضى از مفسران گفته اند: مفعول «تَتّقُون» حذف شده، و کلمه «يَوماً» ظرف براى اتقاء است، و معنا اين است که اتقاى شما در آن روز چگونه است؟ بعضى ديگر سخنانى ديگر گفته اند. «يَجعَلُ الوِلدَانَ شِيباً» - کلمه «شيب: پير» جمع کلمه «اشيب» است، مقابل کلمه «شَاب» که به معناى جوان است. و اين تعبير که «آن روز کودکان را پير مى کند»، کنايه است از شدّت عذاب آن روز، نه طولانى بودنش. «السمَاءُ مُنفَطِرٌ بِهِ کَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً»: اين آيه براى بار دوم، به شدّت آن روز اشاره مى کند. و کلمه «إنفطار»، به معناى شکاف برداشتن است. و اگر صفت «سَمَاء» را مذکر آورد، براى اين بود که «سماء» جائز الوجهين است. هم مى توان صفتش را مذکر آورد و هم مؤنث، و ضمير «بِهِ»، به کلمه «يَوم» بر مى گردد، و حرف «باء» در آن سببيت را مى فهماند. و معناى آيه اين است که: آسمان در آن روز و يا به سبب شدت آن روز، شکافته مى شود. و جمله «کَانَ وَعدُهُ مَفعُولاً» استينافى است. يعنى مى خواهد نکته اى جديد را افاده کند، و آن اين است که: وعده خدا شدنى است. و با آوردن اين جمله، تهديد سابق را مسجّل مى کند، و اگر کلمه ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۰۸ «وعد» را به ضمير راجع به خداى تعالى نسبت داد و نفرمود: «کَانَ وَعدُ الله»، شايد براى اين بود که اشاره کند به اين که غير از خدا کسى نيست که صلاحيت داشته باشد چنين تهديدى بکند. پس آوردن ضمير هم کافى است و احتياج به آوردن نام خداى تعالى نيست. «إِنَّ هَذِهِ تَذْکرَةٌ فَمَن شاءَ اتخَذَ إِلى رَبِّهِ سبِيلاً»: کلمه «هذه» اشاره است به آيات سابق که مشتمل بر تهديدهاى کوبنده و تذکر و موعظه است. و کلمه «تذکره» به معناى هر هشدارى است که آدمى با ديدن و يا شنيدن آن، الگويى مى گيرد که عمل خود را طبق آن انجام دهد. و در جمله «فَمَن شَاءَ» مفعول «شَاءَ» حذف شده، و معروف در مثل اين موارد، اين است که مفعولى در تقدير بگيرند که از جنس جواب شرط باشد و با سياق بسا زد. بنابراين، بايد بگوييم تقدير جمله: «فَمَن شَاءَ أن يَتّخِذَ إلى رَبّه سَبيِلاً اتّخَذَ إلى رَبّه سَبّيلاً»: «هر کس بخواهد راهى به سوى پروردگار خود اتخاذ کند، مى تواند راهى به سوى پروردگارش اتخاذ کند»، مى باشد. بعضى گفته اند: کلمه «اتعاظ - پندگيرى» در تقدير است. و معنايش اين است که: هر کس بخواهد پند بگيرد، راهى به سوى پروردگار خود اتخاذ مى کند. و منظور «از اتخاذ راه به سوى پروردگار»، اتخاذ راه به سوى تقرب به او است. و منظور از «راه»، همان ايمان و اطاعت است. اين آن معنايى است که مفسران ذکر کرده اند. ولى ممکن است کلمه «هذه» را اشاره به آيات اول سوره بگيريم، که به شب زنده دارى و تهجد سفارش مى کرد، و بگوييم: اين آيه مى خواهد خطاب اختصاصى به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در اول سوره را به همه مؤمنان عموميت دهد، و به طور کلى بفرمايد: «فَمَن شَاء...». مؤيد اين احتمال اين است که آيه مورد بحث، عينا در سوره «دهر» هم آمده، و در آن جا بعد از آيه اى قرار گرفته که از نماز شب سخن مى گويد و مى فرمايد: «وَ سَبّحهُ لَيلاً طَوِيلاً»، و از اين معنا مى توان نتيجه گرفت که نماز شب، راه مخصوصى است که آدمى را به سوى پروردگارش هدايت مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۰۹ بحث روایی: (رواياتى درباره آيات سوره مزّمّل) در الدر المنثور است که بزار و طبرانى در کتاب اوسط، و ابونعيم در کتاب «دلائل»، از جابر روايت کرده اند که گفت: قريش در دارالندوه جلسه اى تشکيل دادند، که بياييد براى اين مرد (رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم») نامى انتخاب کنيد، که مردم با شنيدن آن نام و عنوان، ديگر دورش جمع نشوند، و از او فاصله بگيرند. عده اى گفتند: چطور است او را کاهن بناميم. جمعى گفتند: ديوانه اش معرفى کنيم. عده اى ديگر گفتند: اتهام ديوانگى به او نمى چسبد. جمعى پرسيدند: چطور است ساحرش بخوانيم؟ گفتند: نه، ساحر هم نيست. گفتند: کار ساحران را مى کند، چون بين دو دوست را به هم مى زند، و در آخر به همين معنا، رأى دادند و متفرق شدند. جريان به اطلاع رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» رسيد، از شدت اندوه خود را در ملحفه اى پيچيد. جبرئيل به حضورش آمد و عرضه داشت: «يَا أيّهَا المُزّمّل»، «يَا أيّهَا المُدّثّر». مؤلف: آخر روايت خالى از سؤال نيست. براى اين که از ظاهر آن بر مى آيد هر دو سوره با هم نازل شده. علاوه بر اين، از آيات قرآن و حتى از سوره مدثر بر مى آيد که مشرکان هر تهمت ناروايى به آن جناب زده اند: کاهن، ساحر، مجنون، و شاعرش خوانده اند، و تنها به تهمت زدن به «ساحر» - که روايت مى گويد - اکتفا نکرده اند. از اين هم که بگذريم، در هيچ جاى قرآن نيامده که اين تهمت را به آن جناب زده باشند که بين دوستان را به هم مى زند. و در همان کتاب آمده که عبداللّه بن احمد، در کتاب «زهد»، و محمد بن نصر در کتاب «الصلوة»، از عايشه روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، شب ها بسيار کم مى خوابيد، چون خداى تعالى دستور داده بود: «قُم اللّيلَ إلّا قَليلاً». و در تفسير کشاف، از عايشه روايت کرده که در پاسخ شخصى که پرسيده بود تزميل (روانداز) رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» چه بود؟ گفت: رواندازى بود به طول چهارده ذراع، که من در زير نيمى از آن مى خوابيدم، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، بر روى نيم ديگرش نماز مى خواند. پرسيدند: از چه جنسى بود؟ گفت: به خدا سوگند، نه خز بود و نه قز (ابريشم غير مرغوب)، و نه پوست مرعز، و نه ابريشم، و نه پشم. رويه آن، از مو و آستريش، از کُرک بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۱۰ مؤلف: اهل فن اين روايت را به جعلى بودن متهم کرده اند، و درست هم هست، براى اين که آن زمانى که اين سوره که ابتدايى ترين سوره هاى قرآن است، در مکه نازل مى شد، عايشه همسر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نشده بود. ازدواج آن جناب با وى، بعد از هجرت، در مدينه واقع شد. و از کتاب جوامع الجامع نقل شده که گفته است: در روايتى آمده که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» داخل خانه خديجه شد، در حالى که از شدت کوفتگى و فزع و ترس نمى توانست روى پاى خود بايستد، و فرمود: مرا بپيچيد. چيزى نگذشت که جبرئيل ندايش در داد که: «يَا أيّهَا المُزّمّل». و در الدر المنثور است که عبد بن حميد و ابن جریر و ابن ابى حاتم، از سعيد بن جبير روايت کرده اند که گفت: وقتى آيه «يَا أيّهَا المُزّمّل قُم اللّيلَ إلّا قَليلاً» نازل شد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مدت ده سال، شب ها را به قيام و عبادت گذرانيد. طايفه اى از اصحابش نيز او را متابعت مى کردند. خداى تعالى بعد از ده سال، آيه «إنّ رَبّکَ يَعلَمُ أنّکَ تَقُومُ ... وَ أقِيمُوا الصّلاة» را نازل کرد، و بعد از ده سال، تخفيفى به کار آنان داد. مؤلف: روايت شده که آيه تخفيف بعد از يک سال، و در بعضى روايات بعد از هشت ماه نازل شد. و قيام در شب، براى غير رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» واجب نبوده، همچنان که جمله «إنّ هذِهِ تَذکِرَة» نيز به بيانى که گذشت، به اين معنا اشاره دارد. و مؤيد آن، خود روايت است که مى گويد: طايفه اى از اصحاب چنين کردند (نه همه). و در تهذيب، به سند خود، از محمد بن مسلم، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که گفت: من از آن جناب، از اين کلام خدا پرسيدم که مى فرمايد: «قُم اللّيلَ إلّا قَليلاً». فرمود: خداى تعالى، به آن جناب دستور داد که در هر شب، نماز شب بخواند، مگر آن که استثنائا شبى نتواند. مؤلف: اين روايت، به يکى از وجوهى که مفسران در آيه ذکر کردند، اشاره مى کند. و در مجمع البيان است که: بعضى گفته اند کلمه «نِصفَهُ»، بَدَل است از کلمه «قَليل». در نتيجه بيانى مى شود براى استثناء و مؤيد اين قول، روايتى است که در آن امام صادق «عليه السلام» فرموده: قليل، عبارت است از نصف، و جمله «أو انقُص مِنهُ» و جمله «أو زِد عَلَيه»، به معناى کمتر از نصف و بيشتر از آن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۱۱ چند روايت درباره مراد از ترتيل قرآن و آداب تلاوت قرآن و در الدر المنثور است که عسکرى، در کتاب مواعظ، از على «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» پرسيدند: معناى «وَ رَتّلِ القُرآنَ تَرتِيلاً» چيست؟ فرمود: حروفش را واضح بگويى، و چون خواندن شعر، صداى خود را ترجيع ندهى. نه مانند بحر طويل يکسره باشد و نه مانند شعر پاره پاره. وقتى به عجائبش بر مى خورى، در آن جا بايستى، (و با تکرار آن) دل را به حرکت در آورى. و زنهار! همّت تان اين نباشد که زودتر به آخر سوره برسيد. مؤلف: نظير اين معنا را، کلينى در کافى، به سند خود، از عبداللّه بن سليمان، از امام صادق، از على «عليه السلام»، به اين عبارت نقل کرده که فرمود: يعنى حروف آن را واضح بگوييد، و مانند خواندن شعر، به صوت خود ترجيع ندهيد، و مانند ريگ، در هم و برهمش مکنيد، بلکه با (تکرار) آياتش، دل هاى مبتلا به قساوت را از قساوت تهى کنيد، و هم هيچ يک از شما اين نباشد که زودتر سوره را تمام کنيد. و در همان کتاب است که ابن ابى شيبه، از طاووس روايت کرده که گفت: از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» پرسيدند: کداميک از مردم، قرآن را بهتر مى خوانند؟ فرمود: آن کس که وقتى تلاوتش را مى شنوى، احساس کنى که او از خدا مى ترسد. و در اصول کافى، به سند خود، از على بن ابى حمزه روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: قرآن نبايد به سرعت خوانده شود، بلکه بايد ترتيل شود. پس وقتى به آيه اى بر مى خورى که در آن سخن از بهشت رفته، همان جا بايست و از خداى عزّوجلّ درخواست بهشت کن، و چون به آيه مربوط به دوزخ مى رسى، از خدا بخواه تا از آتش پناهت دهد. و در مجمع البيان، در معناى ترتيل، از ابى بصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: ترتيل آن است که در آن مکث کنى و صوتت را نيکو گردانى . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۱۲ و نيز در همان کتاب، از امّ سلمه روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، قرائتش را، آيه آيه مى کرد. و در همان کتاب، از انس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، صوت خود را در قرائت مى کشيد. رواياتى راجع به کيفيّت نزول وحى بر رسول خدا «ص» و نيز در همان کتاب روايت کرده که: حارث بن هشام، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» پرسيد: وحى چگونه بر تو نازل مى شود؟ فرمود: احيانا صدايى چون صداى زنگ به گوشم مى خورد، و من آنچه را مى گويد، از بر مى شوم. و اين نوع وحى از ساير انواعش بر من سخت تر است، و بدنم عرق مى کند، و گاهى فرشته وحى، به صورت مردى برايم مجسم مى شود، و من آنچه را مى گويد، از بر مى شوم. عايشه هم گفته: گاه مى شد که وحى بر آن جناب نازل مى شد، در حالى که سوار بر شتر بود. ناچار به گردن حيوان مى زد، تا بخوابد. و نيز گفته: من ديده ام که گاهى در روز بسيار سرد، وحى بر آن جناب نازل مى شد و خيس عرق مى شد، به طورى که عرق از پيشانيش مى چکيد. و از تفسير عياشى نقل شده که او، به سند خود، از عيسى بن عبيد، از پدرش، از جدش، از على «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: قرآن بعضى آياتش، بعضى ديگر را نسخ مى کند، و لذا بايد به دستور رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به همه آيات تمسک کرد. يعنى آخرين آيه اى را هم که نازل شده، در نظر بگيريم. و از جمله آخرين آياتى که به آن جناب نازل شد، سوره «مائده» است، که ماقبل خود را نسخ کرده، ولى چيزى آن را نسخ نمى کند. اين سوره در حالى بر آن جناب نازل شد که بر ناقه شهباء سوار بود، و وحى آن چنان بر آن حيوان گران آمد که نتوانست راه برود، بلکه شکمش را به زمين نزديک مى کرد و من خود ديدم که نزديک بود نافش به زمين برسد. مؤلف: اين روايت اگر درست باشد، ناگزير بايد بگوييم ظاهر شدن اثر سنگينى وحى در ناقه و يا قاطر، از قبيل تجسم معانى است، نه اين که وحى هم امرى مادى و داراى سنگينى وزن است. چون اين سخن معقول نيست. و نظير اين تعبيرها در رواياتى که معجزات و کرامات اولياء را نقل مى کنند، بسيار است. و در تهذيب، به سند خود، از هشام بن سالم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير کلام خداى عزوجل که فرموده «إنّ نَاشِئَة اللّيلِ هِىَ أشَدُّ وَطئاً وَ أقوَم قِيلاً» فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۱۳ منظور از «أقوَم قِيلاً» اين است که برخاستن آدمى از بستر براى رضاى خدا (و نه براى هيچ کس ديگر)، قيامى است استوار. مولف: اين روايت به دو سند ديگر، در تهذيب و علل، از هشام، از آن جناب نقل شده. و در مجمع البيان، در ذيل آيه «إنّ نَاشِئَة اللّيل» آمده که از امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» روايت شده که فرمودند: منظور به نماز ايستادن در آخر شب است. و در الدر المنثور است که ابن منذر، از حسين بن على «عليهما السلام» روايت کرده که آن جناب را ديدند، بين مغرب و عشا، نماز مى خواند. سببش را پرسيدند. فرمود: اين از همان ناشئه است. مراد از «تبتّل» به سوى خدا، در آیه: «و تبتّل اليه تبتيلا» و در مجمع البيان، در ذيل آيه «وَ تَبَتّل إلَيه تَبتِيلاً» مى گويد: محمد بن مسلم و زراره و حمران، از امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» روايت کرده اند که فرمودند: منظور از اين تبتّل، بلند کردن دست ها در نماز است. و در روايت ابى بصير آمده که فرمود: «تَبتّل» اين است که در نماز، دست به سوى خدا بردارى و تضرع کنى. مؤلف: اين روايت با قنوت نماز منطبق است. و در روايتى ديگر آمده که: «تَبتّل» به معناى بلند کردن دست ها و حرکت دادن انگشتان سبابه است. و در روايتى ديگر آمده که اشاره کردن با انگشتان است. و در روايتى ديگر آمده که دعا کردن با يک انگشت و اشاره کردن با آن است. باز در مجمع البيان است که از عبداللّه بن عمر نقل شده که وقتى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شنيد کسى مى خواند: «وَ طَعَاماً ذَا غُصّةٍ»، از شنيدن آن غش کرد. و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ کَانَت الجِبَالُ کَثِيباً مَهيلاً» آمده: يعنى مانند تلّ ريگ، که از بالا فرو بريزد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۱۴ آيه ۲۰ سوره مزّمّل إِنَّ رَبَّک يَعْلَمُ أَنَّک تَقُومُ أَدْنى مِن ثُلُثىِ الَّيْلِ وَ نِصفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طائفَةٌ مِّنَ الَّذِينَ مَعَک وَ اللَّهُ يُقَدِّرُ الَّيْلَ وَ النهَارَ عَلِمَ أَن لَّن تحْصوهُ فَتَاب عَلَيْکمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَن سيَکُونُ مِنکم مَّرْضى وَ ءَاخَرُونَ يَضرِبُونَ فى الاَرْضِ يَبْتَغُونَ مِن فَضلِ اللَّهِ وَ ءَاخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فى سبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسرَ مِنْهُ وَ أَقِيمُوا الصلَوةَ وَ ءَاتُوا الزَّکَوةَ وَ أَقْرِضوا اللَّهَ قَرْضاً حَسناً وَ مَا تُقَدِّمُوا لاَنفُسِکم مِّنْ خَيرٍ تجِدُوهُ عِندَ اللَّهِ هُوَ خَيراً وَ أَعْظمَ أَجْراً وَ استَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمُ(۲۰) «ترجمه آیه» پروردگار تو مى داند که تو و گروهى از مؤمنان که با تو هستند، نزديک از دو ثلث شب و گاهى نصف آن و گاهى ثلث آن، را زنده مى داريد و خدا که تقدير کنندۀ شب و روز است (و در فصول چهارگانه آن را بلند و کوتاه مى کند)، مى داند که تشخيص دو ثلث و نصف و ثلث در فصول مختلف براى شما ممکن نيست. به همين جهت بر شما بخشود. از اين پس هر مقدار که برايتان ميسر است، از قرآن بخوانيد. و نيز مى داند که براى شما بيمارى پيش مى آيد، عده اى به سفر مى روند تا از رزق خدا به دست آورند، جمعى ديگر در راه خدا جنگ مى کنند، در چنين احوال نيز هر مقدار که مى توانيد، از قرآن بخوانيد و نماز بپا بداريد و زکات بدهيد. و به خدا وام دهيد، وامى نيکو و بدانيد آنچه از کارهاى خير مى کنيد و از پيش براى خود مى فرستيد، نزد خدايش مى يابيد. اما بهتر از آنچه که کرديد و با اجرى عظيم تر. و از خدا طلب مغفرت کنيد که خدا آمرزنده و رحيم است (۲۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۱۵ «بیان آیه» تخفيف در دستور تهجّد و قيام برای نماز شب سخن در اين آيه شريفه، براى تخفيف دادن به دستورى است که در اول سوره، به شخص رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» داد، و در آيه «إنّ هذِهِ تَذکِرَة...»، در وسط سوره، آن دستور را به عموم مؤمنين تعميم داد. و آن عبارت بود از: پرداختن به نماز شب و تهجد. در اين آيه مى خواهد بفرمايد: خدا از مؤمنان اکتفا کرد به هر مقدارى که بتوانند از قرآن تلاوت کنند. پس آيه شريفه مى خواهد دستور اول سوره را تخفيف دهد، نه اين که آن را نسخ نموده، از قيام در دو ثلث شب، و يا نصف آن، و يا ثلث آن منع کند. در اخبار زيادى وارد شده که خصوص اين آيه بعد از گذشتن هشت ماه و يا يک سال و يا ده سال از نزول آيات اول سوره در مکه نازل شد، وليکن اين حرف از اين نظر سست است، که در آيه شريفه، جمله «أقِيمُوا الصّلوة و آتُوا الزّکَوة وَ أقرِضُوا اللّه قَرضاً حَسَناً» آمده، و ظاهر آن اين است که مراد از زکات - مخصوصا بدان جهت که بعد از نماز و قبل از مسأله انفاق مستحبى آمده - زکات واجب باشد، و همه مى دانيم که زکات بعد از هجرت در مدينه واجب شده. پس نزول اين آيه در مدينه بوده، و اين که بعضى گفته اند: زکات در مکه واجب شد، ولى نصاب آن تعيين نشد تا در مدينه معين گرديد، و همچنين اين که بعضى ديگر گفته اند: ممکن است آيه شريفه قبل از حکمش نازل شده باشد، و حکمش بعد از مدتى که از نزول آيه گذشت، واجب شده باشد، وجوهى بدون دليل هستند. علاوه بر بى دليل بودن اين سخنان، در آيه شريفه سخن از قتال هم رفته، مى فرمايد: «وَ آخَرُون يُقَاتِلُونَ فِى سَبِيل اللّه» با اين که مى دانيم در مکه در جوّ آن چنانى مصلحت نبوده که در متن آيه سخن از قتال به ميان آيد، و به هرحال ظاهر اين است که آيه شريفه در مدينه نازل شده باشد نه در مکه، و بعضى از مفسران هم، به اين نظريه متمايل شده اند. «إِنَّ رَبَّک يَعْلَمُ أَنَّک تَقُومُ أَدْنى مِن ثُلُثىِ الَّيْلِ وَ نِصفَهُ وَ ثُلُثَهُ ...»: خطاب در اين آيه به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، و تعبير به «رَبّک» اشاره است به اين که رحمت و عنايت الهى شامل آن جناب است، و همچنين تعبير به «يَعلَمُ أنّک تَقُومُ ...»، بويى از شکر مى دهد، و از لحنش پيداست که مى خواهد از آن جناب تشکر کند. آرى خودش فرموده «وَ کَانَ سَعيُکُم مَشکُوراً». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۱۶ «تَقُومُ أدنى مِن ثُلُثَى اللّيلِ وَ نِصفَهُ وَ ثُلُثَهُ » - کلمه «أدنى» اسم تفضيل از مصدر «دُنُو» است، که به معناى نزديکى است، ولى در عرف، استعمال اين ماده در موردى شايع شده که علاوه بر نزديک بودنش به چيزى کمتر از آن هم باشد. مثلا عدد «نُه» و عدد «يازده»، هر دو به عدد ده نزديک اند، اما کلمه «أدنى مِن عَشَره» را تنها در پايين تر از ده مثلا «نُه» استعمال مى کنند، نه در بالاتر از آن مثلا «يازده». پس معناى جمله «أدنى مِن ثُلُثَى اللِيل»، کمى کمتر از دو ثلث شب است. «واو» عاطفه در جمله «وَ نِصفَهُ وَ ثُلُثَهُ»، صرفا براى مطلق جمع است، و مى خواهد بفرمايد: خداى تعالى مى داند که تو در بعضى از شب ها کمتر از دو ثلث شب، و در بعضى از شب ها نصف شب، و در بعضى ثلث شب را به نماز مى ايستى. و مراد از «معيّت» در جمله «وَ طَائّفَة مِنَ الّذِينَ مَعَک»، معيّت در ايمان است، و حرف «مِن» براى تبعيض است. و بنابراين، آيه شريفه دلالت دارد بر اين که بعضى از مؤمنين نماز شب مى خواندند، همان طور که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى خواند. ولى بعضى از مفسران حرف «مِن» را بيانيه گرفته اند، که مى دانيد درست نيست. و جمله «وَ اللّهُ يُقَدّرُ اللِيلَ وَ النّهار» در مقام تعليل براى جمله «إنّ رَبّکَ يَعلَمُ» است، و معناى مجموع آن دو اين است که: چگونه خدا نداند، با اين که خدا آن کسى است که خلقت و تدبير منتهى به اوست. در اين تعليل مى بينيم تقدير، يعنى تعيين مقدار شب و روز و ثلث و نصف و دو ثلث آن ها را به اللّه نسبت داده، نه به نام «رَبّ»، يا نام ديگر، و اين براى آن است که اندازه گيرى مخلوق از شؤون خلقت است، و خلقت مستند به اللّه است، که هر چيزى به او منتهى مى شود. «عَلِمَ أن لَن تُحصُوهُ فَتَابَ عَلَيکُم فَاقرَؤا مَا تَيَسّر مِنَ القُرآن» - کلمه «إحصاء» که مصدر فعل «تحصوه» است، به معناى به دست آوردن و احاطه يافتن به مقدار هر چيز، و تعداد آن است. و ضمير در «لَن تُحصُوهُ» به تقدير مستفاد از «يُقَدّرُ اللّيل...»، و يا به قيام مستفاد از «تَقُومُ أدنى...» بر مى گردد، مى فرمايد: همه شما نمى توانيد يک سوم و يک دوم و دو سوم شب هاى سال را به خاطر کوتاهى و بلندى آن در ايام سال اندازه گيرى بکنيد، و مخصوصا دشوارى اين اندازه گيرى وقتى بيشتر مى شود که کسى بخواهد اول شب بخوابد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۱۷ و درست در يک دوم و يا يک سوم و يا دو سوم شب از خواب برخيزد، مگر اين که از باب احتياط همه شب را بيدار بماند، تا يقين کند آن مقدارى که مى خواسته بيدار باشد، بيدار بوده است، و يا چاره اى ديگر بينديشد. پس مراد از اين که فرمود: «خدا دانست که شما نمى توانيد اين مقادير را به دست آوريد»، اين است که اين احاطه، براى عموم شما مکلّفين ميسر نيست. نه اين که حتى هيچ فردى نمى تواند چنين احاطه اى پيدا کند. و مراد از اين که فرمود: «به همين جهت بر شما توبه کرد»، اين است که به رحمت الهيّه اش، به طرف شما توجه و رجوع کرد و تکليف شما را در اين باب تخفيف داد. بنابراين، خداى تعالى بر بندگان خود توبه و رجوعى دارد، و آن اين است که رحمت خود را بر آنان بسط دهد. و اثر اين توبه خدا آن است که بندگان، موفق به توبه و رجوع به وى شوند. و يا اين است که موفق به هر اطاعتى گردند. و يا اين است که بعضى از تکاليف دشوار را به کلّى بر دارد. و يا در آن تخفيفى بدهد، که قرآن کريم در باره اولين اثر که براى توبه خدا شمرديم، فرموده: «ثُمّ تَابَ عَلَيهِم لِيَتُوبُوا». علاوه بر آن توبه، خداوند يک توبه ديگرى دارد، و آن بعد از توبه بندگان است. و اثرش اين است که توبه آنان را قبول نموده، گناهانشان را مى آمرزد، و ما در سابق هم، به اين معنا اشاره کرده بوديم. تخفیف الهی و برخورداری از نعمت شب زنده داری و منظور از اين که فرمود: «پس از قرآن، هرچه برايتان ميسور بود، بخوانيد»، اين است که در وظيفه شب زنده دارى و مقدار آن براى عموم تخفيف دهد، و اگر حرف «فاء» را بر سر جمله آورد، و فرمود: «فَاقرَؤُا»، براى اين بود که بفهماند اين تخفيف نتيجه علم خدا به دشوارى آن اندازه گيری ها براى مکلفين است. و لازمه اين تخفيف، توسعه يافتن تکليف براى عموم مکلّفين، و برخوردارى همه از نعمت شب زنده دارى است. هر کس به مقدار وُسعش، نه اين که خواسته باشد حکم ثلث و نصف و کمتر از دو ثلث را، حتى براى آن فردى که قدرت احصاى آن را دارد، نسخ کند، و بفرمايد: از اين به بعد، اين عمل بدعت و حرام است. براى اين که گفتيم اين عمل، براى غالب مردم دشوار است، نه براى همه. و اگر براى همه غير ميّسر بود، و حتى يک نفر هم قادر به انجام آن نبود، از اول تشريع نمى شد. چون خداى تعالى، هيچ فردى را تکليف به غير ميسور نمى کند: «لا يُکَلّفُ اللّهُ نَفساً إلّا وُسعَهَا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۱۸ علاوه بر اين، در آيه شريفه، پيغمبر خود و طايفه اى از مؤمنان را تصديق کرده که ثلث و يا نصف و يا کمتر از دو ثلث را شب زنده دارى مى کردند، و مى توانستند اين اندازه ها را رعايت کنند، و ميسر نبودن آن را به جميع مردم نسبت داده، و معلوم است که جميع مردم، عبارتند از: آن ها که اين کار را مى کردند، و آن هايى که نمى کردند. پس حکم شب زنده دارى، شاقّ بر مجموع من حيث المجموع است، نه شاقّ بر تک تک عموم مسلمانان. و چون چنين است، تکليف را طورى تخفيف داد که هم اصل تکليف براى افرادى که قادر بر اندازه گيرى هستند بماند، و هم آسانتر آن براى همه ميسور شود، و فرمود: «فَاقرَؤُا مَا تَيَسّر مِنَ القُرآن»، و حکم شب زنده دارى، چه حدّ اکثرش، يعنى ثلث و دو ثلث و نصف، و چه حدّ اقلش، يعنى خواندن مقدار ميسور از قرآن براى عموم مؤمنين مستحب است. مفسران در اين که منظور از «قيام ليل» چيست، اختلاف کرده اند، آيا قرائت قرآن در خارج نماز است و يا خود نماز خواندن در شب است؟ و بنابر اين که منظور نماز باشد، اختلاف کرده اند در اين که آيا اين نماز بر پيامبر «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و همه مؤمنين واجب است، و يا براى همه مستحب است، و يا بر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» واجب و بر سايرين مستحب است؟ و نيز اختلاف کرده اند در اين که: آيا آيه مربوط به قيام ليل به وسيله آيه مورد بحث نسخ شده؟ و آيا حکم نماز شب مبدّل به قرائت قرآن، به قدر ميسور شده؟ و اين اقوال کثير چيزى نيست که تعرض به آن ها فايده داشته باشد. «عَلِمَ أن سَيَکُون مِنکُم مَرضى وَ آخَرُونَ يَضرِبُونَ فِى الأرضِ يَبتَغُونَ مِن فَضلِ اللّه وَ آخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِى سَبِيل اللّه» - اين قسمت از آيه، به مصلحت ديگرى که باعث تخفيف در امر به قيام در ثلث و نصف و کمتر از دو ثلث شد، اشاره مى کند، مى فرمايد: علاوه بر اين که حکم ياد شده بر عامه مکلفين دشوار است، اين دشوارى در باره بيماران و مسافران و بيشتر رزمندگان است. و مراد از ضَرب فِى الأرض، مسافرت، و مراد از «ابتغَاء مِن فَضلِ الله»، طلب روزى از راه مسافرت به نواحى زمين براى تجارت است. «فَاقرَؤُا مَا تَيَسّر مِنهُ وَ أقِيمُوا الصلوة وَ آتُوا الزّکوة وَ أقرِضُوا اللّه قَرضاً حَسَناً» - در اين قسمت از آيه حکم تخفيف را تکرار مى کند تا مطلب تأکيد شود، و ضمير «مِنهُ» به قرآن بر مى گردد. و مراد از خواندن از قرآن به مقدارى که ميسور باشد، نماز خواندن به مقدارى است مناسب، با وسعت زمانى که شب زنده دارى کرده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۱۹ و مراد از «نمازى که مأمور شده اند، به جاى آورند»، نمازهاى واجب است. بنابراين، اگر آيه را مدنى بدانيم، منظور همين نمازهاى واجب پنجگانه خواهد بود. و اگر مکّى باشد، بايد بگوييم منظور نمازهايى است که قبل از هجرت واجب بوده. و مراد از «زکات»، زکات واجب است، و منظور از «قرض دادن آن به خداى تعالى»، انفاق هاى غير زکات و صدقات مالى است که در راه خدا داده مى شود. و عطف امر به اقامه نماز و دادن زکات و قرض دادن به خدا به مسأله تخفيف، براى اشاره به اين معنا بوده که تکاليف دينى، همچنان به وجوب و اهميت خود باقى است، و خداى تعالى، همچنان به امر آن اعتنا دارد. پس کسى خيال نکند که تخفيف از شب زنده دارى به ساير وظائف سرايت کرده. در حقيقت آيه مورد بحث از اين نظر شبيه به آيه نجوى است، که وقتى (به منظور تخفيف) حکم صدقه دادن قبل از نجواى با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را بر مى دارد، بلافاصله مسأله وجوب نماز و زکات و اطاعت خدا و رسولش را خاطرنشان مى سازد و مى فرمايد: «فَإذ لَم تَفعَلُوا وَ تَابَ اللّهُ عَلَيکُم فَأقِيمُوا الصّلوة وَ آتُوا الزّکوة وَ أطِيعُوا اللّه وَ رَسُولَهُ». «وَ مَا تُقَدّمُوا لِأنفُسِکُم مِن خَيرٍ تَجِدُوهُ عِندَ اللّه هُوَ خَيراً وَ أعظَمُ أجراً» - کلمه «مِن خَيرٍ» بيان «ما» است، و مراد از «خير مطلق»، اطاعت است. چه واجب و چه مستحب. و کلمه «هُوَ»، يا ضمير فصل است، و يا تأکيد ضمير در «تَجِدُوهُ» است. و معناى آيه اين است که: هر اطاعتى که به نفع خود از پيش بفرستيد - يعنى براى اين که با آن زندگى آخرتى خود را تأمين کنيد - نزد خدا آن را خواهيد ديد. يعنى در روز «لقاء اللّه»، آن را بهتر از همه کارهاى نيک که مى کرديد، و يا بهتر از هر چيزى که در دنيا باقى مى گذاريد، و پر اجرتر از آن، خواهيد يافت. «وَ استَغفِرُوا اللّهَ إنّ اللّه غَفُورٌ رَحِيم» - سوره مورد بحث را با امر به استغفار ختم نمود، و در اين که فرمود: «به درستى خدا غفور و رحيم است»، اشعارى به وعده مغفرت و رحمت هم دارد، و بعيد نيست مراد از «استغفار» انجام مطلق طاعات باشد. چون طاعات وسائلى هستند که با آن، مغفرت خدا شامل حال آدمى مى شود. پس مى توان گفت: هر طاعتى استغفار است. رده:تفسیر المیزان