سوره حج(الحج)، آیه ۳۴ · جزء ۱۷ · صفحه ۳۳۶
وَ لِكُلِ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَإِلٰهُكُمْ إِلٰهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ
برای هر امّتی قربانگاهی قرار دادیم، تا نام خدا را (به هنگام قربانی) بر چهارپایانی که به آنان روزی دادهایم ببرند، و خدای شما معبود واحدی است؛ در برابر (فرمان) او تسلیم شوید و بشارت ده متواضعان و تسلیمشوندگان را.
معنی کلمات و عبارات
«مَنسَکاً»: عبادت. در اینجا به قرینه (لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللهِ ...) مراد قربانی، یعنی ذبح حیوان برای فقراء است. «أَسْلِمُوا»: مخلص شوید. منقاد و مطیع شوید. «الْمُخْبِتِینَ»: افراد متواضع و مُقِرّ به بندگی و مطمئنّ از ایمان خود (نگا: هود / ، حجّ / ). ایمانداران خاضع و خاکی.
نزول
سال ۱۵ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال
شأن نزول: شأن نزول آیات ۳۴ و ۳۵
محمد بن العباس بعد از دو واسطه از عیسى بن داود او از امام کاظم علیهالسلام نقل نماید و گوید: از امام درباره این قسمت از آیه ۳۴ «وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ» و آیه ۳۵ سؤال کردم، فرمود: درباره ما اهل البیت علیهمالسلام بخصوص نازل شده است.
البرهان فی تفسیرالقرآن.
در آن زمان چه میگذشت (۱۰ رویداد)
- فرض شدن روزه رمضانمرتبط با نزول
15 بعثت · مدینه - کشته شدن کعب بن اشرف
15 بعثت · مدینه - تغییر قبله از بیتالمقدس به کعبه
15 بعثت · مدینه - غزوه بحران
15 بعثت · بحران - غزوه ذی امر
15 بعثت · ذی امر - غزوه قرقرة الکدر
15 بعثت · قرقرة الکدر - اخراج بنیقینقاع از مدینه
15 بعثت · مدینه - سریه نخله
15 بعثت · نخله - غزوه سویق
15 بعثت · قرقرة الکدر / اطراف مدینه - تشریع زکات فطر و نماز عید
15 بعثت · مدینه
نکات آیه
۱ - تکلیف قربانى، از احکام مشترک تمامى ادیان آسمانى «و لکلّ أُمّة جعلنا منسکًا»
«مَنسک» مشتق از مصدر «نُسک» است. «نُسک»; یعنى، اظهار کردن طاعت و انقیاد خود به خدا، به وسیله قربانى کردن دام. بنابراین «منسک» در آیه یاد شده، مى تواند مصدر میمى باشد; یعنى، ما براى هر امتى از امت هاى پیشین، عبادتى قرار دادیم که با قربانى کردن دام هاى خود به ما تقرب جویند. هم چنین مى تواند اسم مکان باشد; یعنى، براى هر امتى محلى براى قربانى کردن قرار دادیم و نیز مى تواند اسم زمان باشد; یعنى، براى هر امتى، زمانى براى انجام مراسم قربانى مشخص ساختیم برداشت فوق، بر پایه احتمال اول است.
۲ - هر یک از امت هاى پیشین، داراى قربانگاهى تعیین شده از سوى خداوند «و لکلّ أُمّة جعلنا منسکًا»
۳ - مراسم قربانى، داراى زمان مشخص در هریک از ادیان آسمانى پیشین «و لکلّ أُمّة جعلنا منسکًا»
۴ - لزوم به زبان آوردن نام خدا، به هنگام ذبح یا نحر قربانى «لیذکروا اسم اللّه على ما رزقهم من بهیمة الأنعم»
۵ - ذکر نام خدا به هنگام ذبح یا نحر حیوان، فلسفه تشریع قربانى براى امت ها «و لکلّ أُمّة جعلنا منسکًا لیذکروا اسم اللّه ... الأنعم»
۶ - جواز قربانى کردن به هر یک از شتر، گاو و گوسفند «على ما رزقهم من بهیمة الأنعم»
«أنعام» (جمع «نعم») در اصل به معناى شتران است. لکن گاهى براى مجموع شتر، گاو و گوسفند به کار مى رود. به اعتقاد همه مفسران، مقصود از «أنعام» در این جا، معناى دوم (مجموع شتر، گاو و گوسفند) است . گفتنى است که «بهیمة» به معناى چهارپا و اضافه آن به «أنعام» بیانیه است; یعنى، چهارپایى که عبارت است از شتر، گاو و گوسفند.
۷ - جواز ذکر هریک از نام هاى خداوند (اللّه، رحمان و ...) به هنگام ذبح و یا نحر قربانى «لیذکروا اسم اللّه على ما رزقهم من بهیمة الأنعم»
اضافه «اسم» به «اللّه»، مى تواند اضافه بیانیه باشد. در این صورت «اسم اللّه»;یعنى، اسمى که عبارت از «اللّه» است. هم چنین مى تواند اضافیه لامیه باشد. بنابراین «اسم اللّه»; یعنى، هر اسمى که براى خدا هست. برپایه احتمال، اول ذکر هر نامى به جز «اللّه» در ذبح قربانى کافى نیست. برداشت فوق، برپایه احتمال دوم است.
۸ - شتر، گاو و گوسفند، روزى انسان ها و عطاى خداوند به آنان «على ما رزقهم من بهیمة الأنعم»
۹ - مراسم قربانى، عبادت خدا و سپاس گزارى در برابر نعمت هاى او است. «جعلنا منسکًا ... على ما رزقهم من بهیمة الأنعم»
۱۰ - توجه به منبع یگانه تشریع، مقتضى پذیرش معبودیت خدا و نفى پرستش گرى غیر او «و لکلّ أُمّة جعلنا منسکًا ... فإلهکم إله وحد»
«فاء» در «فإلهکم» تفریعیه بوده و بیانگر این نکته است که هر کس پیرامون مراسم قربانى، اندیشه کند و ببیند که همه امت هاى پیشین داراى یک رویه مشترک در آن بودند (همه موظف بودند که قربانى را با نام خدا و به منظور تقرب به او ذبح کنند) پى خواهد برد که سرچشمه تشریع قربانى، تنها خداوند است و اگر خدایان دیگرى وجود مى داشتند، قهراً این مراسم به صورت هاى دیگرى نیز تشریع مى شد.
۱۱ - خدا، تنها معبود شایسته پرستش «فإلهکم إله وحد»
۱۲ - الوهیت یگانه خدا، مقتضى تسلیم محض بودن در برابر او و روى بر تافتن از غیر او «فإلهکم إله وحد فله أسلموا»
«له» متعلق به «أسلموا» بوده و تقدیم آن مفید حصر است; یعنى، فقط تسلیم خدا بشوید و از طاعت غیر او روى برتابید. تفریع «له أسلموا» بر جمله «إلهکم إله واحد» با حرف «فا»، این معنا را مى رساند که: با توجه به این که معبود همه شما، تنها خداى یگانه است، ضرورت دارد که تنها از او فرمان ببرید و از تسلیم شدن به غیر او، بپرهیزید.
۱۳ - ایمان راسخ به یگانگى خدا، آرام بخش دل و جان آدمى است. «فإلهکم إله وحد... و بشّر المخبتین»
«إخبات» (مصدر «مخبتین») مشتق از «خبت» است. «خَبت» نیز به زمین وسیع و هموارى گفته مى شود که خالى از فراز و نشیب است. بنابراین «مخبت» به کسى گفته مى شود که داراى دلى آرام و مطمئن و به دور از اضطراب و تشویش است. و مقصود از «مخبتین» در این جا، مؤمنانى اند که به یگانگى خدا اطمینان داشته و از هرگونه پندارهاى شرک آمیز، مبرا هستند.
۱۴ - مؤمنان راستین و مبرا از پندارهاى شرک آمیز، داراى آینده اى سعادتمند و سرشار از خوشبختى و شادکامى «و بشّر المخبتین»
۱۵ - پرستش خداى یگانه و اطاعت بى چون و چرا از دستورات او، از نشانه هاى ایمان راستین و مبرا بودن از پندارهاى شرک آمیز «فإلهکم إله وحد فله أسلموا و بشّر المخبتین»
۱۶ - انجام اعمال و مناسک حج با حفظ همه حدود و مقررات آن، از نشانه هاى ایمان راستین «و لکلّ أُمّة جعلنا منسکًا... فإلهکم إله وحد فله أسلموا و بشّر المخبتین»
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۷–۳۷ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۲۵–۳۷ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۳۴ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۳۴ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۳۴ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۳۴ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۳۴ - تفسیر روان جاوید
آیات ۳۲–۳۵ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۳۴
موضوعات
دستهبندی موضوعی
اهمیت ذبح قربانیبسمله در نحرتخییر در قربانی حجذکر توحید افعالیزمینه معبودیت خداسرور مؤمنانقربانی حج در ادیانقربانگاه در امتهای پیشیننامهای خدا در ذبحگاو قربانی حجگوسفند قربانی حجآثار توحید ذاتیوقت ذبح قربانی حجشتر قربانی حجقربانی در ادیانفلسفه قربانیرزاقیت خداآثار حجنعمت گاونعمت گوسفندنعمت شتربسمله در ذبحسعادت مؤمنانحسن فرجام مؤمنانزمینه تسلیم به خداروزی انساناحکام ذبحرد شرکعوامل آرامشاحکام حجآثار توحید عبادیآثار تسلیم به خداملاک معبودیتتعالیم ادیانهماهنگی ادیانآثار اطاعت از خداعبادت خدانشانه های ایمانآثار ایمان به خداشکر نعمتتوحید عبادیفلسفه احکامعطایای خداجهان بینی توحیدیاختصاصات خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۱۱۷)
- اقامه نماز، از نشانههای اخبات در برابر خداوند+۱ آیه
- انفاق مال و دستگیری از نیازمندان، از اثار اخبات در برابر خداوند+۱ آیه
- ترس و خشیت شدید از خداوند هنگام یاد خدا، از نشانههای اخبات+۱ آیه
- صبر بر مشکلات و مصیبتها، از نشانههای اخبات در برابر خداوند+۱ آیه
- اقامه نماز از اوصاف دیگر مخبتان در برابر خداوند+۱ آیه
- انجام اعمال و مناسک حج با حفظ حدود و مقرّرات ان، از نشانههای مخبتان
- مخبتان از انفاقکنندگان در راه خدا+۱ آیه
- پذیرش توحید و نفی هرگونه شرک، از اوصاف مخبتان
- ترس و خشیت شدید از خداوند، از نشانههای مخبتان+۱ آیه
- مخبتان، انسانهایی تسلیم در برابر خداوند
- ذکر خداوند هنگام ذبح حیوان، از سوی مخبتان
- مخبتان، انسانهایی شکیبا در برابر مشکلات و ناملایمات+۱ آیه
- بشارت خداوند به تسلیم شدگان محض در برابر اوامر خداوند
- پیامبر(صلی الله علیه واله) موظف به بشارت دادن به مخبتین
- جواز ذکر هر یک از نامهای خدا به هنگام ذبح یا نحر قربانی+۳ آیه
- لزوم ذکر نام خدا هنگام ذبح یا نحر قربانی+۱ آیه
- وجوب ذکر نام خدا هنگام نحر کردن شتران قربانی+۲ آیه
- لزوم اطاعت از خدا و فرمانهای او
- خداوند، اله حقیقی و یگانه+۳ آیه
- وجود ایین قربانی میان امّتها جهت تقرّب به خدا+۱ آیه
- خداوند، تعیین کننده عبادت خاص برای هر یک از امّتها+۱ آیه
- خداوند، تعیینکننده اماکنی مخصوص برای عبادت هر یک از امّتها+۱ آیه
- لزوم یاداوری نام خدا هنگام ذبح و نحر انعام+۱ آیه
- ذبح و نحر انعام به صورت قربانی، امری رایج میان همه امّتها
- لزوم قربانی کردن انعام با ذکر خدا در ایّام حج+۱ آیه
- وجود منافع و فواید متعدّد در انعام برای انسان
- انعام از روزیهای الهی برای استفاده انسانها+۱ آیه
- وصول به مقام مخبتین از اثار انفاق مال+۱ آیه
- بشارت الهی به فروتنان انفاقگر+۱ آیه
- انفاق از روزیهای خدادادی از اوصاف متواضعان (مخبتین)+۱ آیه
- متواضعان، انفاق کننده بخشی از داراییهای خود+۱ آیه
- متواضعانِ خاشع، شایسته دریافت بشارت خداوند
- بشارتدهی، از وظایف تبلیغی پیامبر(صلی الله علیه واله)+۱ آیه
- خشوع در برابر خداوند، عامل بشارت الهی
- الوهیّت یگانه خداوند فلسفه دعوت به تسلیم همگان در برابر او
- اعتقاد به توحید، زمینه تسلیم در برابر خداوند
- الوهیّت یگانه خدا، مقتضی تسلیم بودن در برابر او و روی برتافتن از غیر او+۱ آیه
- انحصار الوهیّت و معبود به حق، در ذات خدای یگانه+۳ آیه
- لزوم اخبات و فروتنی قلبی در مقابل خدا+۲ آیه
- جواز و کفایت ذکر هر یک از نامهای خدا، هنگام ذبح یا نحر قربانی+۵ آیه
- وجوب اطاعت از فرمانهای خدا
- پیامبر(صلی الله علیه واله) موظّف به بشارت مخبتان و متواضعان
- وجوب به زبان اوردن نام خدا، هنگام ذبح یا نحر قربانی+۳ آیه
- جواز ذکر هر یک از نامهای خداوند (اللّه، رحمان و...)، هنگام ذبح یا نحر قربانی+۳ آیه
- وجوب ذکر نام خدا هنگام ذبح و نحر حیوانات برای استفاده از انها+۹ آیه
- جواز ذکر هر یک از نامهای خدا، هنگام ذبح یا نحر+۳ آیه
- حلیت گوشت ذبح شده با ذکر نام خدا+۴ آیه
- وجوب ذکر نام خدا، هنگام ذبح و نحر حیوانات، برای استفاده از انها+۹ آیه
- جواز ذکر هر یک از نام های خدا به هنگام ذبح یا نحر قربانی+۳ آیه
- مشروعیّت قربانی، در امّتهای گذشته+۱ آیه
- وجوب ذکر نام خدا، هنگام نحر شتران قربانی+۲ آیه
- جواز ذکر هر یک از نامهای خدا، هنگام ذبح یا نحر قربانی+۳ آیه
- خوردن گوشت انعام، مباح برای انسان+۲ آیه
- خوف شدید از خدا هنگام یاد او، از نشانه های متواضعان+۱ آیه
- خوف شدید از خدا هنگام یاد او، از اوصاف مخبتین+۱ آیه
- مخبتین خایف، مورد بشارت خدا+۱ آیه
- لزوم یاداوری نام خدا هنگام ذبح و نحر انعام+۱ آیه
- ذبح و نحر انعام به صورت قربانی امری رایج میان همه امّتها
- لزوم ذبح و قربانی کردن انعام با ذکر خدا در ایّام حج+۱ آیه
- رواج ذکر تسمیه هنگام ذبح و نحر انعام در سایر ادیان
- خوف دلهای متواضعان، هنگام ذکر خدا+۱ آیه
- لزوم ذکر نام خدا، هنگام ذبح یا نحر قربانی+۲ آیه
- ذکر نام خدا در وقت قربانی، سنّت مشترک بین همه امّتها
- لزوم ذکر و یاد خدا، هنگام ذبح حیوانهای روزی داده شده الهی+۱ آیه
- انعام (شتر، گاو و گوسفند)، روزی و عطای خدا به انسانها+۲ آیه
- حاجیان، موظّف به قربانی از روزیهای (شتر، گاو و گوسفند) عطا شده به ایشان+۲ آیه
- انفاق مخبتین، از رزق خود+۱ آیه
- انعام (شتر، گاو، گوسفند)، از مصادیق رزق خدا به انسان+۲ آیه
- خداوند، فراهم اورنده رزق و روزی انسانها+۳ آیه
- جواز قربانی کردن شتر، در مراسم حج+۳ آیه
- وجوب ذکر نام خدا، هنگام نحر کردن شتر قربانی، در قربانگاه (منا)+۲ آیه
- قربانی کردن شتر، از مناسک حج برای امّت اسلامی+۱ آیه
- وجود نداشتن هیچ گونه شریک برای خدا+۳ آیه
- شریعتهای اسمانی، دارای پیشینه و قدمت تاریخی
- شرایع گوناگون اسمانی، برای امّتهای مختلف+۱ آیه
- قربانی در راه خدا و مراسم خاصّ ان، از احکام موجود در تمامی شرایع اسمانی+۱ آیه
- صبر و شکیبایی در برابر حوادث و ناملایمات درپی دارنده بشارت الهی+۳ آیه
- فرمان خدا به پیامبر(صلی الله علیه واله) مبنی بر دادن بشارت به صابران+۲ آیه
- فروتنان، شخصیّت هایی صبور در برابر مصیبتها+۱ آیه
- بهره مندی مخبتین از بشارت الهی در سایه شکیبایی+۱ آیه
- اخبات و تواضع از عوامل دستیابی به صبر+۱ آیه
- شکیبایی در برابر مصایب مورد تشویق و بشارت الهی+۳ آیه
- وجود روحیّه پرستش و عبادت، از دیر باز در انسانها+۱ آیه
- تنها خدا، شایسته عبادت+۲ آیه
- عبادت خدای یکتا، موجب تسلیم شدن در برابر او
- خداوند، تشریع کننده عبادت خاصّ، برای هر یک از امّتها+۱ آیه
- خداوند، تعیین کننده اماکنی مخصوص، برای عبادت هر یک از امّتها+۱ آیه
- یاد خدا و توجه به او، فلسفه مشترک تمامی عبادتها+۱ آیه
- بیان چگونگی عبادت، از شیون خداوند+۲ آیه
- خداوند، تعیین کننده اماکنی مخصوص، برای عبادت هر یک از امّتها+۱ آیه
- معبود راستین و حقیقی همه انسانها، معبودی یگانه و یکتا+۱ آیه
- اخلاص و یاد خدا در قربانی، هدف از تشریع ان، در میان امّتها
- تشریعِ تنها یک نوع قربانی (قربانی برای خداوند) از جانب خدا
- تشریعِ قربانی برای همه اُمّتها، از سوی خداوند+۱ آیه
- تشریعِ قربانی برای همه امتها، مقتضی پرستش خدای یگانه و تسلیم و انقیاد تنها در برابر او
- یاد خداوند، فلسفه تشریع قربانی از ناحیه او+۱ آیه
- رایج بودن قربانی انعام، در میان امّتها
- قرار داده شدن قربانی، برای همه امّتها+۱ آیه
- قرار داده شدن مکان خاص، جهت اجرای قربانی، برای همه اُمّتها، از سوی خداوند+۱ آیه
- یاد خدا، موجب خشیت قلب مخبتان(فروتنان)+۱ آیه
- قلب، جایگاه ترس و بیم ادمی+۱ آیه
- محمّد صلی الله علیه و اله، مامور ابلاغ بشارت الهی به مخبتان و خاضعان در برابر خدا
- اخبات و فروتنی در برابر خداوند، از عوامل مدح خداوند
- مدح خداوند از فروتنان بیمناک از خداوند، به علت صبر انان در مصیبت و اقامه نماز و انفاق در راه خدا+۱ آیه
- صبر در مصیبتها و سختیها، موجب دریافت بشارت الهی+۱ آیه
- صبر در برابر مصیبتها، نشانه اخبات و فروتنی+۱ آیه
- وجوب ذکر نام خدا، هنگام نحر شتران قربانی+۲ آیه
- رایج بودن نحر و ذکر نام خدا در بین امّتها، هنگام نحر شتر در مناسک حج
- نحر شتر یا ذبح انعام در محلّ خود «منا» و رو به قبله از مناسک حج+۱ آیه
- مکّه مکرّمه محلّ نحر و یا ذبح انعام در عمره مفرده+۱ آیه
- اقامه نماز، سبب قرار گرفتن در زمره مخبتان و خاضعان در برابر خدا+۱ آیه
- مخبتان، از اقامهکنندگان نماز+۱ آیه
- وجوب اطاعت از اوامر خدا
- بشارت به محبان و متواضعان، از واجبات و وظایف پیامبر صلی الله علیه و اله
- وجوب به زبان اوردن نام خدا، هنگام ذبح یا نحر قربانی+۳ آیه
- وجوب ذکر نام خدا، هنگام ذبح و یا نحر کردن قربانی+۳ آیه
- وجوب ذکر نام خدا، هنگام ذبح و یا نحر حیوانات، برای استفاده از انها+۹ آیه