آیه ۳ سوره ضحی

سوره ضحی(الضحى)، آیه ۳ · جزء ۳۰ · صفحه ۵۹۶

مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ مَا قَلَى

که خداوند هرگز تو را وانگذاشته و مورد خشم قرار نداده است!

معنی کلمات و عبارات
«مَا وَدَّعَکَ»: تو را ترک و رها نکرده است. به ترک تو نگفته است. «مَا قَلَی»: خشم نگرفته است و دشمن نداشته است.
نزول

سال ۲ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال

شأن نزول: شأن نزول آیات ۱ تا ۳

«شیخ طوسى» گویند: وقتى که وحى رسول خدا صلی الله علیه و آله تا پانزده شب به تأخیر افتاد. عده اى از مشرکین گفتند: خداوند از محمد صرفنظر کرده و او را واگذاشته است سپس این سوره نازل گردید.

در تفسیر على بن ابراهیم از ابوالجارود و او از امام باقر علیه‌السلام نقل نماید که فرمود: وقتى که اولین سوره قرآن «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّک الَّذِی خَلَقَ» بر پیامبر نازل شد. چندى وحى تعطیل گردید تا این که خدیچه زوجه پیامبر به وى گفت: شاید خداوند تو را ترک کرده باشد که به سوى تو وحى نمى فرستد سپس آیه ۳ نازل شد و صاحب مجمع البیان از ابن جریج نقل کند که گفت: مدت قطع وحى دوازده روز بوده و نیز از مقاتل روایت کند که مدت مزبور چهل روز بوده است. سعید بن منصور در سنن خود و فریابى در تفسیر خود از جندب روایت کند که مشرکین مى گفتند: خداوند از پیامبر صرفنظر کرده و به او وحى نمى فرستد و طبرى صاحب جامع البیان از عبدالله بن شداد نقل نماید که خدیجه به پیامبر گفت: خداوند تو را واگذاشته است، حافط ابن حجر گوید: خدیجه و ام‌جمیله هر دو این سخن را به پیامبر گفته بودند. خدیجه از روى همدردى گفته بود و ام‌جمیله از روى شماتت و نیز در صحیح بخارى و صحیح مسلم و دیگران از جندب نقل شده که زنى به عنوان طعنه و شماتت در موقع تعطیل وحى به رسول خدا گفت: یا محمد چطور است که شیطان تو را ترک نموده و واگذاشته است و حاکم صاحب المستدرک نیز از زید بن ارقم شماتت ام‌جمیله را ذکر نموده است.

نکات آیه
۱ - خداوند، هرگز ارتباط خود را با پیامبر(ص) قطع نکرده و به آن حضرت بى اعتنا نبود. «ما ودّعک ربّک» «تودیع» - که در بدرقه مسافر و ترک کردن او متعارف شده است - در این آیه به معناى ترک است (مفردات). فعل هاى «ما ودّع» و «ما قلى»، براساس شأن نزول هایى که براى این سوره ذکر کرده اند، به مقطع خاصى از عمر پیامبر(ص) نظر دارد که نزول وحى در آن مقطع متوقف شده بود; ولى به قرینه آیات بعد - که از آخرت آن حضرت و نیز دوران خردسالى او سخن گفته است - تمام حالات و زمان هاى وجود مبارک پیامبر(ص) مراد است. ۲ - خداوند، تدبیرکننده امور پیامبر(ص) و مربّى او است. «ربّک» ۳ - توجّه پیامبر(ص)، به ربوبیت و عنایت ویژه خداوند به او، مایه اطمینان آن حضرت به قطع نشدن ارتباط الهى با او است. «ما ودّعک ربّک» ۴ - خداوند، هرگز از پیامبر(ص) ناراحت نشد و بر آن حضرت خشم نکرد. «و ما قلى» «قِلى» (مصدر «قَلى»); یعنى، شدت تنفّر و مبغوض داشتن. (مفردات) ۵ - خداوند، پیوند خود را با کسانى که مبغوض او هستند، قطع خواهد کرد. «ما ودّعک ربّک و ما قلى» جمله «ماقلى»، در صدد نفى علت تودیع و به منزله تعلیل براى جمله اول است. ۶ - با وجود ربوبیت و عنایت ویژه خداوند به پیامبر(ص)، موردى براى خشم و بى مهرى به آن حضرت وجود نداشت. «ربّک و ما قلى» ۷ - خداوند، در تأکید بر قطع نشدن ارتباط او با پیامبر(ص) و ناخرسند نبودن از آن حضرت، به نور خورشید و تاریکى شب سوگند یاد کرده است. «و الضحى . و الّیل إذا سجى . ما ودّعک ربّک و ما قلى» این آیه، جواب قسم هایى است که در آغاز سوره آمده بود. ۸ - پیدایش وقفه اى کوتاه در نزول وحى بر پیامبر(ص)، جلوه اى از ربوبیت خداوند و در راستاى تدبیر امور رسالت آن حضرت بود. «ربّک» در شأن نزول هاى متعدد و ناهماهنگ درباره این سوره، این نکته مورد اتفاق است که در نزول پیاپى آیات قرآن، درنگى پدید آمد که پیامبر(ص) را غمگین و مورد شماتت دشمن قرار داد و آیات این سوره، براى آن حضرت مایه تسلاى خاطر گردید. تعبیر «ربّک» بیانگر آن است که همین وقفه نیز، جلوه ربوبیت و تدبیر خداوند بوده و آن حضرت را در مسیر دریافت و ابلاغ پیام هاى الهى، تقویت کرده است. ۹ - تأخیر وحى در برهه اى از دوران نزول قرآن، پیامبر(ص) را نگران ساخته، در معرض زخم زبان دشمن قرار داد. «ما ودّعک ربّک و ما قلى» لحن آیه شریفه و همراه بودن آن با سوگندهاى خداوند، بیانگر اضطراب و رنجیدگى پیامبر(ص) و در صدد آرامش بخشیدن و تسلاى خاطر دادن به آن حضرت است.
تفسیر (۹)
روایات و احادیث

۱۰ - «عن أبى جعفر(ع) فى قوله «ما ودّعک ربّک و ما قلى» و ذلک أنّ جبرئیل أبْطَأ عن رسول اللّه(ص) ... فقالت خدیجة لعلّ ربّک قد ترکک فلایرسل إلیک فأنزل اللّه تبارک و تعالى، «ما ودّعک ربّک و ما قلى»; [منبع: تفسیر قمى، ج ۲، ص ۴۲۸; نورالثقلین، ج ۵، ص ۵۹۴، ح ۶.] از امام باقر(ع) درباره سخن خداوند «ما ودّعک ربّک و ما قلى» روایت شده که فرمود: داستان چنین بود که آمدن جبرئیل نزد رسول خدا(ص) چندى به تأخیر افتاد ...خدیجه گفت: شاید پروردگارت تو را ترک کرده که دیگر [فرشته اى] به سویت نمى فرستد. پس خداى تبارک و تعالى این آیه را نازل فرمود: «ما ودّعک ربّک و ما قلى»».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۳۶)
  • محمّد(صلی الله علیه واله) تحت تربیت خاصّ خداوند+۴ آیه
  • خیر و برتری اخرت نسبت به دنیا، از سوی خداوند برای پیامبر(صلی الله علیه واله)+۱ آیه
  • دلداری پیامبر اکرم(صلی الله علیه واله) از سوی خداوند، با نزول ایات و برشمردن نعمتهای الهی بر وی، پس از قطع موقت وحی+۸ آیه
  • بیان دوران سخت زندگی پیامبر(صلی الله علیه واله) و حمایتهای الهی از ان حضرت، ارامش بخش و مایه تسلاّی ایشان در برابر ازارهای مشرکان+۷ آیه
  • دلداری به پیامبر(صلی الله علیه واله) از سوی خداوند، با وعده عطای پیاپی بر وی تا رسیدن به رضای کامل+۱ آیه
  • سوگند خدا به صبح و هنگام بالا امدن خورشید برای تاکید بر قطع نشدن ارتباط او با پیامبر(صلی الله علیه واله)+۱ آیه
  • نزول قران به صورت تدریج و در فواصل زمانی مختلف
  • سوگند خداوند به گسترش نور خورشید، برای بیان وانگذاشتن پیامبر(صلی الله علیه واله) به حال خود+۱ آیه
  • سوگند خداوند به گسترش نور خورشید، جهت تاکید بر خشم نکردن بر پیامبر(صلی الله علیه واله)+۱ آیه
  • محمّد صلی الله علیه و اله، تحت تربیت خاصّ خداوند+۴ آیه
  • محافظت از پیامبر صلی الله علیه و اله، در مقابل کید کافران و مشرکان+۱ آیه
  • امتنان خداوند بر محمّد صلی الله علیه و اله به وسیله خطابهای بیانکننده نعمت به ان حضرت+۶ آیه
  • خطاب خاص خدا به محمد صلی الله علیه و اله با مراد خاص (محمد صلی الله علیه و اله)+۶ آیه
  • مخاطب قرار گرفتن محمد صلی الله علیه و اله به خطاب مهرجویانه، از سوی خداوند+۳ آیه
  • خداوند، ارامشبخش دل پیامبر صلی الله علیه و اله، با یاداوری ترک نکردن ان حضرت
  • ارامشبخشی خدا به پیامبر صلی الله علیه و اله، با یاداوری خیر بودن اخرت بر دنیا+۱ آیه
  • ارامشبخشی خدا به پیامبر صلی الله علیه و اله، با یاداوری در پناه خدا بودنِ ان حضرت، در دوران کودکی و یتیمی+۱ آیه
  • ارامشبخشی خدا به پیامبر صلی الله علیه و اله، با یاداوری هدایت ان حضرت+۱ آیه
  • ارامشبخشی خدا به پیامبر صلی الله علیه و اله، با یاداوری بینیاز نمودن ان حضرت از فقر+۱ آیه
  • دلداری خداوند، از پیامبراکرم صلی الله علیه و اله، با نزول ایات و برشمردن نعمتهای الهی بر وی، پس از قطع موقّت وحی+۲ آیه
  • دلداری خداوند به پیامبر صلی الله علیه و اله با وعده قطعی به بخشش پیاپی به ان حضرت، تا حدّ رضایت کامل در اخرت+۱ آیه
  • سوگند خداوند به نور خورشید و تاریکی شب جهت تاکید بر قطع نشدن ارتباط او با پیامبر صلی الله علیه و اله و ناخرسند نبودن از ان حضرت+۲ آیه
  • دلداری خداوند به پیامبر صلی الله علیه و اله، با وعده عطای پیاپی بر وی، تا رسیدن ان حضرت به رضایت کامل+۱ آیه
  • حمایت خداوند از پیامبر صلی الله علیه و اله، در برابر زخم زبان دشمنان+۳ آیه
  • تاخیر وحی در برههای از زمان، زمینه زخم زبان دشمنان به پیامبر صلی الله علیه و اله
  • سوگند خداوند، به تداوم حمایت و رها نکردن پیامبر صلی الله علیه و اله در برابر زخم زبانهای مشرکان+۱ آیه
  • بشارت خداوند به پیامبر صلی الله علیه و اله، به بهرهمندی ان حضرت از عطایای موجب رضایت ایشان، در پی زخم زبان مشرکان+۱ آیه
  • اعطای مقام شفاعت به پیامبر صلی الله علیه و اله، نشان توجه خاص پروردگار به او+۱ آیه
  • قسم خدا به روز روشن و شب تاریک، بر ادامه حمایت از محمّد صلی الله علیه و اله و لطف به او+۲ آیه
  • منّت خداوند بر پیامبر صلی الله علیه و اله، به سبب حمایت و عدم خشم بر او+۱ آیه
  • نگرانی پیامبر صلی الله علیه و اله از انقطاع وحی، پس از وقفهای کوتاه در نزول ان+۱ آیه
  • تاخیر وحی به پیامبر صلی الله علیه و اله، سبب نگرانی ان حضرت+۱ آیه
  • دلداری خداوند به پیامبر صلی الله علیه و اله، در مورد تداوم وحی بر وی+۱ آیه
  • سوگند خداوند به نور خورشید، برای تاکید بر قطع نشدن ارتباط او با پیامبر صلی الله علیه و اله و بغض و کینه نداشتن او+۱ آیه
  • پیدایش وقفهای کوتاه در نزول وحی بر پیامبر صلی الله علیه و اله جلوهای از ربوبیت خدا و در راستای تدبیر امور رسالت
  • دلگیر شدن پیامبر صلی الله علیه و اله از انقطاع وحی و تمایلش به نزول بیشتر ملایکه
واژه‌ها