سوره نبأ(النبإ)، آیه ۳۷ · جزء ۳۰ · صفحه ۵۸۳
رَّبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الرَّحْمَٰنِ لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا
همان پروردگار آسمانها و زمین و آنچه در میان آن دو است، پروردگار رحمان! و (در آن روز) هیچ کس حق ندارد بی اجازه او سخنی بگوید (یا شفاعتی کند)!
معنی کلمات و عبارات
«رَبِّ»: بدل از (رَبِّ) آیه پیشین است. «الرَّحْمنِ»: بسیار مهربان. صفت یا بدل (رَبِّ) است. «لا یَمْلِکُونَ»: توان ندارند. نمیتوانند. مرجع ضمیر فاعلی، اهل آسمانها و زمین و سراسر کائنات است. «مِنْهُ»: بیان (خِطَاباً) و بر آن مقدّم است و جنبه تأکید دارد. در معنی چنین است: لا یَمْلِکُونَ أَن یُخَاطِبُوهُ. «خِطَاباً»: مخاطب قرار دادن. زبان به سخن گشودن. گفتگو کردن.
نزول
سال ۶ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۳ رویداد)
نکات آیه
۱ - خداوند، مالک و مدبّر آسمان ها و زمین و تمام موجودات بین آنها است. «ربّ السموت و الأرض و ما بینهما»
۲ - تدبیر امور انسان ها، در اختیار مالک و مدبّر جهان هستى است. «ربّک ... ربّ السموت و الأرض و ما بینهما»
«ربّ السماوات» - که بیانگر «ربّک» در آیه قبل مى باشد - گویاى این است که ربّ تو همان ربّ جهان هستى است و آنان که به ارباب متعدد مى اندیشند، بر خطایند.
۳ - جهان، داراى آسمان هاى متعدد است. «السموت»
۴ - وجود موجوداتى بین آسمان ها و زمین «و ما بینهما»
۵ - خداوند، داراى رحمتى گسترده بر انسان ها و تمام موجودات آسمان ها و زمین است. «ربّک ... ربّ السموت و الأرض و ما بینهما الرحمن»
«رحمان» صیغه مبالغه است و به قرینه «ربّک» و «ربّ السماوات»، مراد گسترش رحمت الهى بر تمام مشمولان ربوبیت او است.
۶ - پاداش رسانى به اهل تقوا در قیامت، اقتضاى تدبیر نظام هستى و لازمه ربوبیت خداوند بر جهان است. «جزاء من ربّک ... ربّ السموت و الأرض و ما بینهما»
۷ - «رحمان»، از اسامى و اوصاف خداوند است. «الرحمن»
۸ - نعمت هاى بهشت و پاداش تقواپیشگان در آن، جلوه رحمت گسترده خداوند است. «جزاء من ربّک ... الرحمن»
۹ - تدبیر امور آسمان ها و زمین و موجودات بین آنها از سوى خداوند، بر پایه رحمت و عطوفت است. «لایملکون منه خطابًا»
توصیف «ربّ» به «رحمان»، حاکى از نقش رحمت در تدبیر نظام هستى است.
۱۰ - خداوند، تنها تصمیم گیرنده صحنه هاى آخرت و کیفر و پاداش مردم «لایملکون منه خطابًا»
۱۱ - ناتوانى همگان، از گفتوگوى خودسرانه با خداوند در قیامت «لایملکون منه خطابًا»
مرجع ضمیر فاعلى «لایملکون»، موجودات عاقلى است که از «ما بینهما» دانسته مى شود. «منه» حال براى «خطاباً» و حرف «من» براى اتصال و ارتباط است. مفاد آیه این است که در رابطه با خداوند، هیچ سخنى براى آنان مقدور نیست. به قرینه آیه بعد، مى توان گفت: مراد کلام نادرست و شفاعت غیر مأذون است.
۱۲ - خداوند در امور جهان آخرت، به هیچ کس اختیار تصمیم گیرى و اظهار نظر نداده است. «لایملکون منه خطابًا»
ممکن است «منه» به «لایملکون» متعلق باشد; یعنى، آن موجودات از جانب خداوند، مالک هیچ خطاب و اظهار نظرى درباره حوادث قیامت قرار داده نشده اند. به قرینه آیه بعد، مراد از آن، استقلال در تصمیم گیرى است.
۱۳ - ناتوانى همگان، از اعمال نظر و دخالت در تصمیم گیرى هاى جهان آخرت، برخاسته از فراگیر بودن ربوبیت خداوند و گستردگى رحمت او است. «ربّ السموت و الأرض و ما بینهما الرحمن لایملکون منه خطابًا»
۱۴ - خداوند، در تدبیر امور عالم و گستراندن رحمت خویش، به احدى از مخلوقات خود حق اعتراض نداده است. «ربّ السموت ... الرحمن لایملکون منه خطابًا»
به قرینه صدر آیه، مى توان گفت: مراد از خطاب، اعتراض به کارهایى است که از ربوبیت و رحمانیت خداوند نشأت گرفته است. بنابراین محتواى آیه شریفه، به نظام کنونى جهان نیز ارتباط داشته و اختصاص به جهان آخرت ندارد.
تفسیر (۸)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار تدبیر آفرینشاعتراض به خدارحمت در تدبیر خدامنشأ تحولات اخرویمنشأ تدبیر انسان هامنشأ عجز موجوداتمهربانی در تدبیر خدانشانه های وسعت رحمت خدانقش مالک آفرینشنقش مدبر آفرینشگفتگو با خدا در قیامتمنشأ کیفرمدبر موجودات فضامنشأ پاداش متقینتدبیر موجوداتمدبر آسمان هاویژگیهای تدبیر خداپاداش اخروی متقینمدبر زمینتدبیر آسمان هاموجودات فضاتدبیر زمینمحدوده اختیار انسانمنشأ پاداشمشمولان رحمت خداوسعت رحمت خدارحمانعجز انسان هاآثار رحمت خدانعمتهای بهشتتعدد آسمان هانقش خدامالکیت خداآثار ربوبیت خداربوبیت خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۱۶)
- خدا، تدبیرکننده امور اسمانها+۱۰ آیه
- عالم افرینش، دارای اسمانهای متعدّد+۱۲ آیه
- خدا، مالک اسمانها+۸ آیه
- همه انسانها، تحت تربیت و ربوبیت خداوند+۳ آیه
- خداوند، تدبیرکننده جهان افرینش و عوالم متعدّد ان+۸ آیه
- ظهور حاکمیّت خدا، در عرصه قیامت+۳ آیه
- ربوبیّت خدا، مقتضی دادن پاداش اخرتی به متّقین+۱ آیه
- رحمت خداوند بر بندگان، برخاسته از ربوبیّت او
- خداوند، پروردگار اسمان و زمین+۸ آیه
- جهان، تحت تدبیر و ربوبیّت خداوند+۷ آیه
- نعمتهای بهشتی، جلوه ای از رحمت گسترده خداوند+۴ آیه
- پاداش دهی به اهل تقوا در قیامت، جلوه رحمت گسترده خداوند+۵ آیه
- جهان افرینش، جلوه ای از رحمت خداوند+۲ آیه
- خداوند، دارای رحمتی عام و گسترده+۵ آیه
- تدبیر امور زمین، از جانب خداوند+۱۱ آیه
- سکوت انسانها و صاحبان شعور، نزد خداوند، در قیامت+۳ آیه