المیزان جلد۱۵ بخش۱۱
«لَّوْلا جَاءُو عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَدَاءِ فَأُولَئک عِندَ اللَّهِ هُمُ الْکَاذِبُونَ»:
يعنى: اگر در آنچه مى گويند و نسبت مى دهند، راستگو باشند، بايد بر گفتۀ خود شاهد بياورند و شهود چهارگانه را که گفتيم شهود در زنا هستند، حاضر سازند. پس وقتى شاهد نياورند، شرعا محکوم اند به کذب. براى اين که ادعاى بدون شاهد، کذب است و إفک.
«وَ لَوْلا فَضلُ اللَّهِ عَلَيْکمْ وَ رَحْمَتُهُ فى الدُّنْيَا وَ الاَخِرَةِ لَمَسَّکُمْ فى مَا أَفَضتُمْ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ»:
«افاضه» در حديث، به معناى سر و صدا راه انداختن و تعقيب کردن يک داستان است. و اين که فرمود: «اگر فضل خدا نبود...»، عطف است بر جملۀ «لَولَا إذ سَمِعتُمُوهُ...»، و در جملۀ مورد بحث، بار ديگر به مؤمنان حمله شده است، و اگر فضل و رحمت خدا را مقيد به دنيا و آخرت کرده، براى اين بوده که دلالت کند بر اين که عذابى که در ذيل آيه مى آيد، عذاب دنيا و آخرت (هر دو) است.
و معناى آيه، اين است که: اگر فضل و رحمت خدا در دنيا و آخرت متوجه شما نمى شد، به خاطر اين خوض و تعقيبى که درباره داستان إفک کرديد، عذاب عظيمى در دنيا و آخرت به شما مى رسيد.
«إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْوَاهِکُم مَّا لَيْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ...»:
ظرف «إذ»، متعلق به جملۀ «أفَضتُم» است، و «تَلَقّى قَول»، به معناى گرفتن و پذيرفتن سخنى است که به انسان القاء مى کنند، و اگر «تلقّى» را مقيد به «ألسنه» کرد، براى اين بود که دلالت کند بر اين که داستان إفک، صرف انتقال سخنى از زبانى به زبانى ديگر است، بدون اين که درباره آن سخن، تدبّر و تحقيقى به عمل آورند.
بنابراين، اين که فرمود: «وَ تَقُولُونَ بِأفوَاهِکُم مَا لَيسَ لَکُم بِهِ عِلمٌ»، از قبيل عطف تفسيرى است، که همان «تلقّى» را تفسير مى کند. و باز اگر گفتن را مقيد به دهان ها کرد، براى اشاره به اين بود که «قول»، عبارت است از گفتن بدون تحقيق و تبيّن قلبى، که جز دهان ها، ظرف و موطنى ندارد، و از فکر و انديشه و تحقيق، سرچشمه نگرفته است.
و معناى آيه، اين است که: شما بدون اين که درباره آنچه شنيده ايد، تحقيقى کنيد و علمى به دست آوريد، آن را پذيرفتيد و در آن خوض کرده، دهان به دهان گردانيديد و منتشر ساختيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۳۲
و اين که فرمود: «وَ تَحسَبُونَهُ هَيِّناً وَ هُوَ عِندَ اللّهِ عَظِيمٌ»، معنايش اين است که شما اين رفتار خود را، کارى ساده پنداشتيد و حال آن که نزد خدا، کار بس عظيمى است. چون بهتان و افتراء است. علاوه بر اين، بهتان به پيغمبر خدا «صلى الله عليه و آله» است. چون شيوع إفک درباره آن جناب در ميان مردم، باعث مى شود که آن حضرت در جامعه رسوا گشته و امر دعوت دينى اش، تباه شود.
«وَ لَوْلا إِذْ سمِعْتُمُوهُ قُلْتُم مَّا يَکُونُ لَنَا أَن نَّتَکلَّمَ بهَذَا سُبْحَانَک هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ»:
اين آيه، عطف است بر آيه «لَولَا إذ سَمِعتُمُوهُ...»، و در آن، براى بار سوم، به مؤمنان حمله شده، و ايشان را توبيخ مى فرمايد که چرا چنين نگفتيد؟ و کلمۀ «سُبحَانَکَ» در اين ميان، کلمه اى است معترضه، و اين از ادب قرآن کريم است که هر جا مى خواهد کسى را منزّه از عيب معرفى کند، براى رعايت ادب، نخست خدا را منزّه مى کند.
کلمۀ «بهتان»، به معناى افتراء است، و اگر آن را «بهتان» ناميده اند، چون شخص مورد افتراء را، مبهوت مى کند که يا لَلعَجب! من کى چنين حرفى را زده و يا چنين کارى را کرده ام؟
و اگر آن را «بهتانى عظيم» خوانده، بدين جهت بوده که تهمت مربوط به ناموس، آن هم ناموس متعلق به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» بوده. و بهتان بودنش، بدين سبب بوده که اخبارى بدون علم و ادعايى بدون شاهد بوده. آن شاهدى که شرحش در ذيل جملۀ «فَإذ لَم يَأتُوا بِالشُّهَدَاء فَأُولَئِکَ عِندَ اللّهِ هُمُ الکَاذِبُون» گذشت. و معناى آيه، روشن است.
«يَعِظکُمُ اللَّهُ أَن تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً...وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ»:
اين دو آيه، اندرز مى دهد که تا ابد چنين عملى را تکرار نکنند. و معناى دو آيه، روشن است.
«إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَن تَشِيعَ الْفَاحِشةُ فى الَّذِينَ آمَنُوا»:
اگر اين آيه با آيات راجع به إفک نازل شده باشد و متصل به آن ها باشد و مربوط به نسبت زنا به مردم دادن و شاهد نياوردن باشد، قهرا مضمونش تهديد تهمت زنندگان است. چون «إفک» از مصاديق فاحشه است، و اشاعۀ آن در ميان مؤمنان، به خاطر اين بوده که دوست مى داشتند عمل زشت و هر فاحشه اى در بين مؤمنان شيوع يابد.
پس مقصود از «فاحشه»، مطلق فحشاء است، چون زنا و قذف و امثال آن. و دوست داشتن اين که فحشاء و قذف در ميان مؤمنان شيوع پيدا کند، خود مستوجب عذاب اليم در دنيا و آخرت، براى دوست دارنده است.
بنابراين، ديگر علت ندارد که ما عذاب در دنيا را حمل بر حد کنيم. چون دوست داشتن شيوع گناه در ميان مؤمنان حد نمى آورد. بله اگر «لام» در «الفاحشه» را براى عهد بدانيم، و مراد از «فاحشه» را هم قذف تنها بگيريم، و حب شيوع را کنايه از قصد شيوع و خوض و دهن به دهن گرداندن قذف بدانيم، در آن صورت ممکن است عذاب را حمل بر حد کرد، ولى سياق با آن نمى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۳۳
علاوه بر اين، قذف به مجرد ارتکاب حدّ مى آورد، و جهت ندارد که ما آن را مقيد به قصد شيوع کنيم، و نکته اى هم که موجب اين کار باشد، در بين نيست.
«وَ اللّهُ يَعلَمُ وَ أنتُم لَا تَعلَمُون » - اين جمله، تأکيد و بزرگداشت عملى است که موجب سخط و عذاب خدا است، هر چند مردم از بزرگى آن بى خبر باشند.
«وَ لَوْلا فَضلُ اللَّهِ عَلَيْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ»:
اين جمله، تکرار همان امتنانى است که قبلا هم يادآور شده بود، و معنايش روشن است.
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطانِ وَ مَن يَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّيْطانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَ الْمُنکَرِ»:
تفسير اين آيه، در ذيل آيه ۲۰۸ از سوره «بقره»، در جلد دوم اين کتاب گذشت.
اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود، هيچ يک از شما هرگز پاک و تزکيه نمى شد
«وَ لَوْلا فَضلُ اللَّهِ عَلَيْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ مَا زَکى مِنکُم مِّنْ أَحَدٍ أَبَداً...»:
در اين آيه، باز هم به يادآورى امتنان به فضل و رحمت بازگشت شده و اين اهتمام، خود مؤيد اين احتمال است که «إفک» مورد بحث در آيه، مربوط به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» بوده، و اهتمام به خاطر احترامى است که آن جناب، نزد خداى سبحان داشته است.
در اين آيه که براى بار سوم، امتنان به فضل و رحمت يادآورى مى شود، جواب «لَولَا» را آورده، و فرموده: اگر فضل و رحمت خدا به شما نبود، هيچ يک از شما ابدا تزکيه و پاک نمى شد. و اين، معنايى است که عقل هم بر آن دلالت دارد.
چون افاضه کنندۀ خير و سعادت، تنها خداى سبحان است، و تعليم قرآنى نيز آن را افاده مى کند. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «بِيَدِکَ الخَيرُ» خير، تنها به دست توست». و نيز فرموده: «مَا أصَابَکَ مِن حَسَنَةٍ فَمِنَ الله: آنچه خير به تو مى رسد، از خدا است».
و اين که فرموده: «وَلَکِنَّ اللّه يُزَکِّى مَن يَشَاءُ وَ اللّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ»، اعراض از مطالب قبلى است، و حاصلش اين است که: خداى تعالى، هر که را بخواهد، تزکيه مى کند. پس امر منوط به مشيّت او است، و مشيّت او، تنها به تزکيه کسى تعلق مى گيرد که استعداد آن را داشته، و به زبان استعداد آن را درخواست کند، که جملۀ «وَ اللّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ»، اشاره به همين درخواست به زبان استعداد است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۳۴
يعنى خدا «شنواى» خواستۀ کسى است که تزکيه را به زبان استعداد درخواست کند، و «دانا» به حال کسى است که استعداد تزکيه را دارد.
«وَ لا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضلِ مِنکُمْ وَ السَّعَةِ أَن يُؤْتُوا أُولى الْقُرْبى وَ الْمَساکِينَ وَ الْمُهَاجِرِينَ فى سبِيلِ اللَّهِ...»:
کلمۀ «ايتلاء»، به معناى تقصير و ترک و سوگند است، و هر سه معنا با هم تناسب دارند. و معناى آيه، اين است که: صاحبان فضل و سعه، يعنى توانگران از شما نبايد در دادن اموال خود به خويشاوندان و مساکين و مهاجران در راه خدا کوتاهى کنند.
و يا معنايش اين است که: توانگران، چنين کارى را ترک نکنند. و يا اين است که: توانگران، هيچ وقت سوگند نخورند که ديگر به نامبردگان چيزى نمى دهيم، «وَليَعفُوا عَنهُم وَليَصفَحُوا: اگر هم از نامبردگان عمل ناملايمى ديدند، صرف نظر کنند و ببخشايند».
آنگاه توانگران را تحريک نموده و مى فرمايد: «ألَا تُحِبُّونَ أن يَغفِرَ اللّهُ لَکُم وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ: مگر دوست نمى داريد که خدا هم بر شما ببخشايد، و خدا آمرزنده و مهربان است».
در اين آيه، بنا به فرضى که با آيات إفک نازل شده و متصل به آن ها باشد، دلالت بر اين معنا است که يکى از مؤمنان تصميم گرفته بوده که احسان هميشه خود را از کسانى که مرتکب إفک شده اند، قطع کند، و خداى تعالى، او را از اين عمل نهى کرده، و سفارش اکيد فرموده که همچنان احسان خود را ادامه دهد، که باز هم، بيانى در اين باره خواهد آمد.
اتهام زنا به بانوان مؤمنه و محصنه، لعنت در دنيا و آخرت و عذابى عظيم، در پی دارد
«إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فى الدُّنْيَا وَ الاَخِرَةِ وَ لهَُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ»:
اين که از «مؤمنات»، سه صفت را بر شمرده، به منظور دلالت بر عظمت معصيت بوده. چون صفت «شوهر داشتن» و «عفت» و غفلت و «ايمان»، هر يک سبب تامى هستند براى اين که نسبت زنا را ظلم، و نسبت دهنده را ظالم و متهم بى گناه را مظلوم جلوه دهند، تا چه رسد به اين که همه آن صفات با هم جمع باشند.
يعنى زن متهم به زنا، هم «شوهردار» باشد. هم «عفيف». هم «با ايمان»، و «هم غافل» از چنين نسبت، که در اين صورت، نسبت زنا به او دادن ظلمى بزرگتر، و گناهى عظيم تر خواهد بود، و کيفرش، لعنت در دنيا و آخرت، و عذاب عظيم خواهد بود.
ولى اين آيه شريفه، هر چند که در جمله آيات «إفک» نازل شده باشد، مضمونش عام است، و تنها مربوط به خصوص داستان «إفک» به خانواده رسالت نيست، هر چند که سبب نزولش آن داستان باشد.
«يَومَ تَشهَدُ عَلَيهِم ألسِنَتُهُم وَ أيدِيهِم وَ أرجُلُهُم بِمَا کَانُوا يَعمَلُون»:
ظرف «يوم»، متعلق است به «عذاب عظيم» در آيه قبل.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۳۵
و مراد از جملۀ «مَا کَانُوا يَعمَلُون»، به مقتضاى اطلاقى که دارد، مطلق اعمال زشت است - همچنان که ديگران هم گفته اند - نه خصوص نسبت هاى زشت و ناروا، تا شهادت زبان و دست و پا، شهادت به عمل رمى و نسبت ناروا باشد.
پس مقصود از «شهادت»، شهادت اعضاى بدن بر گناهان و همه معاصى است. البته هر عضوى، به آن گناهى شهادت مى دهد که مناسب با خود او است.
پس گناه اگر از سنخ گفتار باشد، مانند قذف (نسبت زنا دادن)، دروغ، غيبت و امثال آن، روز قيامت، زبان ها به آن شهادت مى دهند. و هرچه از قبيل افعال باشد، همچون سرقت و راه رفتن براى سخن چينى و سعايت و امثال آن، بقيه اعضاء بدان گواهى مى دهند. و چون بيشتر گناهان به وسيلۀ دست و پا انجام مى شود، از اين رو، آن دو را نام برده.
و در حقيقت، شاهد بر هر عملى، خود آن عضوى است که عمل از او سر زده. همچنان که آيه: «شَهِدَ عَلَيهِم سَمعُهُم وَ أبصَارُهُم وَ جُلُودُهُم بِمَا کَانُوا يَعمَلُون»، و آيه: «إنَّ السَّمعَ وَ البَصَرَ وَ الفُؤادَ کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنهُ مَسئُولاً»، و آيه: «اليَومَ نَختِمُ عَلَى أفوَاهِهِم وَ تُکَلِّمُنَا أيدِيهِم وَ تَشهَدُ أرجُلُهُم بِمَا کَانُوا يَکسِبُون» نيز، به اين معنا اشاره دارند.
و به زودى، بحث جداگانه اى درباره شهادت اعضاء در روز قيامت، در تفسير سوره «حم سجده»، إن شاء اللّه تعالى، خواهد آمد.
«يَوْمَئذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ»:
مراد از «دين» جزاء است، همچنان که در جملۀ «مَالِکِ يَومِ الدِّين» نيز، به همين معنا است. و کلمۀ «يُوَفِّيهِ»، به معناى اداء و پرداختن چيزى است به تمام و کمال.
و معناى اين آيه، این است که: در روز قيامت، خداوند پاداش و کيفر حق آنان را به تمام و کمال مى دهد، و آن وقت مى فهمند که خدا «حقّ مبين» است.
اين از نظر اتصال آيه به ماقبل، و وقوعش در سياق آيات قبلى بود، و اگر نه از نظر اين که خودش آيه اى است مستقل، ممکن است بگوييم: مراد از «دين»، آن معنايى است که مرادف با کلمۀ «ملت و کيش» است. يعنى سنت زندگى، که در اين صورت، آيه شريفه در مقام بیان معنایی عالی خواهد بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۳۶
و آن، اين است که: روز قيامت، حقايق براى بشر ظهور پيدا مى کند. و اين معنا، با جملۀ «وَ يَعلَمُونَ أنَّ اللّهَ هُوَ الحَقُّ المُبِين»، سازگارتر است.
معناى اين که در آخرت مى دانند که خدا «حق مبين» است
اين آيه، از غرر و آيات برجسته قرآنى است، که معرفت خداى را تفسير مى کند. چون جملۀ «وَ يَعلَمُونَ أنَّ اللّهَ هُوَ الحَقُّ المُبِين» خبر مى دهد که «حق» به هيچ وجه از وجوه و به هيچ تقديرى از تقادير، سترت و خفاء ندارد و بديهى ترين بديهيات است، که جهل به آن تعلق نمى گيرد، ولى بسيار مى شود که يک امر بديهى مورد غفلت قرار مى گيرد.
پس علم به خداى تعالى، معنايش دانستن امرى مجهول نيست، بلکه معنايش ارتفاع غفلت از درک او است، که بسا از اين ارتفاع غفلت به علم و معرفت تعبير مى شود، و مى گويند فلانى معرفت به خدا دارد و خداشناس است، که معناى واقعى اش، اين است که فلانى از خدا غافل نيست، و همين معنايى است که روز قيامت، براى همه دست مى دهد، و مى فهمند که خدا «حق مبين» و آشکار است. (چون در قيامت، ديگر عواملى براى غفلت نيست).
و به مثل اين معنا، آيه: «لَقَد کُنتَ فِى غَفلَةٍ مِن هَذَا فَکَشَفنَا عَنکَ غِطَاءَکَ فَبَصَرُکَ اليَومَ حَدِيد» اشاره مى فرمايد.
«الخَْبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَ الْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَ الطيِّبَاتُ لِلطيِّبِينَ وَ الطيِّبُونَ لِلطيِّبَاتِ...»:
اين که در ذيل اين آيه فرموده: «أُولَئِکَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُون»، دليل است بر اين که مراد از «خبيثات و خبيثين» و «طيبات و طيبين»، مردان و زنان متصف به خباثت و طهارت اند.
بنابراين، آيه متمم آيات «إفک» و متصل به آن ها و در سياق مشارک با آن ها است. و اين آيه عام است، و از جهت الفاظ هيچ مخصصى ندارد.
پس مراد از طيب و طهارتى که باعث مى شود از آنچه مردم درباره ايشان مى گويند، مبراء باشند، به طورى که از آيات سابق فهميده مى شود، همان معنايى است که اتصاف به ايمان و احصان مقتضى آن است.
پس مؤمنان و مؤمنات با احصان، طيّبين و طيّبات اند، و هر يک مختص به ديگرى است، و ايشان به حکم ايمان و احصان، شرعا از نسبت هاى ناروايى که شاهدى بر آن اقامه نشود، مبرّا هستند، و از جهت ايمانى که دارند، محکوم به مغفرت اند، همچنان که فرموده: «وَ آمنوا بِهِ يَغفِر لَکُم مِن ذُنُوبِکُم»، و نيز
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۳۷
به همان جهت رزق کریمی خواهند داشت، و آن رزق کريم، همان حيات طيب در دنيا و آخرت، و اجر نيکوى آخرت است، که در آيه: «مَن عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَکَرٍ أو أُنثَى وَ هُوَ مُؤمِنٌ فَلَنُحيِيَنَّهُ حَيَوةً طَيِّبَة وَ لَنَجزِيَنَّهُم أجرَهمُ بِأحسَنَ مَا کَانُوا يَعمَلُون»، بدان نويد داده است.
و مراد از «خبيث» در خبيثين و خبيثات، که غير از مؤمنان هستند، اين است که حالتى پليد دارند، و به خاطر کفر، وضعى ناخوشايند به خود مى گيرند. و اگر زنان خبيث را به مردان خبيث، و مردان خبيث را به زنان خبيث اختصاص داده، به خاطر هم جنسى و هم سنخى است. و در نتيجه، اين گونه افراد از تلبس به فحشاء مبرّاء نيستند - البته صرف اين اختصاص، حکم به تلبس و اتصاف نيست.
پس از آنچه گذشت چند نکته روشن گرديد:
اول اين که: آيه شريفه از نظر لفظ، عام است و مؤمنان را براى هميشه به پاکى توصيف مى کند، هرچند که سبب نزولش، موردى خاص باشد.
دوم اين که: دلالت دارد بر اين که مؤمنان، شرعا محکوم به برائت اند، از آنچه که به ايشان نسبت بدهند و اقامه بيّنه نکنند.
سوم اين که: دلالت دارد بر اين که مؤمنان، همه محکوم به مغفرت و رزق کريم اند. و همه اين ها، البته حکم ظاهرى است. ظاهر حال مؤمنان چنين، و ظاهر حال کفار بر خلاف اين است. چون مؤمنان، نزد خدا محترم اند.
بحث روايتى: (روایتی در باره شأن نزول آیه إفک)
در الدرالمنثور است که عبدالرزاق، احمد، بخارى، عبد بن حميد، مسلم، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، ابن مردويه و بيهقى (در کتاب شعب)، همگى از عايشه روايت کرده اند که گفت:
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، همواره وقتى مى خواست به سفرى برود در ميان همسرانش قرعه مى انداخت، و قرعه به نام هر کس بيرون مى شد، او را با خود به سفر مى برد.
در سفرى در ميان ما قرعه انداخت، قرعه به نام من در آمد و من، با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، به سفر رفتم و سفر، سفر جنگ بود. و اين، در هنگامى بود که دستور حجاب نازل شده بود، و مرا به همين جهت، همواره در هودجى سوار مى کردند، و در همان هودج نيز، منزل مى کردم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۳۸
همچنان مى رفتيم، تا رسول خدا «صلى الله عليه و آله» از جنگ فارغ شد و برگشت. همين که نزديکی هاى مدينه رسيديم، شبى منادى نداى کوچ داد که سوار شويد. من برخاستم و از لشگرگاه گذشتم، تا قضاى حاجت کنم. بعد از قضاى حاجت، به محل رحل خود برگشتم.
پس ناگاه متوجه شدم که گلوبندم که از مُهره هاى يمانى بود، پاره شده و افتاده، به دنبال آن مى گشتم و جستجوى گلوبند باعث شد که درنگ کنم و مأموران هودج من، هودجم را بلند کرده، بالاى شتر من گذاشتند، به خيال اين که من در هودجم. (خواهى گفت چطور بودن و نبودن يک زن در هودج را نمى فهميدند؟ جواب اين است که: در آن ايام، زن ها خيلى کم گوشت و سبک بودند، چون غذايشان قوت لايموت بود).
لذا مأموران از سبکى هودج تعجب نکردند. علاوه بر اين، من زنى نورس بودم. به هرحال شتر را هى کردند و رفتند. و من در اين ميان، گلوبندم را پيدا کردم، اما من وقتى گلوبندم را يافتم که کاروان رفته بود. من خود را به محل کاروان، و آن محلى که خودم منزل کرده بودم، رسانيده، قدرى ايستادم، شايد به جستجوى من برگردند، ولى همين طور که نشسته بودم، خوابم برد.
از سوى ديگر، «صفوان بن معطل سلمى ذکرانى» که مأمور بود از عقب لشکر حرکت کند، هنگام صبح بدان جا که من خوابيده بودم، رسيد و از دور شبح انسانى ديد. نزديک آمد و مرا شناخت. چون قبل از دستور حجاب مرا ديده بود. وقتى مرا شناخت، استرجاع گفت و من به صداى او که مى گفت: «إنّا لله وَ إنّا إليه راجعون» بيدار شدم، و صورت خود را پوشاندم. به خدا سوگند که غير از همين استرجاع، ديگر حتى يک کلمه با من حرف نزد، و من نيز از او، جز همان استرجاع را نشنيدم.
پس شتر خود را خوابانيد و من سوار شدم. سپس به راه افتاد تا به لشگرگاه رسيديم، و آن منزلى بود کنار نحر «ظهيره» و اين قضيه باعث شد که عده اى درباره من سخنانى بگويند و هلاک شوند.
و آن کسى که اين تهمت را درست کرد، «عبداللّه بن أُبَى بن سلول» بود. پس به مدينه آمديم و من از روزى که وارد شديم، تا مدت يک ماه مريض شدم. مردم دنبال حرف تهمت زنندگان را گرفته بودند، و سر و صدا به راه افتاده بود، در حالى که من از جريان، به کلى بى خبر بودم.
تنها چيزى که مرا در آن ايام به شک مى انداخت، اين بود که من هيچ وقت به مثل آن ايامى که مريض بودم، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله» لطف نديدم. همواره بر من وارد مى شد و سلام مى کرد، و مى پرسيد: چطورى؟ و اين مايه تعجب و شک من مى شد. ولى به شرّى که پيش آمده بود، پى نمى بردم، تا بعد از آن که نقاهت يافته، از خانه بيرون آمدم، در حالی که «أمّ مسطح» هم، جهت رفع
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۳۹
حاجت با من بيرون آمده بود تا به مناصع برود. و مناصع، محل رفع حاجت بود، که زنان جز در شب ها از اين شب تا شب ديگر، بدان جا نمى رفتند و اين قبل از رسم شدن مستراح در خانه ها بود. تا آن روز به رسم عرب قديم، براى قضاى حاجت به گودال ها مى رفتيم و از اين که در خانه مستراح بسازيم، ناراحت و متأذّى بوديم.
پس من و «أُمَ مسطح» از درِ خانه بيرون شده، لباس خود را بلند کرديم که بنشينيم، «أُمِ مسطح»، پايش به جامه اش گير کرد و افتاد و گفت: هلاک باد مسطح!
من گفتم: اين چه حرف بدى بود که زدى، به مردى که در جنگ بدر شرکت کرده، بد مى گويى؟ گفت: اى خانم! مگر نشنيده اى که چه حرف هايى مى زند؟ گفتم: نه، مگر چه مى گويد؟ آنگاه شروع کرد داستان اهل إفک را نقل کردن که از شنيدن آن مرضم بدتر شد.
و همين که به خانه برگشتم، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» به ديدنم آمد و بر من سلام کرد و پرسيد: چطورى؟ گفتم: اجازه مى دهى به سراغ پدر و مادرم بروم؟ مى گويد: من از اين اجازه خواستن اين منظور را داشتم که از پدر و مادرم داستان إفک را بشنوم.
آنگاه مى گويد: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» به من اجازه داد. پس به خانه پدر و مادرم رفتم، و به مادرم گفتم: اى مادر! مردم چه مى گويند؟
گفت: دخترم، ناراحت مباش، کمتر زنى زيبا پيدا مى شود که نزد شوهرش محبوب باشد و با داشتن چند هوو، حرفى دنبالش نزنند. گفتم: سبحان اللّه! مردم اين طور مى گويند؟
پس گريه مرا گرفت و آن شب تا صبح گريستم و نتوانستم از اشکم خوددارى کنم و خواب به چشمم نيامد، تا صبح شد و من هنوز مى گريستم.
رسول خدا «صلى الله عليه و آله»، على بن ابی طالب و اسامه بن زيد را خواست و با ايشان درباره جدايى از همسرش گفتگو و مشورت کرد. اسامه، چون از برائت خانواده او آگاهى داشت، و چون نسبت به خانواده او خيرخواه بود، گفت: يا رسول اللّه! همسرت را داشته باش، که ما جز خير سابقه اى از ايشان نداريم. و اما على بن ابی طالب گفت: يا رسول اللّه! خدا که تو را در مضيقه نگذاشته و قحطى زن هم نيست، علاوه بر اين، از کنيز او اگر بپرسى، تو را تصديق مى کند.
پس رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» دستور داد «بُرَيره» بيايد. چون آمد، حضرت پرسيد: اى بُريره! آيا چيزى که مايه شک و شبهه ات باشد، از عايشه ديده اى؟
گفت: نه، به آن خدايى که تو را به حق مبعوث کرده، من از او هيچ سابقه سويى ندارم، جز اين که او جوان است، و خوابش سنگين. بارها شده که براى خانه خمير مى کند و همان جا خوابش مى برد، تا آن که حيوانات اهلى مى آيند و خمير را مى خورند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۱۴۰
پس رسول خدا «صلى الله عليه و آله» بر خاسته، درباره «عبداللّه بن أُبى» استعذار نمود، و در منبر فرمود: اى گروه مسلمانان! کيست که اگر من مردى را که شرّش به اهل بيت من رسيده، کيفر کنم، عذر مرا بفهمد و مرا ملامت نکند؟ چون به خدا سوگند، من جز خير هيچ سابقه اى از همسرم ندارم و اين تهمت را درباره مردى زده ايد که جز خير، سابقه اى از او نيز ندارم. او، هيچ وقت بدون من وارد خانه من نمى شد.
پس سعد بن معاذ انصارى برخاست و عرض کرد: من راحتت مى کنم. اگر از «اوس» باشد، گردنش را مى زنم، و اگر از برادران ما، يعنى «بنى خزرج» باشد، هر امرى بفرمايى اطاعت مى کنم. سعد بن عباده، که رئيس خزرج بود و قبلا مردى صالح بود، آن روز دچار حميت و تعصب شده، از جا برخاست و به سعد گفت: به خدا سوگند دروغ گفتى، و تو او را نمى کشى، و نمى توانى بکشى.
پس از وى، «اُسَيد بن حضير»، پسر عموى سعد برخاست و به سعد بن عباده گفت: تو دروغ مى گويى، چون مردى منافق هستى، و از منافقان دفاع مى کنى. پس دو قبيله «اوس» و «خزرج»، از جاى برخاسته، به هيجان آمدند و تصميم گرفتند که با هم بجنگند. در همه اين احوال، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، بر فراز منبر ايستاده بود، و مردم را مرتب آرام مى کرد، تا همه ساکت شدند و آن جناب هم سکوت کرد.
من آن روز مرتب گريه مى کردم و اشکم بند نمى آمد، و چشمم به خواب نرفت. پدر و مادرم نزدم آمدند و ديدند که دو شب و يک روز است که کارم گريه شده. ترسيدند که از گريه جگرم شکافته شود.
هنگامى که آن دو نشسته بودند و من همچنين گريه مى کردم، زنى از انصار اجازه خواست و وارد شد و او هم با گريه مرا کمک کرد. در اين بين ناگهان رسول خدا «صلى الله عليه و آله» وارد شد و نشست و تا آن روز هرگز آن جناب نزد من نمى نشست، و به من همان حرف هايى را زد که قبلا مى زد.
اين را هم بگويم که يک ماه بود وحى بر آن جناب نازل نشده و درباره گرفتارى من از غيب دستورى نرسيده بود. پس رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» وقتى مى نشست، تشهد خواند، و سپس فرمود:
اما بعد، اى عايشه! به من چنين و چنان رسيده، اگر تو از اين تهمت ها مبرّا باشى، که خدا در برائت تو، آيه قرآنى مى فرستد، و اگر گنهکار باشى، بايد استغفار کنى و به خدا توبه ببرى، که بنده خدا، وقتى به گناه خود اعتراف کند، و آنگاه توبه نمايد، خدا توبه اش را مى پذيرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۴۱
بعد از آن که سخنان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» تمام شد، ناگهان اشکم خشک شد، و ديگر قطره اى اشک نيامد. من به پدرم گفتم: پاسخ رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» را بده. گفت: به خدا سوگند، نمى دانم چه بگويم. به مادرم گفتم: جواب رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» را بده. گفت: به خدا سوگند، نمى فهمم چه بگويم.
و خودم در حالى که دخترى نورس بودم و قرآن زياد نمى دانستم، گفتم: من به خدا سوگند مى دانستم که شما اين جريان را شنيده ايد، و در دل هايتان جاى گرفته، و آن را پذيرفته ايد، لذا اگر بگويم من برى و بى گناهم، و خدا مى داند که برى از چنين تهمتى هستم، تصديقم نمى کنيد. و اگر اعتراف کنم، به کارى اعتراف کرده ام که به خدا سوگند نکرده ام، ولى شما تصديقم نمى کنيد. و به خدا سوگند، مثالى براى خودم و شما سراغ ندارم، الّا کلام پدر يوسف «عليه السلام» که گفت: «فَصَبرٌ جَمِيلٌ وَ اللهُ المُستَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُون».
آنگاه روى گردانيده، در بسترم خوابيدم، در حالى که از خود خاطر جمع بودم، و مى دانستم که خدا مرا تبرئه مى کند، ولى احتمال نمى دادم که درباره من وحيى بفرستد، که تا قيامت بخوانند. چون خود را حقيرتر از آن مى دانستم که خدا درباره ام، آيه اى از قرآن بفرستد که تلاوت شود، بلکه اميدوار بودم رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، رؤيايى ببيند، و به اين وسيله تبرئه شوم.
سپس مى گويد: به خدا سوگند، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» تصميم به برخاستن نگرفته بود، و احدى از حضار هم از جاى خود برنخاسته بودند که وحى بر او نازل شد، و همان حالت بيهوشى که همواره در هنگام وحى به او دست مى داد، دست داد و از شدت امر، عرقى مانند دانه هاى مرواريد از او سرازير شد، با اين که آن روز، روز سردى بود.
همين که حالت وحى تمام شد، به خود آمد، در حالى که مى خنديد و اولين کلمه اى که گفت، اين بود که: اى عايشه! بشارت باد تو را که خداوند تو را تبرئه کرد.
مادرم گفت: برخيز و بنشين. گفتم: به خدا بر نمى خيزم و جز خدا کسى را سپاس نمى گويم. آنگاه آيه: «إنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالإفکِ عُصبَةٌ مِنکُم» و ده آيه بعد از آن را نازل فرمود.
و بعد از آن که خداوند اين آيات را در برائتم نازل فرمود، ابوبکر که همواره به «مسطح بن اثاثه»، به خاطر فقر و خويشاوندی اش کمک مى کرد، گفت: به خدا سوگند، ديگر من به «مسطح»ف هيچ کمکى نمى کنم. زيرا درباره دخترم عايشه، چنين بلوايى به راه انداخت. خداى تعالى، در ردّ او، اين آيه را فرستاد: «وَ لَا يَأتَلِ أُولُوا الفَضلِ مِنکُم وَ السَّعَةّ أن يُؤتُوا أُولِى القُربَى وَ المَسَاکِين... رَحیيم».
پس ابوبکر گفت: به خدا سوگند، من دوست دارم که خدا مرا بيامرزد. پس رفتار خود را درباره «مسطح» دوباره از سر گرفت، و به او انفاق کرد و گفت: به خدا تا ابد از انفاق به او دريغ نمى کنم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۴۲
عايشه مى گويد: رسول خدا «صلى الله عليه و آله»، از «زينت»، دختر «جحش»، از وضع من پرسيد، و فرمود: اى زينت! تو چه مى دانى و چه ديده اى؟
گفت يا رسول اللّه! چشم و گوشم از اين جريان بى خبر است، و من جز خير، از او چيزى نديده ام، با اين که زينب از ميان همسران رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، تنها کسى بود که با من تکبّر مى کرد و خداوند او را با ورع و تقوا عصمت داد، و خواهرش «حمنه» که چنين تقوايى نداشت، و با او ستيز مى کرد، جزو اصحاب «إفک» شد، و هلاک گشت.
رده:تفسیر المیزان