تفسیر المیزان

«وَ يَدْرَؤُا عَنهَا الْعَذَاب أَن تَشهَدَ...إِن کانَ مِنَ الصَّادِقِينَ»: کلمۀ «درء»، به معناى دفع است. و مراد از «عذاب»، همان حدّ زنا است. و معناى آيه، اين است که: اگر زن همان پنج شهادتى را که مرد داد، عليه او اداء کند، حدّ زنا از وى بر داشته مى شود. و شهادت هاى چهارگانه زن، اين است که بگويد: خدا را شاهد مى گيرم که اين مرد از دروغگويان است. و در نوبت پنجم اضافه کند که: «لعنت خدا بر من باد، اگر اين مرد از راستگويان باشد»، و به اين سوگند دو طرفى در فقه اسلام، «لعان» مى گويند، که مانند طلاق، مايه انفصال زن و شوهر است. «وَ لَوْلَا فَضلُ اللَّهِ عَلَيْکمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَکيمٌ»: جواب کلمۀ «لوَلَا» در اين آيه حذف شده و قيودى که در فعل شرط اخذ شده، آن جواب را مى فهماند. چون معناى آيه، اين است که: اگر فضل خدا و رحمتش نبود و اگر توبه و حکمتش نمى بود، هر آينه بر سرتان مى آمد آنچه که فضل و رحمت و حکمت و توبه خدا از شما دور کرد. پس به طورى که قيود مأخوذ در شرط مى فهماند، تقدير آيه چنين است: «لَولَا مَا أنعَمَ اللهُ عَلَيکُم مِن نِعمَةِ الَدِّينِ وَ تَوبَةٍ لِمُذنِبِيکُم وَ تَشرِيعِهِ الشَّرَايِعَ لِنَظمِ أُمُورِ حَيَاتِکُم، لَزَمَتکُمُ الشِّقوَةُ، وَ أهلَکَتکُمُ المَعصِيَةُ وَ الخَطِيئَةُ وَ اختَلَّ نِظَامُ حَيَاتِکُم بِالجَهَالَة». يعنى: اگر خدا نعمت دين و توبه بر گنهکارانتان و تشريع شرايع براى نظم امور زندگی تان را، بر شما ارزانى نمى داشت، هرگز از شقاوت رهايى نداشتيد، و هميشه به معصيت و خطا دچار بوديد، و به خاطر جهالت، نظام امورتان مختل مى گشت. (خدا داناتر است). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۱۹ بحث روايتى در کافى، به سند خود، از محمد بن سالم، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود: سوره «نور» بعد از سوره «نساء» نازل شده، و شاهد صدق اين سخن، اين است که خداى تعالى در سوره «نساء» فرمود: «و آن دسته از زنان شما که عمل زنا مرتکب مى شوند، عليه آنان استشهاد کنيد به چهار نفر از خودتان، که اگر شهادت دادند، ايشان را در خانه ها زندانى کنيد تا بميرند، و يا خداى تعالى، راه نجاتى بر ايشان قرار دهد». و در سوره «نور»، به عنوان جعل و قرارداد راه نجات فرموده: «سُورَةٌ أنزَلنَاهَا وَ فَرَضنَاهَا وَ أنزَلنَا فِيهَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لَعَلَّکُم تَذَکَّرُون * الزَّانِيَةُ وَ الزَّانِى فَاجلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِنهُمَا مِائَةَ جَلدَةٍ وَ لَا تَأخُذکُم بِهِمَا رَأفَةٌ فِى دِينِ الله إن کُنتُم تُؤمِنُونَ بِاللّهِ وَ اليَومِ الآخِرِ وَليَشهَد عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ المُؤمِنِين». و در تفسير قمى و در روايت ابى الجارود، از ابى جعفر «عليه السلام»، در ذيل جملۀ «وَليَشهَد عَذَابَهُمَا» فرموده اند: يعنى ببينند تازيانه زدن به ايشان را «طَائِفَة مِنَ المُؤمِنين»، و مردم را براى اين ديدن دعوت و جمع کنند. و در تهذيب، به سند خود، از غياث بن ابراهيم، از جعفر، از پدرش، از اميرالمؤمنين روايت کرده که در ذيل جملۀ «وَ لَا تَأخُذکُم بِهِمَا رَأفَةٌ فِى دِينِ اللّه» فرمود: مقصود از «دين الله»، اقامه حدود خدا است، و در ذيل جملۀ «وَليَشهَد عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ المُؤمِنِين» فرمود: «طائفه»، يک نفر را هم شامل مى شود. و در کافى، به سند خود، از محمد بن سالم، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود: آيه «الزَّانِى لَا يَنکِحُ إلّا زَانِيَة أو مُشرِکَة...» در مدينه نازل شد، و در اين آيه، خداى تعالى، زناکار از زن و مرد را مؤمن نناميد، و هيچ اهل علمى شک ندارد که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: زناکار در حالى که زنا مى کند، مؤمن نيست، و دزد هم، در حالى که دزدى مى کند، مؤمن نيست. چون اين گونه افراد وقتى به چنين عملى دست مى زنند، ايمان از وجودشان کنده مى شود، آن طور که پيراهن، از تن کنده مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۱۲۰ و در همان کتاب، به سند خود، از زراره روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، از معناى آيه «الزَّانِىُ لَا يَنکِحُ إلّا زَانِيَة أو مُشرِکَة» سؤال کردم. فرمود: اين ها، زنان و مردانى معروف به زنا بودند که به اين عمل شهرت داشتند، و مردم به اين عنوان آن ها را مى شناختند. مردم امروز هم مانند مردم عصر پيامبر «صلى اللّه عليه و آله» مى باشند. پس هر کس که حد زنا بر او جارى شد و يا متهم به زنا شد، سزاوار نيست مردم با او ازدواج کنند، تا او را به توبه بشناسند و توبه اش شهرت پيدا کند. مؤلف: مثل اين روايت را، کافى، به سند خود، از ابى الصباح نيز نقل کرده، و به سند خود، از محمد بن سالم، از ابى جعفر «عليه السلام»، به اين عبارت آورده: ايشان، مردان و زنانى بودند که در عهد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» مشهور به زنا بودند. پس خداى تعالى، مردم را از اين مردان و زنان نهى فرمود، و مردم امروز هم، به مانند مردم آن روز مى باشند. پس کسى که معروف به زنا شده و يا حد بر او جارى شده باشد، بايد از ازدواج با او خوددارى کنند، تا وقتى که توبه اش شناخته و معروف شود. و در همان کتاب، به سند خود، از حکم بن حکيم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: اين تنها مربوط به زناکارهاى علنى است، و اما اگر کسى احيانا زنايى کند و توبه نمايد، هر جا بخواهد، مى تواند ازدواج کند. و در الدرالمنثور است که احمد و عبد بن حميد و نسايى و حاکم (وى حديث را صحيح دانسته) و ابن جرير و ابن منذر و ابن ابى حاتم و ابن مردويه و بيهقى در سنن خود، و ابوداوود، در ناسخش، از عبدالله بن عمر روايت کرده اند که گفت: زنى بود که او را «أُمّ مهزول» مى ناميدند، و به مردى زنا مى داد، به شرطى که خرجى او را بدهد. پس يکى از اصحاب رسول خدا «صلى الله عليه و آله» خواست او را تزويج کند. خداى تعالى اين آيه را فرستاد: «زن زناکار را نمى گيرد، مگر مرد زناکار، يا مشرک». مؤلف: قريب به اين معنا، از عده اى از نويسندگان جوامع، از مجاهد نقل شده. باز، در همان کتاب است که ابن ابى حاتم از مقاتل روايت کرده که گفت: وقتى مهاجران مکه به مدينه آمدند، به جز چند نفر انگشت شمار، همه در شدت تنگى بودند، در شهر مدینه هم گرانی و قحطی بود، و نیز ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۲۱ در بازار مدينه، فاحشه هاى علنى و رسمى بود از اهل کتاب. و اما از انصار، يکى «أميّه»، دختر کنيز عبداللّه بن أُبَى بود، و يکى ديگر «نسيکه»، دختر اميّه بود، که از مردى از انصار بود، و از اين کنيززادگان انصار، عده اى بودند که زنا مى دادند، و هر يک به درِ خانه خود، بيرقى افراشته بود تا مردان بفهمند اين جا، خانۀ يکى از آن زنان است، و اين زنان از همه اهل مدينه زندگى بهترى داشتند، و بيش از همه به ديگران کمک مى کردند. پس جمعى از مهاجران براى نجات از قحطى و گرسنگى، با اشاره بعضى تصميم گرفتند با اين زنان ازدواج کنند، تا به اين وسيله معاششان تأمين شود. يکى گفت: خوب است قبلا از رسول خدا «صلى الله عليه و آله» دستور بگيريم. پس نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» شده، گفتند: يا رسول الله! گرسنگى بر ما شدت کرده، و چيزى که سدّ جوع ما کند، پيدا نمى کنيم، و در بازار، فاحشه هايى از اهل کتاب و کنيززادگانى از ايشان و از انصار هستند که با زنا کسب معاش مى کنند. آيا صلاح هست ما با آنان ازدواج کنيم و از زيادى آنچه به دست مى آورند، استفاده کنيم. البته هرگاه زندگى خودمان راه افتاد، و بى نياز از ايشان شديم، رهايشان مى کنيم؟ در اين هنگام، خدا اين آيه را فرستاد: «الزّانِىُ لَا يَنکِحُ...»: و بر مؤمنان حرام کرد ازدواج با زناکاران را که علنى زنا مى دادند. مؤلف: اين دو روايت، سبب نزول آيه «الزَّانِيَةُ لَا يَنکِحُهَا إلّا زَانٍ أو مُشرِک» را بيان کرده، نه شأن نزول جملۀ «الزَّانِى لَا يَنکِحُ إلّا زَانِيَة أو مُشرِکَة» را. و در مجمع البيان، در ذيل آيه «إلّا الَّذِينَ تَابُوا» گفته: مفسران، در اين استثناء اختلاف کرده اند که به کجا بر مى گردد، و در آن دو قول گفته اند: يکى اين که: تنها به فسق بر مى گردد، و نه به جملۀ «وَ لَا تَقبَلُوا لَهُم شَهَادةً أبَداً»، تا آن جا که مى گويد: دوم اين که به هر دو جمله بر مى گردد. پس اگر قذف کننده اى توبه کند، شهادتش قبول مى شود، چه حد خورده باشد و چه نخورده باشد (نقل از ابن عباس)، تا آن جا که مى گويد: اين نظريه، قول امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» نيز هست. و در الدرالمنثور است که عبدالرزاق و عبد بن حميد و ابن منذر، از سعيد بن مسيب روايت کرده که گفت: سه نفر عليه مغيره بن شعبه شهادت به زنا دادند، و زياد که چهارمى بود، از دادن شهادت خوددارى کرد. در نتيجه، آن سه نفر به دستور عُمَر حد خوردند، و عُمَر به ایشان گفت: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۲۲ توبه کنيد تا شهادتتان پذيرفته شود. دو نفر توبه کردند و ابوبکرة توبه نکرد، و هيچ وقت هم، شهادتش پذيرفته نشد. و اين ابوبکرة، برادر مادرى زياد بود، و چون زياد کرد آنچه را که کرد (و خود را پسر ابوسفيان و مادرش را زناکار معرفى نمود)، ابوبکرة سوگند خورد که تا هر چند که زنده است، با او حرف نزند و حرف نزد تا مُرد. و در تهذيب، به سند خود، از حلبى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: اگر برده به حر نسبت زنا دهد، هشتاد تازيانه مى خورد، و آنگاه فرمود: اين، از حقوق النّاس است. روايتى در شأن نزول آيه «لعان» و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «وَ الَّذِينَ يَرمُونَ أزوَاجَهُم... إن کَانَ مِنَ الصَّادِقِين» روايت کرده که اين آيه درباره «لعان» نازل شده، و سبب نزولش اين بوده که وقتى رسول خدا «صلى الله عليه و آله»، از جنگ تبوک برگشت، «عُوَيمر بن ساعدة عجلانى»، که از انصار است، نزدش آمد و گفت: يا رسول اللّه! همسر من به شريک بن سمحاء زنا داده، و از او حامله شده. رسول خدا «صلى الله عليه و آله» از او روى بگردانيد. عُوَيمر، مجددا سخن خود را تکرار کرد، و رسول خدا «صلى الله عليه و آله» روى گردانيد، تا چهار مرتبه اين کار تکرار شد. پس رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» به خانه اش رفت و آيه «لعان» بر او نازل شد. پس براى نماز عصر بيرون شد و بعد از نماز، به عُوَيمر فرمود: برو همسرت را بياور، که خدا آيه قرآنى درباره شما زن و شوهر نازل کرده. پس مرد نزد زن آمد و گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله» تو را مى خواهد. زن که زن آبرومندى بود، با جمعى از قوم خود آمد. همين که داخل مسجد شد، رسول خدا به عُوَيمر فرمود: برويد نزديک منبر و آن جا ملاعنه کنيد! عُوَيمر پرسيد: چگونه ملاعنه کنيم؟ فرمود: پيش بيا و بگو خدا را شاهد مى گيرم که من در آنچه به اين زن نسبت داده ام، از راستگويانم. عُوَيمر جلو منبر آمد و يک بار صيغۀ لعان را جارى کرد. حضرت فرمود: اعاده کن. دوباره خواند، تا چهار بار. فرمود: در نوبت پنجم، بگو که لعنت خدا بر من باد اگر از دروغگويان باشم. آنگاه حضرت فرمود: «مواظب باش که لعنت، دعاى مستجابى است، اگر دروغ بگويى، تو را خواهد گرفت». آنگاه به او فرمود: برو کنار و به همسرش فرمود: مثل او شهادت بده، و گرنه حدّ خدا را بر تو جارى مى کنم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۲۳ زن به صورت افراد فاميلش نگريست و گفت: من اين روی ها را در اين شبانگاه سياه نمى کنم. پس نزديک منبر آمد و گفت: خدا را شاهد مى گيرم که عُوَيمر در اين نسبت که به من بسته، از دروغگويان است. حضرت فرمود: اعاده کن، تا چهار نوبت اعاده کرد. سپس فرمود: حالا خودت را لعنت کن، اگر او از راستگويان باشد. زن در نوبت پنجم گفت: غضب خدا بر من باد، اگر چنانچه عُوَيمر در نسبتى که به من داده، از راستگويان باشد. حضرت فرمود: واى بر تو! اين نفرين مستجاب است! اگر دروغگو باشى، تو را مى گيرد. پس رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» به شوهرش فرمود: برو که ديگر تا ابد اين زن بر تو حلال نيست. گفت: پس آن مالى که من به او داده ام، چه مى شود؟ حضرت فرمودند. اگر تو در اين نسبت که به او دادى، دروغگو باشى که آن مال از خودِ اين زن نيز، از تو دورتر شده است. و اگر راست گفته باشى، آن مال مهريه اين زن، و عوض کامى است که از او گرفته اى، و رحم او را براى خود حلال کرده اى. (تا آخر حديث). و در مجمع البيان، در روايت عکرمه، از ابن عباس آمده که گفت: سعد بن عباده، وقتى آيه قذف را شنيد، از تعجب گفت: «به به»، اگر به خانه درآيم و ببينم که مردى ميان ران هاى فلانى است، هيچ سر و صدايى نکنم، تا بروم چهار بيگانه ديگر را بياورم، جريان را نشان آنان بدهم؟ اگر چنين چيزى پيش بيايد، به خدا سوگند که تا من بروم چهار نفر را بياورم، آن مرد کارش را تمام کرده، مى رود. در نتيجه اگر از دهانم بيرون کنم، هشتاد تازيانه به پشتم فرود خواهد آمد. رسول خدا «صلى الله عليه و آله» به مردم مدينه، که سعد بزرگ ايشان بود، فرمود: اى گروه انصار! نمى شنويد که سعد چه مى گويد؟ گفتند: يا رسول اللّه! بزرگ ما را ملامت مکن، چون او مردى بسيار غيرتمند است، و به همين جهت، جز با دختران باکره ازدواج نکرده، و هيچگاه زنى را طلاق نگفته، تا مبادا کسى از ما جرأت کند و مطلقه او را بگيرد. خود سعد بن عباده گفت: يا رسول اللّه! پدر و مادرم فداى تو باد، به خدا سوگند من اين حکم را جز حکم خدا نمى دانم، وليکن به خاطر همان اشکالى که به ذهنم آمد و عرض کردم، از اين حکم تعجب کردم. حضرت فرمود: خدا غير از اين را نخواسته. سعد گفت: «صَدَقَ اللّهُ وَ رَسُولُهُ». به گفتۀ خدا و رسول ايمان دارم. پس چيزى نگذشت که پسر عمويى داشت به نام «هلال بن اميه»، از باغ آمد در حالى که ديد مردى با زنش جمع شده. پس صبح نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» رفت و گفت: ديروز عصر، به خانه آمدم و ديدم که مردى با او است، و با دو چشم خود ديدم و با دو گوش خود شنيدم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۲۴ رسول خدا «صلى الله عليه و آله» خيلى ناراحت شد، به طورى که کراهت از رخساره اش مشاهده گشت. هلال گفت: مثل اين که مى بينم ناراحت شديد، به خدا قسم که من راست مى گويم، و اميدوارم که خدا فرجى فراهم کند. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» تصميم گرفت او را بزند. راوى مى گويد: پس انصار جمع شدند، گفتند: ما به همان حرفى که ديروز سعد مى گفت، مبتلا شديم. آيا راضى شويم که هلال تازيانه بخورد، و براى ابد شهادتش مردود گردد؟ پس وحى نازل شد. همين که شنيدند وحى نازل شده، سکوت کردند. آن وحى عبارت بود از آيه: «وَ الَّذِينَ يَرمُونَ أزوَاجَهُم...». پس رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: اى هلال! بشارت باد تو را که خداوند فرج قرار داد. همان فرجى که آرزويش مى کردى. پس فرمود، بفرستيد تا همسر او بيايد. پس رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، ميان اين زن و شوهر ملاعنه کرد. بعد از آن که لعان تمام شد، رسول خدا «صلى الله عليه و آله» ميان آن دو تفرقه افکند، و حکم کرد که فرزند از آن زن باشد، در حالى که پدر معينى نداشته باشد، ولى مردم هم فرزند او را به بدى نسبت ندهند. آنگاه فرمود: «اگر چنين و چنان بياورد، براى شوهرش آورده، و اگر چنين و چنان بياورد، براى کسى آورده که درباره اش اين حرف ها زدند». احتمال دارد به صورت استفهام فرموده باشد. يعنى حکم خدا چنين است آيا به رسم جاهليت عمل کنيم که قيافه شناس بگويد اگر چنين و چنان است، از شوهر اوست و گرنه از ديگران؟ مؤلف: اين روايت را، در الدرالمنثور، از عده اى از ارباب جوامع، از ابن عباس روايت کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۲۵ آيات ۱۱ - ۲۶ سوره نور إِنَّ الَّذِينَ جَاءُو بِالافْکِ عُصبَةٌ مِّنکُمْ لا تحْسبُوهُ شرًّا لَّکُم بَلْ هُوَ خَيرٌ لَّکمْ لِکُلِّ امْرِىٍ مِّنهُم مَّا اکْتَسب مِنَ الاثْمِ وَ الَّذِى تَوَلّى کِبرَهُ مِنهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ(۱۱) لَّوْلا إِذْ سمِعْتُمُوهُ ظنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَات بِأَنفُسِهِمْ خَيراً وَ قَالُوا هَذَا إِفْکٌ مُّبِينٌ(۱۲) لَّوْلا جَاءُو عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُهَدَاءِ فَأُولَئک عِندَ اللَّهِ هُمُ الْکَاذِبُونَ(۱۳) وَ لَوْلا فَضلُ اللَّهِ عَلَيْکمْ وَ رَحْمَتُهُ فى الدُّنْيَا وَ الاَخِرَةِ لَمَسّکمْ فى مَا أَفَضتُمْ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ(۱۴) إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْوَاهِکُم مَّا لَيْس لَکُم بِهِ عِلْمٌ وَ تحْسبُونَهُ هَيِّناً وَ هُوَ عِندَ اللَّهِ عَظِيمٌ(۱۵) وَ لَوْلا إِذْ سمِعْتُمُوهُ قُلْتُم مَّا يَکُونُ لَنَا أَن نَّتَکلَّمَ بهَذَا سُبْحَانَک هَذَا بهْتَانٌ عَظِيمٌ(۱۶) يَعِظکُمُ اللَّهُ أَن تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِن کُنتُم مُّؤْمِنِينَ(۱۷) وَ يُبَينُ اللَّهُ لَکُمُ الاَيَاتِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ(۱۸) إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَن تَشِيعَ الْفَاحِشةُ فى الَّذِينَ آمَنُوا لهَُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ فى الدُّنْيَا وَ الاَخِرَةِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنتُمْ لا تَعْلَمُونَ(۱۹) وَ لَوْلا فَضلُ اللَّهِ عَلَيْکمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللَّهَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ(۲۰) يَا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشيْطانِ وَ مَن يَتَّبِعْ خُطوَاتِ الشيْطانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَ الْمُنکَرِ وَ لَوْلا فَضلُ اللَّهِ عَلَيْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ مَا زَکى مِنکُم مِّنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لَکِنَّ اللَّهَ يُزَکّى مَن يَشاءُ وَ اللَّهُ سمِيعٌ عَلِيمٌ(۲۱) وَ لا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضلِ مِنکُمْ وَ السَّعَةِ أَن يُؤْتُوا أُولى الْقُرْبى وَ الْمَساکِينَ وَ الْمُهَاجِرِينَ فى سبِيلِ اللَّهِ وَ لْيَعْفُوا وَ لْيَصفَحُوا أَلا تُحِبُّونَ أَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۲۲) إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فى الدُّنْيَا وَ الاَخِرَةِ وَ لهَُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ(۲۳) يَوْمَ تَشهَدُ عَلَيهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَيْدِيهِمْ وَ أَرْجُلُهُم بِمَا کانُوا يَعْمَلُونَ(۲۴) يَوْمَئذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ(۲۵) الخَْبِيثَات لِلْخَبِيثِينَ وَ الْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَ الطيِّبَات لِلطيِّبِينَ وَ الطيِّبُونَ لِلطيِّبَاتِ أُولَئک مُبرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کرِيمٌ(۲۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۲۶ «ترجمه آیات» همانا آن گروه منافقان که به شما مسلمين بهتان بستند، مى پنداريد ضررى به آبروى شما مى رسد، بلکه خير و ثواب نيز خواهيد يافت، و هر يک از آن ها به عقاب اعمال خود خواهند رسيد، و آن کس از منافقان که رأس و منشأ اين بهتان بزرگ گشت، هم او به عذابى سخت معذّب خواهد شد. (۱۱) آيا سزاوار اين نبود که شما مؤمنان، زن و مردتان، چون از منافقان چنين بهتان و دروغ ها شنيديد، حُسن ظنّ تان درباره يکديگر بيشتر شده و گوييد اين دروغى است آشکار؟!(۱۲) چرا منافقان بر ادعاى خود چهار شاهد اقامه نکردند، پس در حالى که شاهد نياوردند، البته نزد خدا مردمى دروغگويند. (۱۳) و اگر فضل و رحمت خدا در دنيا و عقبى شامل حال شما مؤمنان نبود، به مجرد خوض در اين گونه سخنان، به شما عذاب سخت مى رسيد. (۱۴) زيرا شما آن سخنان منافقان را از زبان يکديگر تلقى کرده و حرفى بر زبان مى گوييد، که علم به آن نداريد، و اين کار را سهل و کوچک مى پنداريد، در صورتى که نزد خدا، بسيار بزرگ اس. (۱۵) چرا به محض شنيدن اين سخن نگفتيد که هرگز ما را تکلم به اين روا نيست؟ خداوندا منزّهى تو، اين بهتان بزرگ و تهمت محض است. (۱۶) خدا به شما مؤمنان موعظه مى کند و زنهار ديگر اگر اهل ايمانيد، گرد اين سخن نگرديد. (۱۷) و خدا آيات خود را براى شما بيان فرمود که او، به حقايق امور و سراير خلق دانا و به مصالح بندگان و نظام عالَم آگاه است. (۱۸) آنان که دوست مى دارند که در ميان اهل ايمان کار منکرى را اشاعه و شهرت دهند، آن ها را در دنيا و آخرت عذاب دردناک خواهد بود و خدا مى داند و شما نمى دانيد. (۱۹) و اگر فضل و رحمت خدا و رأفت و مهربانى او شامل حال شما مؤمنان نبود، در عقابتان عجله مى کرد، ولى او، رؤوف و رحيم است. (۲۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۲۷ اى کسانى که به خدا ايمان آورده ايد، مبادا پيروى شيطان کنيد، که هر کس قدم به قدم از پى شيطان رفت، او به کار زشت و منکرش واداشت و اگر فضل و رحمت خدا نبود، احدى از شما پاک و پاکيزه نمى شد، وليکن خدا هر کس را مى خواهد، منزّه و پاک مى کند که خدا، شنوا و دانا است. (۲۱) و نبايد صاحبان ثروت و نعمت درباره خويشاوندان خود و مسکينان و مهاجران راه خدا از بخشش و انفاق کوتاهى کنند، بايد مؤمنان هميشه بلندهمت بوده و نسبت به خلق، عفو و گذشت پيشه کنند و از بدی ها درگذرند. آيا دوست نمى داريد که خدا هم، در حق شما مغفرت و احسان کند، که خدا، بسيار آمرزنده و مهربان است. (۲۲) کسانى که به زنان با ايمان عفيف بى خبر از کار بد، تهمت بستند، محققا در دنيا و آخرت ملعون شدند، و هم آنان به عذاب سخت معذّب خواهند شد. (۲۳) بترسيد از روزى که زبان و دست و پاى ايشان بر اعمال آن ها گواهى دهد. (۲۴) که در آن روز، خدا حساب و کيفر آن ها را، تمام و کامل خواهد پرداخت. (۲۵) زنان بدکار و ناپاک، شايسته مردانى بدين صفت اند و مردان زشتکار ناپاک، شايسته زنانى بدين صفت اند، و بالعکس زنانى پاکيزه و نيکو، لايق مردانى چنين و مردانى پاکيزه و نيکو، لايق زنانى به همين گونه اند، و اين پاکيزگان از سخنان بهتان که ناپاکان درباره شان مى گويند، منزّه اند، و از خدا به ايشان آمرزش مى رسد و رزق آن ها، نيکو است. (۲۶) «بیان آیات» بيان آيات مربوط به داستان «افک» اين آيات به داستان «افک» اشاره مى کند، که اهل سنت، آن را مربوط به عايشه، أُمّ المؤمنين دانسته اند، ولى شيعه آن را درباره «ماريه قبطيه»، مادر ابراهيم معتقد است. همان ماريه که «مقوقس»، پادشاه مصر، او را به عنوان هديه براى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرستاد، و هر دو حديث - چه آن حديثى که از سنّى ها است و چه آن حديثى که از شيعه ها رسيده - خالى از اشکال نيست، که هم خودش و هم اشکالش، در بحث روايتى خواهد آمد - إن شاء اللّه تعالى. پس بهتر اين است که به بحث پيرامون متن آيات پرداخته و به کلّى، فعلا از روايات صرف نظر کنيم، ولى در عين حال، اين نکته را بايد مسلّم بدانيم که «افک» مورد بحث، مربوط به يکى از خانواده هاى رسول خدا «صلى الله عليه و آله» بوده. حال يا همسرش و يا کنيز أُمّ ولدش، که شايد همين نکته هم به طور اشاره از جملۀ «وَ تَحسَبُونَهُ هَيِّناً وَ هُوَ عِندَ اللّه عَظِيمٌ» استفاده شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۲۸ و همچنين از آيات اين داستان که مى رساند مطلب در ميان مسلمانان شهرت يافت، و سر و صدا به راه انداخت و اشارات ديگرى که در آيات هست، اين معنا فهميده مى شود. و از آيات بر مى آيد که به بعضى از خانواده رسول خدا «صلى الله عليه و آله» نسبت فحشاء دادند و نسبت دهندگان، چند نفر بوده و داستان را در ميان مردم منتشر کرده و دست به دست گردانده اند. و نيز به دست مى آيد که بعضى از منافقان يا بيماردلان، در اشاعه اين داستان کمک کرده اند. چون به طور کلّى اشاعه فحشاء در ميان مؤمنان را دوست مى داشتند، و لذا خدا اين آيات را نازل کرده، و از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» دفاع فرمود. «إِنَّ الَّذِينَ جَاءُو بِالافْکِ عُصبَةٌ مِّنکمْ...»: کلمه «إفک» - به طورى که راغب گفته - به معناى مطلق دروغ است، و معنايش در اصل، هر چيزى است که از وجهۀ اصلى اش منحرف شود. وجهه اى که بايد داراى آن باشد. مانند اعتقاد منحرف از حق به سوى باطل و عمل منحرف از صحت و پسنديدگى به سوى قباحت و زشتى، و کلام بر گشتۀ از صدق، به سوى کذب و در کلام خداى تعالى، در همه اين معانى و موارد استعمال شده. و نيز راغب مى گويد: کلمۀ «عُصبة»، به معناى جماعت دست به دست هم داده و متعصب است. و بعضى ديگر گفته اند: در عدد ده تا چهل استعمال مى شود. خطاب در آيه شريفه و آيات بعدى اش، به مؤمنان است. آن مؤمنانى که ظاهر ايمان را دارند. چه اين که واقعا هم ايمان داشته اند، يا منافق بوده اند و در دل مرض داشته اند. و اما قول بعضى از مفسران که گفته اند مخاطب به چهار خطاب اول، و يا تنها مخاطب به خطاب دوم و سوم و چهارم رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» و آن زن و مرد متهم است، صحيح نيست. زيرا مستلزم تفکيک ميان خطاب هايى است که در ده آيه اول از آيات مورد بحث قرار دارند. چون بيشتر خطاب هاى مذکور، که بيست و چند خطاب است، متوجه عموم مؤمنان است، و با اين حال، بدون شک معنا ندارد چهار و يا سه خطاب اول آن، متوجه افراد معينى باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۲۹ بدتر از اين حرف، سخن بعضى ديگر است که گفته اند: خطاب هاى چهارگانه و يا سه گانه اى که گفته شد، به مؤمنانى است که از اين پيشامد متأثر شده بودند. چون علاوه بر اين که همان اشکال تفکيک در سياق لازم مى آيد، گزاف گويى نيز هست. (چون نه وجهى برايش متصور است، و نه دليلى بر آن هست). و معناى آيه اين است که: کسانى که اين دروغ را تراشيدند - «لام» در کلمۀ «الإفک»، لام عهد است - جماعت معدودى از شما هستند، که با هم تبانى و ارتباط دارند. و اين تعبير، خود اشاره است به اين که در اين تهمت، توطئه اى در کار بوده، مبنى بر اين که اين دروغ را بتراشند، و آن را اشاعه هم بدهند، تا قداست و نزاهت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» را لکه دار ساخته، و او را در ميان مردم رسوا سازند. پس معلوم شد که جملۀ مذکور، فايده اى را افاده مى کند و آن طور که بعضى پنداشته و گفته اند از باب تسليت رسول خدا «صلى الله عليه و آله»، و يا تسليت آن جناب و مؤمنان متأثر از اين پيشامد نيست، چون سياق با تسليت سازگار نيست. «لَا تَحسَبُوهُ شَرّاً لَکُم بَل هُوَ خَيرٌ لَکُم» - مقتضاى اين که گفتيم خطاب متوجه عموم مؤمنان است، و مراد از آن نفى شرّيت و اثبات خيريّت اين پيشامد است، اين است که يکى از سعادت هاى مجتمع صالح اين است که اهل ضلالت و فساد در آن مجتمع شناخته شوند، تا جامعه نسبت به وضع آن ها بصيرت پيدا کند، و براى اصلاح اين اعضاى فاسده، دست به اقدام زند. مخصوصا در مجتمع دينى که سر و کارش با وحى آسمانى است، و در هر پيشامدى وحيى بر آنان نازل مى شود، و ايشان را موعظه و تذکر مى دهد که چگونه از اين پيشامد استفاده کنند، و ديگر نسبت به امور خود سهل انگارى و غفلت روا ندارند، بلکه در امر دين خود و هر مهم ديگر زندگی شان، احتياط کنند. دليل بر اين معنا، جملۀ «لِکُلِّ امرِئٍ مِنهُم مَا اکتَسَبَ مِنَ الإثم» است. چون «إثم»، عبارت است از آثار سوئى که بعد از گناه براى آدمى باقى مى ماند. پس ظاهر جمله اين است که آن هايى که اين تهمت را زده بودند، به آثار سوء عملشان شناخته مى شوند، و از ديگران متمايز مى گردند. و در نتيجه، به جاى اين که رسول خدا «صلى الله عليه و آله» را رسوا کنند، خود مفتضح مى شوند. و اما قول مفسرى که گفته: مراد از «خير بودن اين پيشامد براى متهمان»، اين است که خدا به خاطر اين تهمت، اجرشان مى دهد، همچنان که مرتکبان آن را رسوا مى کند، در صورتى درست است که خطاب در آيه، متوجه خصوص متهمان باشد، و خواننده محترم در نظر دارد که گفتيم چنين نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۱۳۰ «وَ الَّذِى تَوَلّى کِبرَهُ مِنهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ»: مفسران کلمۀ «کِبرَهُ» را به معناى معظم تهمت معنا کرده اند، و ضمير آن را به تهمت بر گردانده و گفته اند: معنايش اين است: کسى که معظم اين إفک و مسؤوليت بيشتر آن را گردن گرفته باشد و از ميان تهمت زنندگان از همه بيشتر آن را در ميان مردم اشاعه داده باشد، عذابى عظيم خواهد داشت. «لَّوْلا إِذْ سمِعْتُمُوهُ ظنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَات بِأَنفُسِهِمْ خَيراً وَ قَالُوا هَذَا إِفْکٌ مُّبِينٌ»: اين آيه، توبيخ کسانى است که وقتى داستان «إفک» را شنيدند، آن را رد ننمودند، و متهمان را اجلّ از چنين اتهامى ندانسته و نگفتند که اين صرفا افترايى است آشکار. جملۀ «ظَنّ المُؤمِنُونَ وَ المُؤمِنَات بِأنفُسِهِم» از باب به کار بردن اسم ظاهر در جاى ضمير است، و اصل آن «وَ لَولَا ظَنَنتُم بِأنفُسِکُم» بوده و اگر اين طور نفرمود و آن طور فرمود، براى اين بود که بر علت حکم دلالت کند و بفهماند که صفت ايمان، طبعا مؤمن را از فحشاء و منکرات عملى و زبانى رادع و مانع است. پس کسى که متصف به ايمان است، بايد به افراد ديگرى که چون او متصف به ايمان هستند، ظنّ خير داشته باشد، و درباره آنان بدون علم سخنى نگويد. زيرا همۀ اهل ايمان هم چون شخص واحدى هستند که متصف به ايمان و لوازم و آثار آن است. بنابراين، معناى آيه چنين مى شود که: چرا وقتى إفک را شنيديد، به جاى اين که نسبت به مؤمنان متهم، حُسن ظنّ داشته باشيد، به تراشندۀ إفک، حُسن ظنّ پيدا کرديد و بدون علم، درباره اهل ايمان سخنى گفتيد؟ و اين که فرمود: «قَالُوا هَذَا إفکٌ مُبِينٌ» معنايش اين است که شما مؤمنان و مؤمنات که شنوندۀ إفک بوديد، نگفتيد که اين مطلب إفک و دروغى است آشکار، با اين که بر حسب قاعده دينى، خبرى که مخبر آن علمى بدان ندارد، و ادعایى که مدعى آن شاهدى بر آن ندارد، محکوم به کذب است. چه اين که در واقع هم دروغ باشد، يا آن که در واقع راست باشد. دليل بر اين معنايى که ما کرديم، جملۀ «فَإذ لَم يَأتُوا بِالشُّهَدَاء فَأُولَئِکَ عِندَ اللّهِ هُمُ الکَاذِبُون» است، که مى فرمايد: وقتى مدعى، شاهد نياورد، نزد خدا - شرعا - محکوم است به دروغگويى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۳۱ رده:تفسیر المیزان