يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ
ای جامه به خود پیچیده!
سورة المزمل
مکه · ۲۰ آیه· ترتیب نزول ۳
معرفی سوره مزمل (تفسیر نمونه)
اين سوره در مکه نازل شده است و داراى بيست آيه مى باشد
محتواى سوره «مزمل »
لحن آيات سوره به خوبى نشان مى دهد که با سوره هاى «مکى » هماهنگ است ، و به اين ترتيب احتمال نزول آن در «مدينه »، چنانکه بعضى گفته اند، بعيد به نظر مى رسد، ولى تفاوت لحن آغاز و انجام آيه نشان مى دهد که در ميان اين آيات فاصله زمانى قابل ملاحظه اى بوده است که بعضى از مفسران آن را «هشت ماه » و بعضى «يکسال » و بعضى حتى «ده سال » نوشته اند.
بسيارى از آيات اين سوره نشان مى دهد هنگامى نازل شده که پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) دعوت علنى خود را شروع کرده بود، و مخالفان در برابر او به مخالفت و تکذيب برخاسته بودند، و پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) دستور پيدا مى کند در اين مرحله با آنها مدارا نمايد.
لذا اين احتمال که تمام سوره در آغاز دعوت پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) نازل شده باشد بسيار بعيد به نظر مى رسد، ممکن است آيات نخستين آن چنين باشد ولى مسلما همه آيات آن چنين نيست ، چرا که تعبيراتش نشانه گسترش اسلام ، لااقل در سطح مکه ، و قيام مخالفين به مخالفت و مبارزه است ، و مى دانيم چنين چيزى در سه سال آغاز دعوت وجود نداشت .
شاءن نزولى که براى سوره يا قسمتى از آيات آن در روايات آمده نيز متفاوت است .
در بعضى از روايات آمده است که وقتى پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) اولين پيام الهى و وحى را دريافت کرد وحشت زده نزد خديجه آمد (احساس ناراحتى جسمانى داشت و به استراحت پرداخت ) و فرمود: «مرا در جامعه اى بپيچيد» اينجا بود که جبرئيل نازل شد، و «يا ايها المزمل » را براى پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) آورد.
در حالى که در روايات ديگرى آمده است که اين ماجرا زمانى بود که پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) دعوت خود را آشکار کرده بود، و قريش در «دار الندوة » جمع شدند تا در کار پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) بينديشند، و براى مقابله با او نام و شعارى انتخاب کنند، بعضى گفتند او «کاهن » است ، ولى گروهى با اين پيشنهاد مخالفت کردند، بعضى ديگر گفتند او «مجنون » است ، اما باز گروهى مخالفت کردند بعضى عنوان «ساحر» را ترجيح دادند، آن را نيز نپذيرفتند.
سرانجام گفتند هر چه هست او ميان دوستان جدائى مى اندازد (بنابراين ساحر است ) سپس مشرکان پراکنده شدند.
اين سخن به پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) رسيد خود را در لباسهايش پيچيد (و به استراحت پرداخت ) در اين هنگام جبرئيل آمد و «يا ايها المزمل » و «يا ايها المدثر» را بر آن حضرت خواند.
نتيجه اينکه همانطور که قبلا اشاره کرديم ظاهرا اين سوره در مکه نازل شده ، و قطعا قسمتى از آن بعد از ظهور علنى اسلام ، و نفوذ نسبى آن در مکه بوده است ، هر چند احتمال دارد، آياتى از آغاز سوره در اول بعثت نازل شده باشد.
به هر حال محتواى سوره را مى توان در پنج بخش خلاصه کرد:
بخش اول : آيات آغاز سوره است که پيامبر را به قيام شبانه براى عبادت و تلاوت قرآن دعوت مى کند، و براى آمادگى براى پذيرش يک برنامه سنگين آماده مى سازد.
بخش دوم سوره : او را به صبر و شکيبائى و مقامت و مدارا با مخالفان در اين مقطع خاص دعوت مى کند.
در بخش سوم : بحثهائى پيرامون معاد، و ارسال موسى بن عمران به سوى فرعون و سرکشى و سپس عذاب دردناک او را بيان مى دارد.
در بخش چهارم : دستورات شديدى را که در آغاز سوره پيرامون قيام شبانه آمده است به خاطر گرفتاريهاى مسلمانان تخفيف مى دهد.
و در بخش پنجم : يعنى آخرين بخش سوره ، بار ديگر دعوت به تلاوت قرآن ، و خواندن نماز و دادن زکات و انفاق فى سبيل الله و استغفار مى نمايد.
فضيلت تلاوت سوره
در حديثى از پيغمبر گرامى اسلام (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) آمده است : من قرا سورة المزمل رفع عنه العسر فى الدنيا و الاخرة : «هر کس سوره مزمل را بخواند سختيها در دنيا و آخرت از او برداشته مى شود».
و در حديث ديگرى از امام صادق (عليه السلام ) مى خوانيم : من قرا سورة المزمل فى العشاء الاخرة ، او فى آخر الليل کان له الليل و النهار شاهدين مع السورة ، و احياه الله حياة طيبة و اماته ميتة طيبة : ((هر کس سوره مزمل را در نماز عشاء دوم (منظور همان نماز عشاء است زيرا گاه به مغرب عشاء اول گفته مى شود) يا در آخر شب بخواند، شب و روز، و همچنين خود اين سوره گواه او در روز قيامت خواهد بود، و خداوند او را حيات پاکيزه و مرگ پاکيزه اى خواهد داد!.
مسلما اين فضائل بزرگ در صورتى است که محتواى سوره دائر به قيام شبانه و تلاوت قرآن و صبر و استقامت و ايثار و انفاق عملى گردد، نه تلاوتى خالى از عمل .
تفسیر نمونه، جلد ۲۵، صفحه ۱۶۰
تفسیر المیزان، برگزیده تفسیر نمونه، تفسیر نور، نکته‌های تفسیر نور، پیام‌های تفسیر نور، تفسیر اثنی عشری، تفسیر روان جاوید، تفسیر اطیب البیان
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
قُمِ اللَّيْلَ إِلاَّ قَلِيلاً
شب را، جز کمی، بپاخیز!
نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلاً
نیمی از شب را، یا کمی از آن کم کن،
أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلاً
یا بر نصف آن بیفزا، و قرآن را با دقّت و تأمّل بخوان؛
إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقِيلاً
چرا که ما بزودی سخنی سنگین به تو القا خواهیم کرد!
إِنَ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلاً
مسلّماً نماز و عبادت شبانه پابرجاتر و با استقامت‌تر است!
إِنَ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحاً طَوِيلاً
و تو در روز تلاش مستمر و طولانی خواهی داشت!
وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَ تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلاً
و نام پروردگارت را یاد کن و تنها به او دل ببند!
رَبُ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لاَ إِلٰهَ إِلاَّ هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلاً
همان پروردگار شرق و غرب که معبودی جز او نیست، او را نگاهبان و وکیل خود انتخاب کن،
وَ اصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلاً
و در برابر آنچه (دشمنان) می‌گویند شکیبا باش و بطرزی شایسته از آنان دوری گزین!
وَ ذَرْنِي وَ الْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِيلاً
و مرا با تکذیب‌کنندگان صاحب نعمت واگذار، و آنها را کمی مهلت ده،
إِنَ لَدَيْنَا أَنْكَالاً وَ جَحِيماً
که نزد ما غل و زنجیرها و (آتش) دوزخ است،
وَ طَعَاماً ذَا غُصَّةٍ وَ عَذَاباً أَلِيماً
و غذایی گلوگیر، و عذابی دردناک،
يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبَالُ وَ كَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيباً مَهِيلاً
در آن روز که زمین و کوه‌ها سخت به لرزه درمی‌آید، و کوه‌ها (چنان درهم کوبیده می‌شود که) به شکل توده‌هایی از شن نرم درمی‌آید!
إِنَّا أَرْسَلْنَا إِلَيْكُمْ رَسُولاً شَاهِداً عَلَيْكُمْ كَمَا أَرْسَلْنَا إِلَى فِرْعَوْنَ رَسُولاً
ما پیامبری به سوی شما فرستادیم که گواه بر شماست، همان گونه که به سوی فرعون رسولی فرستادیم!
فَعَصَى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْنَاهُ أَخْذاً وَبِيلاً
(ولی) فرعون به مخالفت و نافرمانی آن رسول برخاست، و ما او را سخت مجازات کردیم!
فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْماً يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيباً
شما (نیز) اگر کافر شوید، چگونه خود را (از عذاب الهی) بر کنار می‌دارید؟! در آن روز که کودکان را پیر می‌کند،
السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً
و آسمان از هم شکافته می‌شود، و وعده او شدنی و حتمی است.
إِنَ هٰذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلاً
این هشدار و تذکّری است، پس هر کس بخواهد راهی به سوی پروردگارش برمی‌گزیند!
إِنَ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَ اللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَ النَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَ آخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ آخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَ آتُوا الزَّكَاةَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وَ مَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ
پروردگارت می‌داند که تو و گروهی از آنها که با تو هستند نزدیک دو سوم از شب یا نصف یا ثلث آن را به پا می‌خیزند؛ خداوند شب و روز را اندازه‌گیری می‌کند؛ او می‌داند که شما نمی‌توانید مقدار آن را (به دقّت) اندازه‌گیری کنید (برای عبادت کردن)، پس شما را بخشید؛ اکنون آنچه برای شما میسّر است قرآن بخوانید او می‌داند بزودی گروهی از شما بیمار می‌شوند، و گروهی دیگر برای به دست آوردن فضل الهی (و کسب روزی) به سفر می‌روند، و گروهی دیگر در راه خدا جهاد می‌کنند (و از تلاوت قرآن بازمی‌مانند)، پس به اندازه‌ای که برای شما ممکن است از آن تلاوت کنید و نماز را بر پا دارید و زکات بپردازید و به خدا «قرض الحسنه» دهید [= در راه او انفاق نمایید] و (بدانید) آنچه را از کارهای نیک برای خود از پیش می‌فرستید نزد خدا به بهترین وجه و بزرگترین پاداش خواهید یافت؛ و از خدا آمرزش بطلبید که خداوند آمرزنده و مهربان است!