آیه ۱۵ سوره محمد

سوره محمد، آیه ۱۵ · جزء ۲۶ · صفحه ۵۰۸

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَ أَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَ أَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَ لَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِ الثَّمَرَاتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَ سُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ

توصیف بهشتی که به پرهیزگاران وعده داده شده، چنین است: در آن نهرهایی از آب صاف و خالص که بدبو نشده، و نهرهایی از شیر که طعم آن دگرگون نگشته، و نهرهایی از شراب (طهور) که مایه لذّت نوشندگان است، و نهرهایی از عسل مصفّاست، و برای آنها در آن از همه انواع میوه‌ها وجود دارد؛ و (از همه بالاتر) آمرزشی است از سوی پروردگارشان! آیا اینها همانند کسانی هستند که همیشه در آتش دوزخند و از آب جوشان نوشانده می‌شوند که اندرونشان را از هم متلاشی می‌کند؟!

معنی کلمات و عبارات
«مَثَلُ»: وصف. صفت. توصیف (نگا: رعد / ). «غَیْرِ آسِنٍ»: غیر متغیر. فاسد نشده. «لَذَّةٍ»: متلذذ. لذیذ. مصدر است و به معنی اسم فاعل است، و یا این که مؤنث (لَذّ) به معنی لذیذ است. «مُصَفّیً»: خالص. پالوده. عسل بدون موم و لِرد و خاشاک. «أَمْعَآءَ»: جمع مِعیً، روده. اندرونه.
نزول

سال ۱۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال

در آن زمان چه می‌گذشت (۹ رویداد)
نکات آیه
۱- بهشت و نعمت هاى آن، پاداش موعود الهى براى تقواپیشگان «الجنّة الّتى وعد المتّقون» ۲- خداوند، توصیف کننده بهشت براى متقین، در قبال جلوه دنیا در چشم کافران «و الذین کفروا یتمتّعون و یأکلون ... زیّن له سوء عمله ... مثل الجنّة الّتى وعد المتّقون» در صورتى که «مثل» به معناى توصیف باشد، از ارتباط این آیه با آیات پیشین مطلب بالا استفاده مى شود. ۳-ارزش ها و لذت هاى بهشتى، فراتر از تصوّر و اندیشه بشر «مثل الجنّة الّتى وعد المتّقون» در صورتى که واژه «مثل» به معناى تمثیل و تشبیه باشد; مى رساند که بیان نعمت هاى اخروى بدون استفاده از تمثیل و تشبیه، براى بشر قابل فهم نیست. ۴- تقوا و خویشتن دارى از مخالفت با خدا، شرط بهرهورى از نعمت هاى عالى بهشت «الجنّة الّتى وعد المتّقون» وصف «متّقین»، مشعر به علّیت است. ۵- مؤمنان نیک کردار، همان «متّقین» بهره مند از نعمت هاى بهشتى اند. «یدخل الذین ءامنوا و عملوا الصلحت جنّ-ت ... مثل الجنّة الّتى وعد المتّقون» در آیات پیشین، سخن از مؤمنان صلاح پیشه بود و اکنون در این آیه بر آنان عنوان «المتّقون» اطلاق شده است. آنچه به اجمال در آیات پیشین به ایشان وعده داده اند، خداوند در این آیه به تفصیل، بیان فرموده است. ۶-نهرهاى مختلف، زلال، گوارا و لذّت آفرین، نمودى از نعمت هاى والاى بهشت «فیها أنهر من ماء غیر ءاسن ... و أنهر من خمر لذّة» ۷- وجود نهرهایى از آب هاى زلال، شیرهاى گوارا، شراب هاى مسرت آفرین و عسل خالص در بهشت «فیها أنهر من ماء غیر ءاسن و أنهر من لبن لم یتغیّر طعمه و أنهرمن خمر لذّة للشربین و أنهر من عسل مصفّى» ۸- حقایق مادى در جهان آخرت، داراى ماهیتى خالص، ناب و فاسد نشدنى «أنهر من ماء غیر ءاسن و أنهر من لبن لم یتغیّر طعمه و أنهر من خمر لذّة للشربین و أنهر من عسل مصفًّى» در صورتى که واژه «مثل» به معناى توصیف باشد و نهرهاى اخروى از نوع نهرهاى مادى و دنیوى باشد; تعابیر «غیرآسن»، «لم یتغیّر طعمه» و «مصفّى» بیانگر ماهیت متفاوت آنها با امور دنیوى خواهد بود. ۹- نعمت هاى بهشتى، خالى از نقص و بهرهورى از آن به دور از هر گونه رنج و ملال «ماء غیر ءاسن ... لبن لم یتغیّر طعمه ... خمر لذّة للشربین و أنهر من عسل مصفًّى» تعابیر «غیر آسن»، «لم یتغیّر طعمه»، «لذّة للشاربین» و «مصفّى» بیانگر بدبو و بدطعم نشدن، رنج آور نبودن و ملال نیاوردن است. ۱۰- متّقین در بهشت، بهره مند از همه میوه ها «و لهم فیها من کلّ الثمرت » ۱۱- وفور و فراوانى نعمت ها و میوه ها در بهشت «و لهم فیها من کلّ الثمرت » تعبیر «من کلّ الثمرات»، مى فهماند که اولاً میوه هاى بهشت گوناگون و بسیار متنوع است. ثانیاً هر نوع میوه آن به وفور و فراوانى وجود دارد; نه به صورت نمونه و اندک. مطلب نخست از واژه «کل» و مطلب دوم از جمع آمدن «الثمرات»، برداشت مى شود. ۱۲- انسان، در حیات اخروى همانند دنیا، داراى نیازها و لذت هاى مادى «فیها أنهر من ماء ... من لبن ... من خمر ... من عسل مصفًّى و لهم فیهامن کلّ الثمرت » توصیف ها و ترغیب هاى خداوند به امورى چون نهرهاى آب گوارا، شیر، شراب و عسل مى رساند که انسان ها در آخرت از این امور مادى، لذت مى برند و بدین لذت ها نیازمنداند. ۱۳- نیازهاى طبیعى و مادى بشر، وسیله اى در جهت گرایش دادن او به ارزش ها «فیها أنهر من ماء غیر ءاسن و أنهر من لبن لم یتغیّر طعمه و أنهر من خمر لذّة للشربین و أنهر من عسل مصفًّى و لهم فیها من کلّ الثمرت» خداوند از گرایش هاى طبیعى انسان به نوشیدن و لذّت بردن و... در جهت تشویق او به دین دارى، استقامت و تقواپیشگى در طریق حق استفاده کرده است. ۱۴- شراب ها و نوشیدنى هاى بهشت، متفاوت با شراب هاى دنیا و داراى ماهیت و اثرى دیگر « و أنهر من خمر لذّة للشربین» صفاتى که خداوند براى نوشیدنى هاى بهشت (آب، شیر و شراب) بیان داشته، صفاتى است که در دنیا براى آنها موجود نمى باشد. آنها در اسم شبیه اند، ولى در ماهیت و اثر متفاوت. ۱۵- راه یافتن تقواپیشگان به بهشت، پس از غفران لغزش هاى دنیوى آنان از سوى پروردگار «الجنّة الّتى وعد المتّقون فیها ... و مغفرة من ربّهم» با توجه به این که در بهشت، زمینه لغزش و گناه نیست; تعبیر «مغفرة» نظر به خطاهاى دنیوى دارد که به هر حال - حتى همه اهل تقوا - از آن مصون نیستند. ۱۶- بهره مندى متقین از نعمت هاى عالى بهشت، همراه با زدایش خاطره تلخ لغزش ها از یاد آنان * «و لهم فیها من کلّ الثمرت و مغفرة من ربّهم» مراد از «مغفرة» مى تواند، چشم پوشى از لغزش ها پس از ورود به بهشت باشد. در این صورت «مغفرة» به معناى صرف بخشش گناه نیست; زیرا اگر بخشیده نشده بودند، وارد بهشت نمى شدند. بنابراین مراد از غفران، ممکن است پوشاندن لغزش ها باشد; به گونه اى که دیگر بهشتیان، خود به یاد گذشته نیفتاده و خاطرشان ملول نگردد. ۱۷- غفران و خوشنودى پروردگار از بهشتیان، نعمتى عظیم براى ایشان «فیها ... و مغفرة من ربّهم» در این آیه مغفرت پروردگار، همانند سایر نعمت ها، تذکر داده شده است و تنوین «مغفرة» دال بر تفخیم است. ۱۸- مغفرت و محو کاستى هاى اعمال و لغزش هاى صالحان، جلوه اى از ربوبیت الهى است. «و مغفرة من ربّهم» از ارتباط غفران با وصف ربوبیت خدا، مى توان نتیجه گرفت که خطاپوشى خداوند نسبت به مؤمنان نیک کردار متقى، ناشى از مقام ربوبیت و پروردگارى او است. ۱۹- فرجام نیک متقین بهشتى، غیرقابل قیاس با فرجام سخت دوزخیان «مثل الجنّة الّتى وعد المتّقون ... کمن هو خلد فى النار» ۲۰- بى تقوایى و هواپرستى، منتهى به خلود در آتش دوزخ «زیّن له سوء عمله و اتّبعوا أهواءهم ... هو خلد فى النار» ۲۱- آب جوشان و گدازنده درون، نوشیدنى دوزخیان در آتش جاودان «کمن هو خلد فى النار و سقوا ماء حمیمًا فقطّع أمعاءهم» ۲۲- متلاشى شدن درون دوزخیان، با نوشیدن آب هاى گدازنده «و سقوا ماء حمیمًا فقطّع أمعاءهم» ۲۳- فانى نشدن کالبد دوزخیان و نمردن آنان، با وجود شکنجه ها و قطعه قطعه شدن «خلد فى النار ... فقطّع أمعاءهم» ۲۴- کالبد مادى بشر در آخرت، داراى ویژگى هاى جدید «هو خلد فى النار ... فقطّع أمعاءهم» بدن انسان در دنیا، نه در آتش باقى مى ماند و نه پس از متلاشى شدن به زندگى ادامه مى دهد; ولى در آخرت با وجود عوامل گدازنده و نابودکننده، او همچنان زنده مى ماند. ۲۵- مقایسه راه و فرجام مؤمنان با کافران، زمینه ساز گرایش انسان ها به ایمان «مثل الجنّة الّتى وعد المتّقون فیها أنهر ... کمن هو خلد فى النار و سقوا ماء حمیمًا فقطّع أمعاءهم» خداوند، مقایسه فرجام مؤمنان و کافران را در استخدام هدایت بشر قرار داده است. ۲۶- تفاوت فرجام اخروى مؤمنان و کافران، بازتاب تمایز عملکرد دنیوى آن دو    الذین ءامنوا و عملوا الصلحت ... و الذین کفروا یتمتّعون و یأکلون ... الجنّة الّتى وعد المتّقون ... کمن هو خلد فى النار و سقوا ماء حمیمًا فقطّع أمعاءهم در این جا خداوند نخست به تمایزهاى دنیوى اهل ایمان با کافران پرداخته و سپس تفاوت فرجام اخروى آنان را بیان داشته است. از این ارتباط موجود در آیات، پیوند تنگاتنگ میان عملکرد دنیوى هر گروه با فرجامشان استفاده مى شود.
تفسیر (۸)
روایات و احادیث

۲۷- «عن معاویة بن حیدة: سمعت رسول اللّه(ص) یقول فى الجنّة بحر اللبن و بحر الماء و بحر العسل و بحر الخمر ثمّ تشقق الأنهار منها بعد; [منبع: الدرّالمنثور، ج ۷، ص ۴۶۴.] معاویة بن حیدة مى گوید: از رسول خدا(ص) شنیدم که مى فرمود: در بهشت دریاى شیر، دریاى آب، دریاى عسل و دریاى شراب است که نهرهاى بهشتى از آنها منشعب گشته است».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

آمرزش لغزش متقیناهمیت لذایذ بهشتبدن جهنمیانتزیین دنیاتلاشی روده های جهنمیانتنوع نهرهای بهشتتوصیف بهشتحقیقت آشامیدنیهای بهشتحقیقت شراب بهشتشرایط نعمتهای بهشتفرجام اخروی مؤمنانفرجام بی تقواییلذت بخشی نعمتهای بهشتلذتهای اخروی انسانمزه شیر بهشتمقایسه کافران با مؤمنانمنشأ آمرزش صالحاننعمت آمرزشهای خدانعمت رضایت خدانهرهای زلال بهشتنهرهای شراب بهشتنهرهای شیر بهشتنهرهای عسل بهشتویژگی نهرهای بهشتویژگیهای اخروی بدن انسانویژگیهای شکنجه های جهنمآثار نیازهای مادیفرجام شوم جهنمیانآثار آب داغ جهنمفرجام هواپرستیلذایذ مادی اخرویامکانات مادی در قیامتوفور میوه های بهشتمؤمنان صالحموجبات جاودانگی در جهنمزمینه گرایش به ارزشهافرجام اخروی کافرانقیاس باطلوفور نعمتهای بهشتنعمتهای بهشتیانحسن فرجام متقینوعده به متقینویژگیهای نعمتهای بهشتنیازهای اخروی انساننعمتهای اخروی متقینمیوه های بهشتآشامیدنیهای جهنموعده بهشتآب داغ جهنمپاداش متقینمراتب نعمتجاودانگی در جهنمفضایل متقینمتقین در بهشتبینش کافرانزمینه ایماننعمتهای بهشتوعده های خداآثار تقوانشانه های ربوبیت خداآثار عملویژگیهای قیامتافعال خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۱)
  • پیروی از هواهای نفسانی، باعث محرومیّت از نعمتهای بهشتی+۱ آیه
  • باغ بهشت، دارای درختانی به هم پیچیده+۵ آیه
  • نهرهای بهشتی، پاک و منزه از هرگونه تغییر و بوی بد
  • بهشت، دارای ابهایی روان در جویبارها+۶ آیه
  • بهشت، دارای ابهای زلال روان در جویبارها
  • شراب بهشتی، باعث لذّت نوشندگان+۳ آیه
  • بهشت، دارای رودهایی از شراب لذّتبخش
  • بهشت، دارای رودهایی روان از شیر با طعم غیر قابل تغییر
  • بهشت، دارای نهرهایی از عسل مصفّا و خالص
  • باغ بهشت، دارای درختانی به هم پیچیده+۵ آیه
  • برخورداری متّقین، از بهشت+۲ آیه
  • بهشتیان، مشمول امرزش و مغفرت خداوند+۷ آیه
  • شراب بهشت، لذت بخش برای نوشندگان ان+۳ آیه
  • برخورداری اهل بهشت، از میوههای مختلف+۴ آیه
  • میوههای بهشت، دارای اقسام و انواع گوناگون+۴ آیه
  • بهشت، دارای نهرهای اب صاف و خالص
  • بهشت، دارای نهرهای شراب ناب و لذّتبخش
  • بهشت، دارای نهرهای شیر با طعم غیر قابل تغییر
  • بهشت، دارای نهرهای عسل خالص و مصفّا
  • بشارت بهشت، به پرهیزگاران+۵ آیه
  • مغفرت الهی، یکی از پاداشهای خداوند در اخرت+۱ آیه
  • تقوا، موجب برخورداری از پاداش الهی+۶ آیه
  • وعده پاداش خداوند به بندگان+۷ آیه
  • وعده پاداش، از روشهای تربیت انسانها+۷ آیه
  • همه انسانها، تحت تربیت و ربوبیت خداوند+۷ آیه
  • ناروا بودن تشبیه پرهیزگاران و بهرهمندی انان از نعمتهای بهشتی، به دوزخیان نوشنده اب جوشان جهنّم
  • ناروا بودن تشبیه بهشتیان به دوزخیان نوشنده اب جوشان جهنّم
  • نوشیدن جهنّمیان از اب داغ، بر اثر تشنگی
  • اراسته شدن به تقوا، زمینه برخورداری از مغفرت الهی+۱ آیه
  • بهشت و نعمتهای ان، از پاداشهای متقین+۸ آیه
  • اب جوشان، از اشامیدنیهای جهنّم+۱ آیه
  • متلاشی شدن اندرون جهنّمیان، بر اثر نوشیدن اب داغ
  • کفر، موجب خلود در دوزخ
  • نار (اتش) از نامهای جهنّم+۲ آیه
  • نوید به مغفرت بهشتیان، مقتضای ربوبیّت خداوند
  • متلاشی شدن روده جهنّمیان، بر اثر نوشیدن اب جوشان
  • وجود نهرهایی از شیر در بهشت، وعده خدا به متّقین
  • شیرهای بهشتی، خوش طعم و گوارا
  • وجود نهرهایی از عسل خالص، در بهشت
  • بهره مندی متّقین از عسل خالص بهشتی
  • شراب بهشت، لذّتبخش برای نوشندگان ان+۳ آیه
  • تغییر نکردن رنگ و مزه اب نهرهای بهشت
  • تغییر نکردن طعم نهرهای شیر، در بهشت
  • عذاب و کیفر جسمانی جهنمیان، از دلایل جسمانیت معاد+۱ آیه
  • اراسته شدن به تقوا، زمینه برخورداری از مغفرت الهی+۱ آیه
  • بهشتیان، مشمول امرزش و مغفرت خداوند+۷ آیه
  • تقواپیشگان، مشمول مغفرت و امرزش پروردگار+۱ آیه
  • مغفرت الهی، یکی از پاداشهای خداوند در اخرت+۱ آیه
  • امرزش گناهان بندگان، جلوهای از ربوبیّت خداوند+۳ آیه
  • هواپرستی عامل خلود در اتش جهنّم+۱ آیه
  • تامین تمامی خواستههای متقین در بهشت جاویدان، وعده تخلفناپذیر خداوند به انان+۲ آیه
واژه‌ها