تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها «1» وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها «2» وَ النَّهارِ إِذا جَلاَّها «3» وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشاها «4»
وَ السَّماءِ وَ ما بَناها «5» وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها «6» وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها «7» فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها «8» قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها «9»
وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها «10» کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْواها «11» إِذِ انْبَعَثَ أَشْقاها «12» فَقالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ناقَةَ اللَّهِ وَ سُقْياها «13» فَکَذَّبُوهُ فَعَقَرُوها فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاها «14»
وَ لا يَخافُ عُقْباها «15»
ترجمه
سوگند بخورشيد و انبساط نورش
و بماه وقتى که در پى در آيد آنرا
و بروز وقتى که جلوه دهد آنرا
و بشب وقتى که بپوشاند آنرا
و بآسمان و آنکه بنا نموده آنرا
و بزمين و آنکه گسترده آنرا
و بجان آدمى و آنکه راست و درست نمود او را
پس الهام نمود باو کارهاى بد او و پرهيزکارى او را
بتحقيق رستگار شد کسيکه پاک کرد آنرا
و بتحقيق بى‌بهره ماند کسيکه آلوده کرد آنرا
تکذيب نمودند قوم ثمود براى طغيانشان
در وقتى که برانگيخته شد بدبخت‌ترين آنها
پس گفت بآنها پيغمبر خدا واگذاريد شتر خدا و آبخورش را
پس تکذيب نمودند او را پس پى نمودند آنرا پس فرو پوشاند بر آنها عذاب را پروردگارشان براى گناهشان پس با خاک يکسان نمود آنها را
و نميترسد از عاقبت کار خود.
تفسير
خداوند متعال در اين سوره مبارکه قسم ياد فرموده بآفتاب عالمتاب و امتداد شعاع و انبساط نورش و قبلا گوشزد شد که خداوند بهر چه خواسته باشد قسم ياد ميفرمايد ولى بندگان بايد بنام خدا قسم بخورند و البتّه آنچه خداوند بآن قسم ياد ميفرمايد شريف و محترم است و نيز سوگند ياد فرموده بماه منير وقتى که در پى در آيد آفتاب را بطلوعش بعد از غروب آن و اکتسابش از نور آن و نيز قسم ياد نموده بروز وقتى که جلوه دهد و آشکارا نمايد قرص خورشيد را به
جلد 5 صفحه 394
انبساط خود و ارتفاع آن و بشب وقتى که بپوشاند بخورشيد لباس سياه تاريکى را و بآسمان و قدرت قادريکه بنا نموده است آنرا با اين عظمت و بزمين و اراده صانعى که گسترده است آنرا با اين وسعت و بجان آدمى و امر خداوندى که تسويه و تعديل نموده قوى و اجزاء او را و متناسب و متعادل قرار داده اعضاء و جوارح و اندام او را و منقوش و مزيّن فرموده صورت او را پس الهام و اعلام فرموده باو بتوسط عقل و شرع محرّمات و واجبات او را که کارهاى بد و کارهاى خوب است و اين يازده قسم براى آنست که بنده بداند بتحقيق رستگار شده و بسعادت ابدى رسيده کسيکه پاک نموده نفس و جان خود را از عقائد فاسده و اخلاق رذيله و آثار اعمال قبيحه و بتحقيق محروم از خير و سعادت شده و بى‌بهره مانده کسيکه جان خود را غرق در شهوات و پنهان در کثافات عقائد و اخلاق فاسده نموده و در حديثى از امام صادق عليه السّلام از براى من زکّيها بامير المؤمنين عليه السّلام مثال آورده شده و از براى من دسّيها باوّلى و دوّمى در بيعت با آن حضرت و لامى که معمولا در جواب قسم ميآورند براى طول کلام حذف شده و بعضى جواب قسم را مقدّر دانسته‌اند براى دلالت معامله خداوند با قوم ثمود بر معامله او با کفّار مکّه چون هر دو قوم تکذيب پيغمبر مرسل بر خودشان را نمودند و بنظر حقير خلاف ظاهر است با آنکه اصل عدم تقدير است و در هر حال قوم ثمود تکذيب نمودند پيغمبر خودشان را که حضرت صالح بوده است براى تجاوز و طغيان از حدّ خودشان وقتى که منبعث شد به بعث آنها و برخاست شقى‌ترين آن قوم که قدّار نام داشت براى عقر ناقه‌اى که حضرت صالح از کوه به اعجاز براى آنها بيرون آورده بود و شرح آن در سور سابقه مفصّلا گذشته است و در روايت نبوى عاقر ناقه معرّفى به اشقى الاوّلين شده و ابن ملجم مرادى قاتل امير المؤمنين عليه السّلام باشقى الاخرين پس حضرت صالح بآنها فرمود بگذاريد بحال خود شتر خدا را و تعدّى ننمائيد بنوبتى که براى آن از رودخانه مقرّر شده بامر خداوند و در صورت تخلّف بدانيد که عذاب بر شما نازل خواهد شد و اضافه آن بخدا ظاهرا تشريفى باشد چون بامر خداوند بدون اسباب ظاهرى بوجود آمده بود و آيت بزرگى بوده از آيات الهى براى قوم پس باور نکردند
جلد 5 صفحه 395
قول آنحضرت را و تکذيب نمودند وعده نزول عذاب را پس پى نمودند و کشتند آن حيوان پر خير و برکت را پس فرود آورد و احاطه داد بر آنها عذاب را پروردگارشان براى گناهشان پس يکسان نمود صغير و کبيرشان را در شمول عذاب و احدى را از آنها باقى نگذارد يا همه را با خاک يکسان فرمود و خدا از عاقبت معامله‌اى که با قومى ميکند نميترسد و باکى ندارد چون ميداند کسى قدرت معارضه با او را ندارد و قمى ره نقل فرموده که مراد آنست که کسيکه بعد از اين قوم هلاک شده ميباشد از عاقبت آنها نميترسد و آنکه فلا يخاف عقبيها قرائت شده و در مجمع آنرا از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و بمصاحف اهل مدينه و شام نسبت داده است و بنابر اين ظاهرا مراد بعضى از کفّار جسور مکه باشند که از وعده عذاب خدا نميترسيدند در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسى که زياد قرائت نمايد سوره الشمس و اللّيل و الضّحى و الم نشرح را در روز يا شب هر چه نزد او باشد و تمام اعضاء و جوارح آن حتّى مو و پوست و گوشت و خون و عروق و اعصاب و استخوانهايش شهادت ميدهند براى او در روز قيامت و خدا ميفرمايد قبول نمودم شهادت شما را براى بنده خود و مؤثر کردم آنرا براى او و ميفرمايد ببريد او را ببهشت من هر جا ميخواهد اختيار نمايد بدون منّت بمقتضاى فضل و رحمت من و گوارا باد آن بر بنده من و الحمد للّه ربّ العالمين و الصلوة و السّلام على سيّدنا محمد و آله الطاهرين.
جلد 5 صفحه 396