تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ «1» وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ «2» وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ «3» لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي کَبَدٍ «4»
أَ يَحْسَبُ أَنْ لَنْ يَقْدِرَ عَلَيْهِ أَحَدٌ «5» يَقُولُ أَهْلَکْتُ مالاً لُبَداً «6» أَ يَحْسَبُ أَنْ لَمْ يَرَهُ أَحَدٌ «7» أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَيْنَيْنِ «8» وَ لِساناً وَ شَفَتَيْنِ «9»
وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ «10» فَلا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ «11» وَ ما أَدْراکَ مَا الْعَقَبَةُ «12» فَکُّ رَقَبَةٍ «13» أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ «14»
يَتِيماً ذا مَقْرَبَةٍ «15» أَوْ مِسْکِيناً ذا مَتْرَبَةٍ «16» ثُمَّ کانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَواصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ «17» أُولئِکَ أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ «18» وَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِآياتِنا هُمْ أَصْحابُ الْمَشْأَمَةِ «19»
عَلَيْهِمْ نارٌ مُؤْصَدَةٌ «20»
ترجمه
سوگند ميخورم باين شهر
با آنکه تو اقامت دارنده‌اى در اين شهر
و بپدر و آنچه تولّد نموده است
بتحقيق آفريديم آدمى را در مشقّت و تعب
آيا گمان ميکند که قدرت پيدا نميکند بر او احدى
ميگويد ضايع کردم مال بسيارى را
آيا گمان ميکند که نميبيند او را احدى
آيا قرار نداديم براى او دو چشم
و يک زبان و دو لب
و ارائه داديم باو دو راه روشن را
پس در نيامد و وارد نشد در راه پر زحمت خيرات
و چه مى‌دانى تو چيست راه پر زحمت خيرات
آزاد نمودن بنده‌اى است
يا طعام دادنى در روز گرسنگى و سختى
يتيمى خويشاوند
يا فقيرى خاک نشين را
پس بوده باشد از آنانکه ايمان آوردند و توصيه نمودند ببردبارى و توصيه نمودند بمهربانى
آن جماعت ياران دست راست ميباشند
و آنانکه کافر شدند بآيتهاى ما آنان ياران دست چپند
که بر آنها آتشى است محيط و در بسته.
تفسير
گفته‌اند خداوند قسم ياد فرموده ببلد و شهر مکّه براى وجود و توقف و حلول پيغمبر آخر الزّمان در آن شهر تا اشاره باشد که اين موجب مزيد شرافت آن شده و بنابر اين کلمه لا زائده است که مکرّر ذکر شده که گفته‌اند
جلد 5 صفحه 390
معمول در کلام عرب است ولى مستفاد از چند روايت معتبر در اين مقام آنستکه خداوند فرموده قسم نميخورم باين بلد مکّه براى آنکه اهالى آن ظلم و ستم و تهمت و شتم و آزار تو را در آن حلال قرار دادند با آنکه آنرا براى ديگران مأمن و پناه ميدانستند و هر کس هر گونه جرم و جنايتى نموده بود مادامى که در آن شهر بود متعرّض او نميشدند و قسم ياد فرموده بوالد و اولادش که در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد حضرت آدم و اولاد او از انبياء و اوصياء و اتباع ايشان است و قمّى ره نيز اين معنى را نقل نموده و در کافى نقل نموده که مراد امير المؤمنين عليه السّلام و اولاد او که ائمه اطهارند ميباشد و بنظر حقير اگر خداوند قسم ببلد مکّه ياد فرموده باشد چنانچه مفسرين گفته‌اند اظهر آنست که مراد از والد حضرت اسمعيل و از ما ولد پيغمبر خاتم و ائمه اطهار باشد يا مراد از والد حضرت ابراهيم و مراد از ما ولد حضرت اسمعيل و اولاد او باشد چون عرب عدنانى و پيغمبر ما از نسل آن حضرتند و اين دو پيغمبر در بناى کعبه و آبادى مکّه پيش قدم بودند و ذکر آن دو اينجا مناسب است و جواب قسم آنست که خدا ميفرمايد بتحقيق خلق نموديم ما انسان را در تعب و مشقّت چون از وقت تولّد بأنواع زحمات و صدمات دنيا مبتلا ميشود تا دم مرگ بسختى آن و بعدا بوحشت برزخ و سختيهاى قيامت و گفته‌اند براى تسليت خاطر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرموده و بعضى گفته‌اند مراد از کبد استوا و استقامت است چون خداوند از بين حيوانات فقط انسان را مستقيم و مستوى القامه خلق فرموده و اين معنى مستفاد از نقل قمّى ره و بعضى از روايات اين مقام است که بانتصاب انسان بر خلاف حيوانات تفسير فرموده‌اند آيا گمان ميکند که احدى بر او قدرت پيدا نميکند که مجازات نمايد او را براى ستمى که از او بکسى رسيده و تخلّفى که از فرمان خالق خود نموده چنين نيست خداوند قادر بر انتقام از او است و قمّى ره نقل نموده از امام باقر عليه السّلام که فرمود مراد آنست که کشته ميشود در مقابل کشتن او دختر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را و بعيد نيست اشاره بدومى يا سوّمى باشد و بر سبيل تطبيق تفسير شده که معمول در تفاسير ائمه اطهار است و با کمال افتخار ميگويد من مال فراوان و مجتمعى در راه جلوگيرى از پيشرفت اسلام صرف نمودم چنانچه از
جلد 5 صفحه 391
امام باقر عليه السّلام نقل شده که عمرو بن عبد ود در جنگ خندق بعد از آنکه امير المؤمنين عليه السّلام اسلام را بر او عرضه داشت گفت پس اين همه مالى که من در جلوگيرى از رواج اسلام خرج نمودم چه ميشود پس حضرت او را کشت آيا کينه مسلمانان و ساير عقائد و اخلاق فاسده که در ضمير خود جاى ميدهد و اعمال قبيحه را که در خلوت مرتکب ميشود گمان ميکند کسى او را نميبيند خدا ميبيند و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ميداند آيا ما براى او دو چشم و يک زبان و دو لب قرار نداديم که ببيند و سخن بگويد و دهانش پوشيده باشد و بآسانى بخورد و بياشامد و شکر کند چرا نميکند آيا راه روشن خير و شرّ را باو نشان نداديم چنانچه در روايات تصريح بآن شده چرا راه خير را نميپيمايد پس اين انسان با اين همه وسائلى که ما برايش فراهم نموديم و اين همه قدرت و تمکّنى که براى خود فرض ميکند و ميپندارد بزحمت وارد در طى طريق پر زحمتى از طرق خيرات که براى او مانند از جاى دشوار کوه بالا رفتن است نميشود و چه ميدانى تو اى پيغمبر که چيست مانند از جاى دشوار کوه بالا رفتن آزاد کردن بنده‌اى است از قيد رقيّت يا طعام دادن است در روز مجاعه و گرسنگى مردم بيکى از اقارب يتيم خود يا بيک فقير خاک نشين با آنکه اگر تمام اينکارها را هم بکند هزار يک حقّ شکر نعمت حقّ را بجا نياورده در کافى از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که وقتى مشغول بصرف طعام ميشد ميفرمود قدحى بياورند و نزديک خوان طعام بگذارند پس هر خوراک خوبى که ميآوردند مقدارى از آن را در آن قدح ميگذارد و امر ميفرمود بفقراء بدهند و اين آيه را تلاوت ميفرمود يعنى فلا اقتحم تا آخر پس ميفرمود خدا ميدانست هر کس قدرت بر عتق رقبه پيدا نميکند پس راه بهشت را براى آنها باز کرد و از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه اطعام کند مؤمنين را بقدريکه سير شود نميداند از خلق خدا ثواب او را در آخرت احدى نه ملک مقرّبى و نه نبى مرسلى مگر خدا و از موجبات مغفرت اطعام مسلمان گرسنه است پس تلاوت فرمود او اطعام تا آخر و نيز از آن حضرت نقل شده که بعضى از اصحاب سؤال نمود از اين آيه پس فرمود کسيکه اکرام کرده است او را خدا بولايت ما بتحقيق عبور نموده است از عقبه
جلد 5 صفحه 392
و مائيم آن عقبه‌اى که هر کس وارد در آن شود نجات يافته و بعد فرمود مردم تمامى گرفتار آتش ميباشند غير از تو و اصحابت که خداوند آزاد نموده است رقبه شما را از آتش بولايت ما اهل بيت و قريب باين مضامين روايات بسيار است و اخيرا خداوند شرط قبول کليّه اعمال خيريّه را بيان فرموده که ميفرمايد آنکه اين قبيل اعمال خير را بجا بياورد پس بوده باشد از کسانيکه ايمان آوردند و توصيه نمودند يکديگر را بصبر بر طاعت و از معصيت و توصيه نمودند يکديگر را بترحّم و مهربانى و احسان بفقراء و ايتام بلکه به کليّه بندگان خدا اين اشخاص صاحبان ميمنت و مبارکى باشند و آنانند که در محشر نامه اعمالشان بدست راستشان است و شيعيان امير المؤمنين عليه السّلام ميباشند که ببهشت ميروند و مستغرق در نعم آنند و آنانکه کافر شدند بآيات خداوند و منکر شدند ولايت اولياء او را که اعظم آيات الهى هستند آنان صاحبان شئامت و نحوستند که نامه اعمالشان را بدست چپشان ميدهند از اعداء آل محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که آتش جهنّم بر آنها احاطه خواهد نمود در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه قرائتش در نماز واجبش لا اقسم بهذا البلد باشد در دنيا شناخته شود از شايستگان و در آخرت شناخته شود بمنزلت نزد خدا و باشد در روز قيامت از رفقاء پيغمبران و شهدا و شايستگان و الحمد للّه ربّ العالمين.
جلد 5 صفحه 393