تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ نَجَّيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مِنَ الْعَذابِ الْمُهِينِ (30) مِنْ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ کانَ عالِياً مِنَ الْمُسْرِفِينَ (31) وَ لَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلى عِلْمٍ عَلَى الْعالَمِينَ (32) وَ آتَيْناهُمْ مِنَ الْآياتِ ما فِيهِ بَلؤُا مُبِينٌ (33) إِنَّ هؤُلاءِ لَيَقُولُونَ (34)
إِنْ هِيَ إِلاَّ مَوْتَتُنَا الْأُولى وَ ما نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ (35) فَأْتُوا بِآبائِنا إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ (36) أَ هُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَهْلَکْناهُمْ إِنَّهُمْ کانُوا مُجْرِمِينَ (37) وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبِينَ (38) ما خَلَقْناهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (39)
إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقاتُهُمْ أَجْمَعِينَ (40)
جلد 4 صفحه 626
ترجمه
و بتحقيق نجات داديم بنى اسرائيل را از عذاب خوار کننده
از فرعون همانا او بود برترى جوينده‌اى از متجاوزان
و بتحقيق برگزيديم آنان را از روى دانش بر جهانيان
و داديمشان از نشانه‌هاى قدرت خود چيزيرا که در آن نعمتى بود آشکار
همانا اينها هر آينه ميگويند
نيست آن مگر مردن اوّل بارمان و نيستيم ما برانگيخته شدگان
پس بياوريد پدران ما را اگر هستيد راستگويان
آيا اينها بهترند يا قوم تبّع و آنانکه بودند پيش از آنها هلاک کرديمشان همانا آنها بودند گناهکاران
و نيافريديم آسمانها و زمين و آنچه را ميان آن دو است در حالى که باشيم بازى‌کنان
نيافريديم آن دو را مگر بحق ولى بيشترشان نمى‌دانند
همانا روز جدا شدن حق از باطل موعد آنان است بتمامى.
تفسير
خداوند متعال بنى اسرائيل را که سالهاى متمادى بعذاب رقيّت و اسارت و قتل و اعمال شافّه از قبل فرعون و اتباعش گرفتار بودند بتوسط حضرت موسى نجات داد چون فرعون مرد متکبّر و متفرعن و سرکشى بود که از حدّ و قدر خود تعدّى و تجاوز نمود يا از برجستگان در زياده‌روى و نخوت و ستمکارى بود و خداوند براى علم و دانشى که داشت بقابليّت و استحقاق آن طائفه که همه از نسل حضرت يعقوب پيغمبر بودند اختيار فرمود ايشانرا براى منصب نبوّت بر اهل عالم در آن زمان چنانچه قمّى ره فرموده که لفظ العالمين عام و معناى آن خاص است و محتمل است مراد اختيار آن طائفه بکثرت انبياء از ايشان باشد چون بسيارى از انبياء از اين طائفه بودند و عطا فرمود بآنها از آيات قدرت و رحمت از قبيل شکافتن دريا و سايه افکندن ابر و نازل نمودن منّ و سلوى و ساير تفضّلات الهى بر آنها که در سوره بقره گذشت آنچه را که نعمت آشکار يا موجب امتحان و اختيار آنها بود و از اينجا باز خداوند روى سخن را معطوف بمشرکين مکّه فرموده که منکر معاد بودند و ميگفتند نيست عاقبت امر و نهايت آن مگر مرگ که پايان زندگى دنيا است و اين يکمرتبه بيشتر نيست و تکرار نميشود و ديگر ما زنده نميشويم چون نشر در اينجا بمعناى بعث است و اگر شما مسلمانان راست ميگوئيد پدران ما را زنده کنيد بيايند از اوضاع آن عالم بما خبر دهند تا ما
جلد 4 صفحه 627
تصديق کنيم عالم ديگرى در پس پرده غيب هست که ما بايد بآن جا منتقل شويم و چون بصدور معجزات متواليه از حضرت ختمى مرتبت حجّت بر آنها تمام بود و بعد از اتمام حجّت از خداوند بر خلق اوضاع عالم را که تمام اجزاء آن بر وفق حکمت منظّم شده است نميتوان بتقاضاى بيجاى اهل تعصّب و عناد و لجاج تغيير داد خداوند از جواب آنها صرف نظر نموده و بتهديد پرداخته است که آيا آنها برتر و بيشتر و قوى‌ترند يا قوم تبّع که از قبيله حمير و از ملوک يمن بوده و تبّع ناميده شد براى کثرت اتباع و انصارش و بعضى گفته‌اند تبّع نامى است که سلاطين يمن پى در پى بآن خوانده ميشدند مانند عزيز مصر و خاقان ترک و قيصر روم که بسلاطين آنها گفته ميشود در هر حال پادشاه مقتدرى بوده که جهانگيرى کرده و خودش مؤمن بوده و قومش کافر و لذا خداوند تصريح بقومش فرموده نه خودش و در مجمع از پيغمبر صلى اللّه عليه و اله نقل نموده که سبّ ننمائيد تبّع را همانا او اسلام آورده بود و از امام صادق عليه السّلام روايت نموده که فرمود تبّع به اوس و خزرج که دو قبيله انصار بودند گفت در يثرب باشيد تا پيغمبر آخر الزّمان بيايد و اگر من ادراک کنم او را خدمتش را اختيار و با او خروج مينمايم خداوند ميفرمايد ما آن قوم و اقوام سابقه آنها را مانند عاد و ثمود و قوم لوط هلاک و معذّب نموديم شما که در مقابل آنها چيزى نيستيد چون آنان هم مانند شما مشرک و بدکار بودند شما را هم بجزاى کردارتان خواهيم رسانيد و اخيرا استدلال فرموده بر معاد که ما آسمانها و زمين و اهل آن دو را بيهوده و ببازيچه خلق ننموديم که جمعى بيايند و چندى بخورند و بپوشند و با آلام و اسقام دنيا با تمام قوا بکوشند و عاقبت شربت ناگوار مرگ و هجران را بنوشند و بروند بلکه بغرض صحيح عقلى خلق نموديم که مردم بيايند و بکمال لايق خودشان برسند و مستحق نعيم ابدى يا عذاب دائمى گردند و رحمت و غضب خداوند آشکار گردد و هر کس بجزاى عملش از خير و شرّ برسد ولى بيشتر مردم اين معانى را نميدانند و روز قيامت که روز فصل خصومت بين تمام خلق بحکم حقّ و جدا شدن حقّ از باطل است وقت و موعد حضورشان بتمامى در محضر الهى و دادستانى او است.
جلد 4 صفحه 628