المیزان جلد۱۰ بخش۴
و اين معنائى که اين مفسر براى آيه کرده فى نفسه و با قطع نظر از آيه ، معناى بدى نيست ، ولى بحث در اين است که اين معنا را از کجاى آيه مى توان بدست آورد. و همچنين وجه قبلى که آن نيز فى نفسه و حتى از نظر سياق وجه بدى نيست ، ليکن آيه بر آن دلالت ندارد.
«وَ يَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لا يَضرُّهُمْ وَ لا يَنفَعُهُمْ وَ يَقُولُونَ هَؤُلاءِ شفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ...»:
در اين آيه شريفه روى سخن با مشرکين بت پرست است ، و اگر چه بسا ديگران يعنى اهل کتاب را نيز بر حسب وسعتى که در معناى آن است شامل بشود، چون کلمه «ما» اين وسعت را به معناى آيه مى دهد، و اگر به خاطر نزول اين سوره در مکه و جزء اولين سوره هاى نازله از قرآن گفتيم که روى سخن در آن متوجه مشرکين است ، معنايش اين نيست که شامل غير مشرکين نمى شود.
فلسفه بت پرستى و مبناى عقايد بت پرستان درباره بت ها و رد پندارهاى باطل آنان
بت پرستان نيز اگر بت مى پرستيدند براى اين مى پرستيدند که با عبادت بتها به ارباب آن بتها (که خدايان کوچک و به زعم بت پرستان هر يک مدبر ناحيه اى از عالم وجودند) تقرّب جسته ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۰
و با اين تقرب به درگاه خالق هستى که خداى تعالى است و رب آن اربابهاست تقرّب بجويند. مشرکين مى گفتند (الان نيز مى گويند): ما با اين همه پليدى که لازمه مادّيت و بشريت مادى است ، و با اين همه قذارتهاى گناه و جرائم نمى توانيم به درگاه رب الارباب (اللّه ) رابطه عبوديت داشته باشيم ، چون خداى سبحان ساحتش مقدس و طاهر است ، و معلوم است که (ميان طهارت و قذارت رابطه اى نيست ، در نتيجه) ميان ما و خداى تعالى نمى تواند رابطه اى باشد.
ناگزير ما بايد بوسيله محبوبترين خلايقش - يعنى ارباب اصنام - به درگاه او تقرب جوييم ، زيرا که خداى تعالى زمام تدبير خلق خود را بدست آنان سپرده ، (و چون ما آنان را نمى بينيم مجسمه ها و تمثالهائى از آنان بدست خود ميتراشيم ، تمثالهائى که نشان دهنده صفات آن ارباب که يا خشم است يا مهر و يا غير اينها).
پس ، بتها را به اين منظور ميپرستيم که شفيعان ما به درگاه خدا باشند و خيرات را به سوى ما جلب نموده، شرور را از ما دفع کنند. پس ، عبادت در حقيقت براى بتها است و شفاعت براى ارباب آنها، هر چند که چه بسا شفاعت را نيز به بتها نسبت ميدهيم.
در عبارت آيه ، بجاى کلمه «اصنام» عنوان «ما لا يضرهم و لا ينفعهم» آمده ، تا اشاره باشد به اينکه نقطه انحراف و اشتباه بت پرستان در عقايدشان کجا است ، و آن اين است که عبادت براى اين بتها وقتى آن فوايد را دارد که بتها ضرر و نفعى در امور داشته باشند و موجوداتى داراى شعور باشند، تا بفهمند که اين بت پرستان دارند آنها را ميپرستند و به سوى آنها تقرب ميجويند و تا از پرستش اينان خوشنود شوند، و در عوض يا خود آنها و يا اربابشان به درگاه خدا شفاعتشان کنند، آنهم در صورتى که خداى تعالى شفاعت آنها را بپذيرد.
و اين بتها اجسامى مرده و فاقد شعورند، نه چيزى مى فهمند و نه نفع و ضررى دارند، بدين جهت خداى سبحان پيامبر گرامى اش را دستور داده که عليه بت پرستان احتجاج کند اولا به همان دليلى که جمله «لا يضرهم و لا ينفعهم» بيانگر آن بود، و ثانيا به اينکه بگويد: «اتنبون اللّه بما لا يعلم فى السماوات و الارض» که حاصلش اين است که خداى تعالى خودش هيچ اطلاعى از اينکه (چنين اربابى آفريده و زمام امور عالم را بدست چنين مخلوقاتى داده و) چنين شفيعانى به درگاه خود درست کرده ندارد، نه در آسمانها چنين خدايانى سراغ دارد و نه در زمين.
پس ، اينکه شما از وجود چنين خدايانى خبر ميدهيد، در حقيقت به خداى تعالى خبرى ميدهيد که خود او علمى به آن ندارد، و اين خود يکى از زشت ترين افتراءها و شنيع ترين لجبازيها است ، آخر چگونه ممکن است در عالم چيزى باشد و خدا از وجود آن چيز بى خبر باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۱
با اينکه او عالم است به آنچه که در آسمانها و آنچه که در زمين است .
پس ، روشن شد که استفهام آيه انکارى است ، و تعبير به اينکه خداى تعالى چنين علمى ندارد، کنايه است از اينکه چنين خدايانى وجود ندارد. و بعيد نيست علت اينکه خداى تعالى اين تعبير را اختيار کرده براى اين باشد که شفاعت امرى است که قوامش و تحقق معنايش به اين است که مقام بالاتر که شفيع بخواهد نزد او، شفاعت کسى را بکند بفهمد که اين شفيع دارد شفاعت فلانى را مى کند، در غير اين صورت شفاعت تصور نمى شود و اين کلمه معنا نميدهد، و فرض اينست که خداى تعالى هيچ علمى بوجود شفيعانى کذائى ندارد، با اين حال چگونه تصور مى شود که شفاعت چنين شفيعانى تحقق يابد؟
جمله: «سبحانه و تعالى عما يشرکون» جمله اى است مخصوص تنزيه خداى تعالى ، البته در آيه شريفه کلام خود خداى تعالى است ، نه حکايت کلام رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم )، براى اينکه تا اينجا مشرکين مخاطب رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) بودند، و اگر اين جمله کلام رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم) بود، جا داشت بفرمايد: «سبحانه و تعالى عما يشرکون - منزّه است خداوند از شرکى که شما ميورزيد».
پيدايش اختلاف در ميان مردم و بوجود آمدن دو راه: هدايت و ضلالت
«وَ مَا کانَ النَّاس إِلا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا ...»:
در سابق در تفسير آيه «کان الناس امة واحدة فبعث اللّه النبيين مبشرين و منذرين و انزل معهم الکتاب بالحق ليحکم بين الناس فيما اختلفوا فيه و ما اختلف فيه الا الذين اوتوه من بعد ما جاءتهم البينات بغيا بينهم» گفتيم که اين آيه کشف مى کند از اينکه در بين مردم دو نوع اختلاف بوده.
اول اختلاف از حيث معاش که برگشت آن به همان دعاوى است که مردم در آن دعواهايشان به دو دسته تقسيم مى شوند يکى مدّعى و ديگرى مدعى عليه ، يکى ظالم و ديگرى مظلوم ، يکى متعدى و ديگرى آنکه به وى تعدى شده ، يکى آنکه حق خود را گرفته ، و ديگرى آنکه حقش ضايع شده ، و اين اختلاف همان است که خداى تعالى آن را به وسيله تشريع دين و بعثت انبياء و انزال کتاب با انبياء برطرف کرده ، تا انبياء با آن کتابها در بين مردم حکم کنند و اختلافشان را بر طرف سازند، معارف و معالم دين را به مردم ياد دهند و آنان را انذار و تبشير کنند.
اختلاف دوم اختلافى است که بعد از آمدن دين در خود دين و در آنچه که کتاب
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۲
متضمن آن بود راه انداختند و بر سر معارف دين و اصول و فروع آن اختلاف کردند، به شهادت اينکه قرآن کريم در چند جا تصريح دارد بر اينکه چنين اختلافى در بين مردم بوده ، و قرآن کريم ريشه اين اختلاف را در علماى دين نشان مى دهد که از در بغى و حسدى که بين خود داشتند اين اختلافها را بوجود آوردند.
اين نوع اختلاف مانند اختلاف قسم اول از مقتضيات طبيعت بشر نبوده ، و با همين اختلاف قسم دوم بود که راه به دو قسم منقسم شد، يکى طريق هدايت (آن راهى که خدا پيش پاى بشر گذاشت ) و ديگرى طريق ضلالت، (آن بيراههاى که علماى دين از پيش خود تاءسيس کردند)، و به حکم دنباله آيه (۲۱۳) سوره بقره که مى فرمايد: «فهدى اللّه الذين آمنوا لما اختلفوا فيه من الحق» در هر موردى که حق و باطل مورد اختلاف واقع شود خداى تعالى تنها کسانى را که ايمان دارند به سوى حق هدايت مى کند.
و خداى سبحان در چند جا از کلام مجيدش بعد از ذکر اين قسم از اختلاف فرموده : اگر قضاء حتمى رانده نشده بود که اهل حق و باطل تا مدتى معين عمر کنند، هر آينه بين اين دو طايفه حکم مينمود و در هر جا که اختلاف ميکردند اهل باطل را نابود مى کرد، و ليکن هر دو طايفه را تا اجلى معين عمر مى دهد، از آن جمله آيه زير است که مى فرمايد: «و ما تفرقوا الا من بعد ما جاءهم العلم بغيا بينهم و لو لا کلمة سبقت من ربک الى اجل مسمى لقضى بينهم» و آياتى ديگر از اين قبيل.
سياق آيه قبلى که مى فرمود: «و يعبدون من دون اللّه ما لا يضرهم و لا ينفعهم...» از بين دو قسم اختلافى که ذکر کرديم جز با اختلاف قسم دوم سازش ندارد، يعنى با آيه مورد بحث وقتى متناسب مى شود که منظور از اختلاف در اين آيه اختلاف در خود دين باشد، براى اينکه جمله مذکور سخن از اين دارد که مردم راه ضلالت را پيمودند و چيزهائى پرستيدند که نه ضررى به حال آنان داشتند و نه سودى ، و شفيعانى به درگاه خدا براى خود درست کردند که دين صحيح چنين شفيعانى را معرفى نکرده بود، و مقتضاى اين ماجرا اين است که مردم قبل از پديد آمدن اين جريان امتى واحد بوده باشند، و مقتضاى امت واحد بودنشان اين است که همه بر يک دين بوده باشند، که قهرا آن دين هم دين توحيد بوده ، بعدها اختلاف کرده به دو فريق متفرق شدند، فريق موحد و فريق مشرک.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۳
خداى تعالى آنگاه خاطر نشان فرموده که مقتضاى اين اختلاف اين بود که خداى تعالى بين آنان حکم کند، حق را غالب و بر باطل مسلط سازد، و باطل را خوار و منکوب نمايد، و مقتضاى اين حکم اين است که اهل باطل را هلاک و اهل حق را نجات دهد، ليکن قبلا اين قضاى الهى رانده شده بود که هر دو فريق در انتخاب راه و بيراهه آزاد باشند، و اين قضاى الهى مانع شد از آن حکمى که گفته شد، و قضاى رانده شده که در آيه مورد بحث از آن تعبير به «کلمه» نموده ، عبارت است از همان فرمانى که خداى تعالى هنگام هبوط آدم به زمين صادر کرد، و فرمود: «و لکم فى الارض مستقر و متاع الى حين» اين نظر ما بود در تفسير و کشف معناى آيه.
اقوال مفسران در ذيل آيه شريفه: «و ما کان الناس الا امة واحدة فاختلفوا...»
و اما ساير مفسرين درباره اين آيه اقوال عجيبى دارند، يکى گفته «منظور از کلمه «ناس» خصوص عرب است ، که دين واحد و حقى داشتند، که همان دين ابراهيم (عليه السلام ) بود.
اين آئين در ميان اعراب همچنان پا بر جا بود تا زمانى که عمرو بن لحى کيش بت پرستى را در بين آنها رواج داد، و عرب را به دو طايفه منشعب کرد، يکى حنفاء و مسلمين که همچنان بر پيروى دين حنيف باقى ماندند، و طايفه ديگر بت پرستان مشرک» ولى خواننده عزيز توجه دارد که صاحب اين سخن هيچ دليلى از لفظ آيه بر گفته خود ندارد.
يکى ديگر گفته منظور از کلمه «ناس» همه مردم است ، و منظور از امت واحد بودن همه مردم اين است که همگى داراى فطرت اسلام و توحيد بودند، هر چند که از نظرهاى ديگر هميشه اختلاف داشتند.
بنابراين، لفظ «کان» منسلخ از زمان است . و آيه شريفه وضعى را که بشر به حسب طبع داشته و دارد حکايت مى کند، که همان توحيد است ، و وضعى را که به حسب فعليت و عملکرد خود دارد اختلاف است ، پس بشر به حسب طبع فطرى امتى واحد و همه موحدند، و ليکن بر خلاف فطرتشان اختلاف کردند».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۴
اشکالى که در اين نظريه هست اين است که هم بر خلاف ظاهر آيه مورد بحث و هم بر خلاف ظاهر آيه سوره بقره و هم بر خلاف ساير آياتى است که در اين باب وارد شده است و ذيلا ذکر مى شود:
«و ما تفرقوا الا من بعد ما جاءهم العلم بغيا بينهم».
«و ما اختلف الذين اوتوا الکتاب الا من بعد ما جاءهم العلم بغيا بينهم».
به طورى که ملاحظه ميکنيد ظاهر همه اين آيات مخصوصا با در نظر گرفتن کلمه «بعد» اين است که مردم هر يک در زمانى بر دين فطرت و پيرو دين حق بوده اند، و در زمانى ديگر به انگيزه دشمنى هايى که با يکديگر داشته اند در دين اختلاف کرده اند. پس ، کلمه «کان» در آيه مورد بحث منسلخ از زمان نيست.
علاوه بر اين ، چکيده اين نظريه اين شد که بشر به حسب طبعش دائما بر دين توحيد بوده ، و به حسب عملکردش دائما اختلاف داشته ، و اين دو چيز با هم جمع نمى شوند، به اين معنا که اختلاف اگر ريشه در فطرت نداشته باشد (همچنانکه ندارد) دائمى نخواهد بود.
وجه ديگرى که بعضى از مفسرين در تفسير آيه گفته اند اين است که منظور از کلمه «ناس » همه مردم است ، چون همه مردم در کفر و شرک ملت واحدى بودند و بعد از آمدن انبياء مختلف شدند، بعضى کافر و بعضى مسلمان).
و اين قول سخيف ترين اقوالى است که درباره اين آيه گفته شده ، چون صرفنظر از اينکه گفتارى است بدون دليل ظاهر آيات هم آن را رد مى کند، چون آيات ظهور در اين دارد که اختلافها اگر ريشه يابى شود همه منتهى ميشود به دشمنى مردم با يکديگر، و آن هم بعد از آمدن دين حق و علمشان به آن دين ، و چون چنين بوده جا داشته که خداى تعالى حکم نهائى را بين آنها بکند، و عذاب و هلاکت را بر آنان نازل فرمايد، و اگر همه مردم بر کفر و شرک بوده اند و هيچ سابقه هدايت و ايمانى نداشته اند ديگر معنا ندارد که آن حکم نهائى را مستند به دشمنى بعد از علم کند؟ و از اين گذشته چه معنا دارد که خداى تعالى موجودى را خلق کند که تمامى افرادش مستحق هلاکت ، و کفر و شرکشان مقتضى آمدن عذاب بر آنان باشد، و آيا آفريدن چنين خلقى نقض غرض نيست؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۵
و اين نظريه خيلى شبيه به مساله تفديه مسيحيان است که مى گويند: خداى تعالى بشر را آفريد تا او را اطاعت کند، و در عوض خداى تعالى در بهشت سکونتش دهد، و ليکن بشر او را نافرمانى کرد و غرض خدا از اين آفريدن نقض شد لاجرم خداى تعالى براى تدارک و جبران اين نقض غرض ، مسيح را فداى بشر کرد تا بشر را عذاب نکند.
رد نظر يکى از مفسران در مورد جمله: «و لولا کلمة سبقت من ربک»
وجه ديگر گفتار بعضى از مفسرين است ، که گفته اند لفظ «کلمه» در جمله «و لو لا کلمة سبقت من ربک...» به معناى همان وعدهاى است که خداى تعالى در همين سوره داده و فرموده : «ان ربک يقضى بينهم يوم القيمة فيما کانوا فيه يختلفون».
و اين نظريه درست نيست ، براى اينکه اگر منظور از سبقت در جمله مورد بحث سبقت به حسب بيان باشد، و خواسته است بفرمايد «ما قبل از بيان وحدت و اختلاف مردم گفته بوديم که پروردگار تو در روز قيامت چنين و چنان مى کند» که قبلا چنين بيانى نفرموده بود، زيرا آيه اى که اين وعده را داده آيه «۹۳» اين سوره است که در اواخر سوره قرار دارد، و ما اکنون در تفسير آيه «۱۹» هستيم ، و چون آيات اين سوره متصل بهم اند نميتوان احتمال داد که آيه «۹۳» قبل از آيه «۱۹» نازل شده باشد.
علاوه بر اين، در آيه «۹۳» سخن از کل انسانها نيست ، بلکه سخن از خصوص بنى اسرائيل دارد، و ضمير در کلمه «بينهم» به خصوص اين قوم برميگردد، اينک تمام آن آيه از نظر خواننده ميگذرد: «و لقد بواءنا بنى اسرائيل مبواء صدق و رزقناهم من الطيبات فما اختلفوا حتى جاءهم العلم ان ربک يقضى بينهم يوم القيمة فيما کانوا فيه يختلفون».
از اين هم که بگذريم در بعضى از آيات که لفظ «کلمه» آمده با معنائى که شما براى «سبق» کرديد ملائمت ندارد، نظير آيه شريفه زير که ميفرمايد: «و لو لا کلمة سبقت من ربک الى اجل مسمى لقضى بينهم». چون شما کلمه «سبق» را عبارت دانستيد از قضاء و داورى روز قيامت، و در اين آيه منظور از کلمه «سبق» اين است که هر انسانى چه اهل باطل باشد و چه اهل حق مدتى معين در زمين زندگى کند.
و اگر منظور از «سبق» سبقت به حسب قضاء باشد، سزاوارتر آنست که در اين باب اولين
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۶
قضائى را معيار قرار دهيم که خداى تعالى رانده ، و اولين قضايى که خدا رانده همان است که گفتيم در آغاز خلقت و اسکان بشر در زمين راند، و آيه «۱۴» سوره شورى از آن خبر مى دهد.
«وَ يَقُولُونَ لَوْ لا أُنزِلَ عَلَيْهِ ءَايَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْب للَّهِ فَانتَظِرُوا إِنى مَعَکُم مِّنَ الْمُنتَظِرِينَ»:
اين آيه مانند آيه قبلش که ميفرمود: «و يعبدون من دون اللّه» و نيز آيه قبل از آن که ميفرمود: «و اذا تتلى عليهم آياتنا»، صحنه هايى از مظالم قولى و عملى مشرکين را برشمرده و در رد آنها حجت هائى را به رسول گرامى خود تلقين مى کند تا عليه مشرکين به آن حجتها احتجاج فرمايد، و در اول آيات مورد بحث يکى از آن سخنان مشرکين و پاسخش گذشت.
پس جمله «و يقولون لولا انزل...» عطف است بر همان اول آيات مورد بحث که ميفرمود: «و اذا تتلى عليهم آياتنا».
در آيه مورد بحث علاوه بر اين براى چندمين بار انکار قرآن توسط مشرکين را تذکر داده ، چون مرادشان از اينکه گفتند: «لو لا انزل عليه آية من ربه» هر چند درخواست آوردن قرآن ديگر است ، ليکن اين درخواست در واقع معنايش تحقير قرآن و قبول نداشتن آن است ، خواستند آن را استخفاف نموده بگويند قرآن آيتى الهى نيست ، به دليل اينکه در پاسخشان حرف «فاء» را آورده ، و فرموده: «فقل انما الغيب لله» و مانند موارد ديگر به کلمه «قل » اکتفاء نکرده و نفرمود: «قل انما الغيب لله».
گويا فرموده «از تو آيتى ديگر طلب مى کنند و به قرآن اکتفاء ننموده به آن راضى نميشوند، و چون به قرآن به عنوان يک آيت اکتفا نکردند به ايشان بگو آيات از ناحيه غيب است ، غيبى که مختص به خداى تعالى است ، پس اختيار آيات به دست من نيست ، لاجرم شما منتظر آيتى که حق را از باطل جدا کند باشيد، من نيز با شما جزء منتظرين خواهم بود».
پس آنچه از آيه استفاده مى شود اين است ، و اين مستفاد دلالت دارد بر اينکه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) منتظر رسيدن آيتى غير قرآن بوده که حق را از باطل جدا سازد، و بين آن جناب و بين امتش داورى کند - و بزودى در آيه چهل وشش همين سوره وعدهاى صريح به فرستادن آن آيت که دستور انتظار کشيدنش را به مشرکين داده مى آيد، که فرموده: «و اما نرينک بعض الذى نعدهم او نتوفينک فالينا مرجعهم» و چند آيه بعد از آن.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۷
«وَ إِذَا أَذَقْنَا النَّاس رَحْمَةً مِّن بَعْدِ ضرَّاءَ مَستهُمْ إِذَا لَهُم مَّکْرٌ فى ءَايَاتِنَا ...»:
شرحى در مورد مکر مشرکين در آيات خدا و مراد از: «اللّه اسرع مکرا»
مضمون اين آيه هر چند از حقايقى است عمومى و جارى در اغلب مردم و در اکثر اوقات - چون هيچ انسانى نيست که در طول زندگيش بعد از برهه اى آسايش گرفتار ناملايمات نگردد، بلکه کمتر اتفاق ميافتد که گرفتاريها در حق يک انسان مکرر نشود - و ليکن آيه مورد بحث از نظر زمينه آيات قبلش گويا مى خواهد کنايه اى به مشرکين و نيرنگهائى که در باره آيات خدا بکار برده اند بزند. دليل بر اينکه آيه شريفه نميخواهد آن مطلب عمومى را تذکر دهد و بلکه روى سخن تنها با مشرکين دارد، اين است که در آخر همين آيه ميفرمايد: «قل اللّه اسرع مکرا».
معلوم مى شود نظر در آيه شريفه متوجه به مکر طائفه خاصى است ، همان طائفهاى که روى سخن در اين آيات به ايشان است . و بدين جهت روى سخن متوجه آنان شده که نسبت به آيات «سراء» و «ضراء» اى که آيت بودنش واضح است مکر مى کنند، و يکى از مکرهائى که کردند مکرى است که در باره قرآن کردند، قرآنى که آيتى است الهى و رحمتى است از او، که اين رحمت را بعد از ضراء جهالت و تنگى عمومى معيشت و ذلت و تفرقه و دورى دلها از يکديگر، و حاکميت بغض و کينه در آنها به آنان چشانيد، تا از سراء علم و معرفت و فراخى زندگى و عزت و وحدت کلمه و صفا و صميميت برخوردارشان بسازد، ولى در باره همين سراء مکر کردند، يک بار گفتند: «ائت بقرآن غير هذا او بدله - قرآنى غير اين بياور و يا احکامش را عوض کن». و بار ديگر گفتند: «لولا انزل عليه آية من ربه - چرا از ناحيه پروردگارش آيتى بر او نازل نميشود».
بنابراين ، آيه مورد بحث براى مشرکين بيان مى کند که همه اين چون و چراها مکرهايى است که در آيات خدا مى کنند، و نيز بيان مى کند که مکر به آيات خدا عاقبتى بجز سوء و ضرر ندارد، و هرگز به نفع آنان تمام نخواهد شد، چون مکر خداى تعالى سريعترين مکر است ، و اين مشرکين را به جرم مکرشان گرفتار مى کند و مهلت نميدهد که مکر و نيرنگ آنان در آيات او به نتيجه برسد.
دليلش هم خيلى روشن است ، زيرا همينکه افرادى از مخلوقات خدا آيات خالق خود را نپذيرند و براى از بين بردن آن تلاش کنند، عينا مکرى است که خداى تعالى به آنان کرده ، و توفيق هدايت شدنشان به وسيله آياتش را از آنان سلب فرموده است.
پس در معناى آيه شريفه اينطور بايد گفت - همچنانکه بعضى گفته اند: «و اذا اذقنا الناس» از رساندن رحمت تعبير فرمود به «چشاندن»، تا اشاره کند به اينکه رسيدن به رحمت لذت بخش است، و نيز اشاره کند به اينکه رحمت، اندکش هم لذت بخش است ، چون کلمه
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۸
«چشيدن» در اندک از خوردنيها استعمال مى شود.
«رحمة من بعد ضراء مستهم» - در اين جمله به جاى اينکه بفرمايد: «و اذا اذقنا الناس سراء من بعد ضراء» از کلمه «سراء» تعبير به رحمت فرموده ، تا اشاره باشد به اينکه سراء مورد بحث رحمتى است از ناحيه خداى تعالى ، نه اينکه اينان مستحق و طلبکار آن باشند. پس ، بر دارندگان آن واجب است که حق آن را اداء کنند و در برابر آيه اى که ايشان را به سوى اين رحمت - که همانا دين توحيد و شکرگزارى نعمتهاى الهى است - دعوت مى کند خاضع باشند و دعوت آيه را بپذيرند. و ليکن مشرکين بر خلاف انتظار عکس العملى غير از اين از خود نشان دادند.
«اذا لهم مکر فى آياتنا» بر خلاف انتظار و ناگهان در آيات ما مکر کردند، مثلا حوادثى که توحيد انسان را کامل و حس شکرگزاريش را بيدار مى کند طورى توجيه کردند که اين دو اثر را نداشته باشد، مثل اينکه گفتند: «قد مس آباءنا السراء و الضراء - سراء و ضراء را پدران ما هم داشتند» و يا بهانه هائى آوردند که مورد قبول و رضايت خداى تعالى نبود، مثل اينکه گفتند: «لولا انزل عليه آية - چرا آيتى ديگر بر او نازل نمى شود» و يا گفتند: «ان نتبع الهدى معک نتخطف من ارضنا - اگر اين دين و هدايت را پيروى کنيم ما را از سرزمين خود مى ربايند».
لذا خداى تعالى به پيامبر گرامى اش دستور داد در پاسخشان بفرمايد: «اللّه اسرع مکرا - خدا در مکر سريع تر است». و آنگاه همين پاسخ را تعليل کرده به اينکه: «ان رسلنا يکتبون ما تمکرون - به درستى که فرستادگان ما همه مکرهاى شما را مينويسند». پس ما بر کرده هاى شما گواهان و مراقبينى داريم که آنان را نزد شما ميفرستيم تا اعمالتان را بنويسند و حفظ کنند، و به محضى که يک عمل انجام بدهيد هم عملتان نوشته شده ، و هم جزاى آن معين شده و ديگر مجال و فرصتى نميماند که مکر شما اثر خود را ببخشد، چه ببخشد و چه نبخشد جزاى آن قبلا معلوم شده.
ليکن در اين ميان نکته اى ديگر هست و آن اينکه از ظاهر آيه شريفه «هذا کتابنا ينطق عليکم بالحق انا کنا نستنسخ ما کنتم تعملون» به بيانى که در تفسيرش خواهد آمد - ان شاء اللّه تعالى - بر مى آيد که معناى «کتابت اعمال بندگان به دست ملائکه» اين است که اعمال را از پشت پرده استعدادها به مرحله فعليت خارجى در آورند، و آن وقت خود اعمال در صحيفه عالم کون نقش بسته مى شود، و با اين بيان کاملا روشن مى شود که کتابت اعمال
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۹
بندگان توسط رسولان چگونه علّت شده است براى اسرع المکر بودن خداى تعالى ، چون بنابراين بيان ، حقيقت معنا اينطور مى شود:
ما اعمال شما را که با آن اعمال مکر مى کنيد از داخل ذات شما بيرون آورده آن را در خارج قرار ميدهيم، و با اين حال چگونه بر ما پوشيده مى ماند که شما ميخواهيد با اين اعمال خود با ما مکر کنيد؟ و مگر مکر چيزى جز اين است که مثلا شما بخواهيد با حيله ، کسى را از مقصدش برگردانيد بطوريکه خود او متوجه نشود؟ و شما نمى توانيد چيزى را بر ما پوشيده نمائيد، اين مائيم که حقيقت امر را بر شما پوشانديم. رفتارى که خيال مى کرديد مکر بر ما است ، مکر ما بر خودتان بود، چون ما بوديم که کارى کرديم که مکر ما را مکر خود بپنداريد و به آن اقدام نمائيد، و اين پندار و اين اقدام ضلالتى بود از طرف شما، و اضلالى بود از طرف ما، که ما شما را به سزاى کارهاى نادرستى که کرديد گرفتار کرديم .
و به زودى نظير اين معنا در تفسير آيه بيست وسه همين سوره مى آيد، آنجا که فرموده: «يا ايها الناس انما بغيکم على انفسکم».
در آيه مورد بحث التفاتى از غيبت به خطاب بکار رفته ، در جمله «اذا لهم مکر» مردم غايب فرض شده اند و در جمله «ما تمکرون» - بنا به قرائت آن به «تاء» خطاب ، که قرائتى است مشهور - حاضر و مخاطب به حساب آمده اند، و اين التفات عجيبى است که در قرآن کريم بکار رفته ، و شايد نکته اش اين باشد که جمله «قل اللّه اسرع مکرا» را در چشم شنونده مجسم سازد، کاءنّه بعد از آنکه به رسول گرامى اش فرموده: «بگو که خدا مکرش سريعتر است» خواست تا اين معنا را بطور مجسم توضيح دهد.
لذا ناگهان روى سخن از آن جناب برگردانيد و دفعة براى مردم تجلى کرد، و با خود آنان سخن گفت و سبب «اسرع مکرا» بودن خود را بيان کرد، و سپس خود را از مردم محجوب ساخته و مردم در غيبت واقع شدند، و وجهه سخن را به حالت قبل که مردم غايب فرض شده بودند، برگشت داد و روى سخن را متوجه رسول گرامى اش ساخته و فرمود: «هو الذى يسيرکم...» و اين خود يکى از التفات هاى لطيف است.
«هُوَ الَّذِى يُسيرُکمْ فى الْبرِّ وَ الْبَحْرِ حَتى إِذَا کُنتُمْ فى الْفُلْکِ وَ جَرَيْنَ بهِمْ...»:
کلمه «فلک » به معناى کشتى است ، هم يک کشتى را فلک مى گويند و هم جمع کشتيها را، البته در اينجا جمع آن مورد نظر است ، به دليل اينکه با فعل جمع از حرکت و جريان آن تعبير کرده و فرموده: «و جرين بهم»، و کلمه «ريح» به معناى نسيم و «ريح عاصف» به معناى باد تند است ، و جمله «احيط بهم» کنايه است از اينکه مشرف به هلاکت شوند، و تقدير کلام «احاط بهم الهلاک »، و يا «احاط بهم الامواج» است، يعنى بلاء و يا موجها از هر سو به آنان احاطه کند، و اشاره به کلمه «هذه» دلالت بر شدّت و بلائى دارد که گرفتارش شده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۰
و معناى آيه روشن است.
در اين آيه نيز التفات عجيبى بکار رفته ، و آن التفات از خطاب به غيبت ميباشد. از جمله «و جرين بهم بريح طيبة» تا جمله «بغير الحق» - در آيه بعد - مردم غايب فرض شده اند در حالى که قبلا مورد خطاب قرار داشتند، مى فرمود: «خدا آن کسى است که شما را در خشکى و در دريا سير مى دهد، تا آنکه سرنوشت شما را به درون کشتى بکشد»، آن وقت ناگهان همين مردم مورد خطاب را غايب فرض کرده مى فرمايد: «و بوسيله بادهاى تند، کشتى آنان را به حرکت در آورد»، که در اين قسمت خطاب را متوجه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) نموده و عجيب ترين قسمت داستانى را که براى آن جناب تعريف مى کند خاطرنشانش مى سازد تا اين قسمت را بشنود و تعجب کند.
و اين التفات علاوه بر اين ، رويگردانى از مردم نيز هست ، يعنى خواسته است بفهماند مردم آن لياقت و آن درکى را که خداى تعالى با آنان بطور مخاطب و رو در رو سخن بگويد ندارند.
«فَلَمَّا أَنجَاهُمْ إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فى الاَرْضِ بِغَيرِ الْحَقِّ»:
کلمه «بغى» در اصل به معناى طلب کردن است ، و بيشتر در مورد ظلم استعمال مى شود، چون ظلم، طلب کردن حق ديگران از راه تعدى بر آنان است ، که البته در اينگونه موارد حتما قيد «بغير الحق» را بعد از کلمه «بغى» مى آورند، و اگر اين کلمه در اصل به معناى ظلم ميبود آوردن اين قيد بيهوده و زائد بود، چون ظلم هميشه به غير حق هست و احتياج به آوردن اين قيد نيست.
جمله مورد بحث تتمّه آيه سابق است ، و مجموع آن آيه و اين جمله يعنى از «هو الذى يسيرکم فى البر و البحر» تا جمله «بغير الحق» به منزله شاهد و مثال است براى مطلب کلى و عمومى قبل که ميفرمود: «و اذا اذقنا الناس رحمة من بعد ضراء مستهم ...».
و يا مثال است بر خصوص جمله «قل اللّه اسرع مکرا»، و به هر حال جمله بعدى که مى فرمايد: «يا ايها الناس انما بغيکم على انفسکم...» جمله اى است که تماميت غرض از کلام در آيه سابق متوقف بر آن است، هر چند که کلام رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) نباشد - دقت بفرمائيد.
«يَا أَيهَا النَّاس إِنَّمَا بَغْيُکُمْ عَلى أَنفُسِکُم مَّتَاعَ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُکُمْ ...»:
در اين آيه نيز التفاتى از غيبت به خطاب به کار رفته است. در آغاز در جمله «يا ايها الناس» خطابى از خداى تعالى به مردم شده بدون اينکه کسى واسطه باشد، چون اين جمله تتمه کلام رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) که ماءمور بود مردم را به آن مخاطب قرار دهد نمى باشد، به دليل اينکه به دنبالش فرموده : «ثم الينا مرجعکم - سپس بازگشتشان به سوى ما است»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۱
رده:تفسیر المیزان