تفسیر المیزان

و به همين جهت جمله «ان اللّه سيبطله» را چنين تعليل کرد که: «ان اللّه لا يصلح عمل المفسدين»، براى اينکه صلاح و فساد دو امر متقابل و ضد يکديگرند، و سنت الهى بر اين جارى است که آنچه را صلاحيت اصلاح دارد اصلاح کند، و آنچه را صلاحيت فساد دارد فاسد سازد، به اين معنا که اثر متناسب و مختص به هر يک از صلاح و فساد را بر صالح و فاسد مترتب کند. و اثر عمل صالح اينست که بتواند با ساير حقايق عالم در جريان نظام عالم همدست و هماهنگ شود، و معلوم است که چنين عملى قهرا با ساير حقايق ممزوج و مخلوط مى شود، و به طفيل اينکه خداى تعالى کل نظام را اصلاح مى کند آن عمل را نيز اصلاح مى کند و آن را طبق مقتضايى که طبيعتش دارد به جريان مياندازد، و اثر عمل فاسد اينست که مناسب و ملايم با ساير حقايق عالم در مقتضاى طبع آنها نباشد، و در جريان آن حقايق طبق طبع و جبلتى که دارند اين يک عمل بر خلاف آن جريان حرکت کند، پس چنين عملى فى نفسه امرى است استثنايى ، و معلوم است که اگر با حفظ فسادش خداى تعالى بخواهد آن را اصلاح کند، بايد کل نظام را فاسد سازد و کل اسباب و حقايق عالم را بر طبق مسير آن يک عمل فاسد به جريان اندازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۶۲ و چون چنين چيزى ممکن نيست ، قهرا ساير اسباب عالم با همه قوا و وسايل مؤثرش با آن عمل فاسد معارضه مى کند، اگر توانست آن را به سيره صالح بر ميگرداند، و گرنه بطور قطع آن را باطل و فانى و از صفحه وجود محو مى سازد. و اين حقيقت لازمه اى دارد و آن اينست که سحر و هر باطل ديگرى در عالم وجود دوام نمييابد، و خداى تعالى در مواردى از کلام مجيدش به اين لازمه تصريح نموده و جنبه منفى آن را امضاء فرموده ، از آن جمله مى فرمايد: «و اللّه لا يهدى القوم الظالمين»، و نيز فرموده: «و اللّه لا يهدى القوم الفاسقين»، و نيز فرموده : «آن اللّه لا يهدى من هو مسرف کذاب»، و از همين آيات است آيه مورد بحث که مى فرمايد: «ان اللّه لا يصلح عمل المفسدين». و همين لازمه را در جانب اثباتش امضاء نموده ، در آيه بعد از آيه مورد بحث ميفرمايد: «و يحق اللّه الحق بکلماته و لو کره المجرمون»، که - ان شاء اللّه - بزودى توضيحش مى آيد. «وَ يحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِکلِمَاتِهِ وَ لَوْ کرِهَ الْمُجْرِمُونَ»: بعد از آنکه خداى تعالى از آن حقيقتى که قبلا گفته شد از جانب منفيش ‍ پرده بردارى کرد و فرمود که خداى تعالى عمل مفسدان را اصلاح نميکند، اينک در اين آيه از جانب اثباتش نيز پرده برداشته مى فرمايد: خداى تعالى با کلماتش حق را به کرسى مى نشاند، و در آيه و سوره اى ديگر بين نفى و اثبات جمع نموده و از هر دو جنبه پرده بردارى کرده مى فرمايد «ليحق الحق و يبطل الباطل و لو کره المجرمون». از همينجا است که يک احتمال به نظر قوى مى شود و آن اينست که منظور از «کلمات» در آيه شريفه اقسام قضاها و فرامين الهى باشد که در شوون همه موجودات عالم به حق و بر طبق حق جارى است. آرى ، قضاى الهى ممضاء و سنتش جريان يافته بر اينکه در نظام عالم بين حق و باطل اصطکاک و برخورد برقرار کند و باطل را بدون درنگ فانى و اثرش را محو کند و حق را بر همان جلاء و جلوهاى که داشت باقى بگذارد و اين همان معنايى است که آيه شريفه زير بيانش نموده مى فرمايد: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۶۳ «انزل من السماء ماء فسالت اودية بقدرها فاحتمل السيل زبدا رابيا و مما يوقدون عليه فى النار ابتغاء حلية او متاع زبد مثله کذلک يضرب اللّه الحق و الباطل ، فاما الزبد فيذهب جفاء و اما ما ينفع الناس فيمکث فى الارض» و ما - ان شاء اللّه تعالى - در ذيل همين آيه در تفسير سوره رعد بحثى کامل و مفصل در پيرامون اين معنا خواهيم داشت. و حاصل کلام اينکه : موسى (عليه السلام ) به اين منظور اين حقيقت را براى فرعونيان بيان کرد که آنان را بر سنت حقه الهى که از آن در غفلت بودند واقف سازد، و هم به اين منظور که دلهاى ساحران را براى درک و دريافت معجزهاى که بزودى ظاهر مى سازد آماده کند، تا غلبه معجزه بر سحر و ظهور حق عليه باطل را بهتر بفهمند. و به همين جهت بود که مى بينيم بنا به تفصيلى که خداى سبحان در موارد ديگرى از کلامش ‍ آورده ساحران به محض اينکه معجزه آن جناب را ديدند بدون درنگ ايمان آورده خود را براى سجده در برابر خداى تعالى به زمين افکندند. «و لو کره المجرمون » - خداى تعالى در بين اوصاف فرعونيان تنها صفت مجرم بودنشان را يادآور شده و اين بدان جهت است که در اين ماده معناى قطع کردن هست ، پس گويا خواسته است بفهماند که فرعونيان راه حق را به روى خود قطع کرده اند، و بنيان خود را بر اين اساس نهاده اند، و نتيجه اين وضع اين شده که از ظهور حق کراهت داشته باشند. و به همين جهت است که خداى تعالى وقتى کراهت از ظهور حق را به آنان نسبت ميدهد به دنبالش در جمله مورد بحث ميفهماند علت کراهتشان اين است که مجرمند، و در همين معنا جمله فاستکبروا و کانوا قوما مجرمين است که در اول اين آيات قرار داشت. «فَمَا ءَامَنَ لِمُوسى إِلا ذُرِّيَّةٌ مِّن قَوْمِهِ عَلى خَوْفٍ مِّن فِرْعَوْنَ وَ مَلايهِمْ ...»: مراد از «ذرية من قومه» که به موسى «ع» ايمان آوردند و اقوال مفسرين در اين باره بعضى از مفسرين گفته اند ضمير در کلمه «قومه» به فرعون برميگردد، و معناى آيه اين است که: فرعونيان به موسى ايمان نياوردند مگر ذريهاى از قوم فرعون ، و آن ذريهاى که از قوم فرعون ايمان آوردند مادرانشان از بنى اسرائيل و پدرانشان از نژاد قبطى بودند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۶۴ و ذريه نامبرده راه مادران را پيش گرفته به موسى ايمان آوردند. بعضى ديگر گفته اند: ذريه بعضى از اولادهاى همان قبطيان بودند. و بعضى ديگر گفته اند: منظور از اين ذريه همسر فرعون و مومن آل فرعون است که داستانشان را قرآن هم آورده ، و نيز کنيز و زنى آرايشگر بودند که در خدمت همسر فرعون بودند. بعضى ديگر از مفسرين گفته اند: ضمير مذکور به موسى برميگردد، و منظور از «ذريه اى از قوم موسى» جماعتى از بنى اسرائيل است که سحر آموخته بودند و در زمره ساحران در آن صحنه شرکت داشتند و از هواداران فرعون بودند و با ديدن معجزه موسى به وى ايمان آوردند. بعضى ديگر گفته اند: منظور از ذريه، همه بنى اسرائيل است که ششصد هزار نفر بودند، و اگر آنان را - با اينکه جمعيتى بسيار بودند - ذريه ناميده براى اينست که به ضعف آنان اشاره کند. و بعضى ديگر گفته اند: منظور از ذريه ، دودمان اسرائيل است ، آنهائى که موسى به سويشان مبعوث شده بود و در طول زمان هلاک شدند. ليکن وجوه و اقوالى که نقل شد وجوه ضعيفى است ، چون در اين آيات و ساير آياتى که به اين داستان اشاره دارد، هيچ دليلى لفظ بر اين وجوه وجود ندارد. و آنچه از سياق و زمينه گفتار برمى آيد و آيه شريفه نيز ظهور در آن دارد اينست که ضمير به موسى برگردد، و منظور از جمله «ذرية من قومه » بعضى از افراد ضعيف و طبقه ناتوان بنى اسرائيل است، و اما بزرگان و اشراف و توانگران بنى اسرائيل ايمان نياوردند. اعتبار عقلى هم مويد اين ظهور است، چون ما مى دانيم که همگى بنى اسرائيل اسير و در تحت استعمار و استثمار فراعنه و محکوم به حکم آنان بودند، و معمولا عادت در امثال اين موارد بر اين جارى است که (طبقه ضعيف سر از اطاعت حاکم برداشته پيرو پيامبرش مى گردد و) طبقه اشراف و توانگران به هر وسيله اى که شده مقام اجتماعى و حيثيت خانوادگى خود را حفظ مى کنند. آرى ، تا بوده چنين بوده که در چنين مواقعى طبقه اشراف سعى مى کنند به هر وسيله اى به درگاه جباران تقرب بجويند، و آن دستگاه را با دادن مال و تظاهر به خدمتگذارى و وانمود کردن به اين که خيرخواه دستگاه اند و با دورى کردن از هر عملى که خوشايند دستگاه نيست رضايت دستگاه را به دست آورند. اقوياى بنى اسرائيل نيز از اين روش مستثناء نبودند و نميتوانستند بطور آشکار و علنى با موسى موافقت نموده تظاهر کنند به اينکه به وى ايمان آورده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۶۵ علاوه بر اين ، داستانهايى که در قرآن کريم از بنى اسرائيل حکايت شده عادلترين گواه است بر اينکه بسيارى از گردنکلفتان و مستکبرين بنى اسرائيل تا اواخر عمر موسى (عليه السلام ) به وى ايمان نياوردند هر چند که به ظاهر تسليم او شده و در همه دستوراتش اطاعتش مى کردند، چون دستوراتى که آن جناب صادر مى کرد همه براى نجات بنى اسرائيل بود، از اقويا نيز ميخواست که در اين راه بذل مساعى کنند، و اين چيزى نبوده که اقويا از پذيرفتنش سر باز زنند براى اينکه آنچه موسى ميگفت به صلاح قوميت و حريت آنان و به نفع تک تک افراد آنان بود، پس نبايد اطاعتشان از اين دستورات را پاى ايمان به حساب آورد. آرى ، اطاعت در اينگونه امور امرى است ، و ايمان آوردن به خدا و بدانچه رسول خدا آورده امر ديگرى. و بنابراين، معناى کلمه «و ملائهم» روبراه مى شود به اينکه ضمير را به ذريه برگردانيم ، و کلام چنين معنا دهد که کسى به موسى ايمان نياورد مگر ذريه اى از قوم موسى که با ترس و لرز از فرعون و از اقوياى بنى اسرائيل ايمان آوردند، و در نتيجه کلام اين معنا را افاده کند که: ضعفاى از بنى اسرائيل در ايمان آوردن هم از فرعون ترس داشتند و هم از اشراف قوم خود، زيرا چه بسا که اشراف ، آنان را از ايمان آوردن منع مى کردند، حال يا به خاطر اينکه خودشان ايمان نداشتند و يا به خاطر اينکه پيش فرعون تظاهر کنند که ما هوادار توايم ، و به اين وسيله او را دلخوش سازند تا او هم بر اينان تنگ نگيرد و يا حد اقل کمى از شدت آزار و اذيتشان بکاهد. و اما اينکه بعضى از مفسرين گفته اند که : ضمير، به فرعون برميگردد، و دليل آوردهاند که فرعون يک نفر نبوده بلکه درباريانى داشته و به اين جهت ضمير جمع «هم» در اينجا به کار رفته ، و يا گفته اند به ذريه برميگردد، چون ملا ذريه اى از قبط بوده اند، تفسيرى است که به هيچ وجه قابل قبول نيست، مخصوصا وجه اول «ان يفتنهم» يعنى ذريه موسى در حالى که ايمان مى آورند از آن ترس داشتند که ملا و اشراف بنى اسرائيل آنان را عذاب دهند تا دوباره به کيش ايشان برگردند. و منظور از جمله «و ان فرعون لعال فى الارض» اينست که اين ترس ‍ را داشتند، و ظرف هم چنين ظرفى بود که فرعون تسمه از پشت همه کشيده بود و در ظلم و تفرعن از حد گذشته بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۶۶ بنابراين، معناى آيه چنين مى شود - و اللّه اعلم - که: نتيجه اى که از بعثت موسى و هارون و استکبار فرعون و درباريانش به دست آمد اين بود که کسى به موسى ايمان نياورد مگر ذريهاى و افراد ضعيفى از بنى اسرائيل ، و اينان در حالى ايمان آوردند که هم از اقوياى خود ميترسيدند و هم از فرعون که مبادا اين دو طايفه آنان را به جرم ايمان آوردنشان شکنجه کنند و جاى ترس هم داشت ، براى اينکه جو زندگى آنان جوى خطرناک بود، فرعون در آن روزگار در زمين علو و ديکتاتورى داشت و بر اهل زمين مسلط بود، و در حکمرانيش نه تنها رعايت عدالت را نميکرد، بلکه ستمگرى را از حد گذرانده بود و براى ظلم و شکنجه حد و مرزى نمى شناخت. و به فرض هم که منظور از کلمه «قومه » تمامى انسانهايى باشند که موسى (عليه السلام ) مبعوث بر آنان شده و مامور بوده که رسالت الهى را به آنان برساند، چه قبطيها و چه بنى اسرائيل ، از راه ديگرى ميتوان معناى مناسبترى براى آيه کرد، بدون اينکه احتياج به آن تکلفاتى باشد که مفسرين مرتکب شده و مصداق آن را قبطيان شمردهاند، با اينکه حاجتى به اين مطلب نيست. اگر مؤمن هستيد و تسليم خدایيد، بر اوتوکل کنيد «وَ قَالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِن کُنتُمْ ءَامَنتُم بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَکلُوا إِن کُنتُم مُّسلِمِينَ»: از آنجا که ايمان به خدا، مؤ من را به مقام پروردگارش هر چند بطور اجمال آشنا مى سازد، و مؤ من عالم به اين معنا مى شود که خداى تعالى سببى است فوق همه اسباب ، سببى است که سببيت همه اسباب به او منتهى مى شود، و نيز او را آگاه مى کند به اينکه تدبير همه امور به دست خداست ، و لذا ايمان ، مؤمن را وا مى دارد به اينکه امور را تسليم به خدا کند. و هرگز به ظاهر چيزهايى که از نظر ديگران سبب مستقل است اعتماد نکند، زيرا اعتماد به اين سببهاى ظاهرى جهل محض است. و لازمه اين کار آنست که مؤمن همه امور را به خدا ارجاع داده و همه توکلش بر خدا شود، و لذا مى بينيم در آيه مورد بحث هم که مؤ منين صاحب تسليم را امر به توکل بر خدا کرده نخست اين امر خود را مشروط به شرطى کرده و آن داشتن ايمان است ، و سپس کلام را با شرطى ديگر تمام کرده که آن اسلام است. بنابراين گفتار، آيه شريفه از نظر معنا در اين تقدير است که فرموده باشد: اگر شما به خدا ايمان داريد و تسليم او شده ايد پس بر او توکل و اعتماد کنيد. خواهيد گفت اگر تقدير کلام چنين است پس چرا در آيه شريفه هر دو شرط را پهلوى هم نياورده و جمله «فعليه توکلوا» را بين دو شرط فاصله قرار داده با اينکه ميتوانست بفرمايد: «ان کنتم آمنتم باللّه و اسلمتم له فتوکلوا عليه». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۶۷ در پاسخ مى گوييم : شايد وجهش اين باشد که وضع آن دو شرط مختلف است ، براى اينکه برخى فقط يکى از اين دو شرط را داشته اند، و آن عبارت است از ايمان ، و اما اسلام را همه نداشتند، چون تسليم در برابر خدا شدن از مراتب کمال ايمان است ، و چنين نيست که ايمان بدون اسلام فرض نداشته باشد، و واجب و ضرورى باشد که هر مومنى مسلم هم باشد، بلکه بهتر آن است که مؤ من ايمان خود را به وسيله اسلام تکميل کند. بنابر اين ، ميتوان گفت جدا سازى بين دو شرط براى اشعار به اين معنا بوده که يکى از اين دو شرط واجب و ضرورى است و مخاطبين به کلام موسى (عليه السلام ) آن را دارا بوده اند، و شرط ديگر مستحب است ، يعنى چيزى است که سزاوار است هر مؤمنى خود را داراى آن بسازد. پس معناى کلام موسى (عليه السلام ) اينست که : اى قوم اگر چنانچه به خداى تعالى ايمان داريد - که البته داريد - و اگر تسليم امر خدا هستيد - که جا دارد بوده باشيد - پس بر خدا توکل کنيد. و بنابراين ، در آيه شريفه نکته اى لطيف به کار رفته که لطفش بر کسى پوشيده نيست. «فَقَالُوا عَلى اللَّهِ تَوَکلْنَا رَبَّنَا لا تجْعَلْنَا فِتْنَةً لِّلْقَوْمِ الظالِمِينَ»: دعاى بنى اسرائيل: «ربنا لا تجعلنا فتنة للقوم الظالمين» مؤمنين به موسى (عليه السلام ) در پاسخ دعوت موسى که فرمود: بر خدا توکل کنيد گفتند: بر خدا توکل مى کنيم ، و سپس دعا کردند که پروردگارا ما را فتنه مردم ستمکار مکن . پس ، معلوم مى شود دعايى که کردند نتيجه توکلى بوده که بر خداى تعالى کردند، و آن دعا اين بود که اولا لباس ضعف و ذلت را از تن آنان برکند و ثانيا آنها را از قوم ستمکار نجات دهد. خواسته و دعاى اولشان همان است که در جمله «ربنا لا تجعلنا فتنة للقوم الظالمين» به آن اشاره کردند، و علت و انگيزه اينکه چنين حاجتى را خواستند اينست که آنچه اقوياى ستمگر را بر ضعفاى مظلومين غره و مسلط مى کند ضعف (و ظلم پذيرى) طبقه ضعيف است. پس ضعيف به علت همان ضعفى که در او است فتنه قوى و مورد ستم او است ، همچنانکه در قرآن کريم اموال و اولاد را - بدان جهت که جاذبه و محبوبيت دارد - فتنه انسان خوانده و فرموده : «انما اموالکم و اولادکم فتنة» و معلوم است که دنيا براى طالب آن فتنه است ، پس ‍ اينکه از پروردگارشان خواستند که آنان را براى قوم ستمکار فتنه قرار ندهد، در حقيقت درخواست اين بوده که ضعف و ذلت آنان را با سلب غرض از آن سلب کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۶۸ ساده تر بگويم : خواسته اند بگويند ضعف و ذلت ما سبب فتنه ستمکاران است ، ولى به جاى اينکه رفع سبب را بخواهند رفع غرض و مسبب را خواسته اند. و اما خواسته و دعاى دومشان همان بود که خداى تعالى در جمله دوم: «و نجنا برحمتک من القوم الکافرين» از آنها حکايت کرده است . امر به خانه سازى براى بنى اسرائيل «وَ أَوْحَيْنَا إِلى مُوسى وَ أَخِيهِ أَن تَبَوَّءَا لِقَوْمِکُمَا بِمِصرَ بُيُوتاً...»: کلمه «تبوءا» تثنيه امر از باب تفعل است ، و مصدرش تبوى و به معناى مسکن گرفتن و منزل گزيدن است، و کلمه «مصر» نام شهر و يا کشور فرعون است ، و کلمه «قبلة» در اصل ، بناى نوع از مصدر بوده مانند بناى نوع «جلسة » يعنى حالت نشستن، و قبلة به معناى آن حالتى است که باعث مى شود دو چيز مقابل هم قرار گيرد. پس کلمه «قبلة» مصدرى است به معناى فاعل ، و معناى جمله «و اجعلوا بيوتکم قبلة» اينست که خانه هاى خود را متقابل بسازيد بگونه اى که بعضى رو بروى بعضى ديگر و در جهتى واحد قرار بگيرند. و منظور از اين فرمان اين بوده که موسى و هارون بتوانند براى امر تبليغ دسترسى به آنان پيدا کنند و آنها بتوانند نماز را به جماعت بخوانند، همچنانکه جمله بعدش که مى فرمايد: «و اقيموا الصلاة» از آنجا که بدنبال جمله مورد بحث قرار گرفته دلالت و يا حداقل اشعار بر اين معنا دارد که منظور از آن فرمان تمکن از نماز جماعت است. و اما اينکه فرمود: «و بشر المومنين»، سياق و زمينه گفتار دلالت مى کند بر اينکه منظور از آن، بشارت به اجابت خواسته اى است که در دعاى مذکور در دو آيه قبل يعنى: «ربنا لا تجعلنا فتنة ...» از خدا خواسته بودند. و معناى آيه مورد بحث اين است که: ما به موسى و برادرش وحى کرديم که شما براى قومتان خانه هائى در مصر بسازيد تا در آن سکونت کنند - از اين قسمت بر مى آيد کانه تا آن موقع بنى اسرائيل زندگى شهرى نداشتند، بلکه مانند صحرانشينان در خيمه ها و مکانهائى نظير خيمه زندگى مى کردند - و شما و قومتان خانه هايتان را رو بروى هم و در يک جهت قرار دهيد، تا ديوار به ديوار يکديگر باشد، و امر تبليغ و مشاوره و تشکيل اجتماع براى نماز ممکن باشد، و نماز را بپا داريد، و تو اى موسى مؤمنين را بشارت بده به اينکه خداى تعالى بزودى آنان را از شر فرعون و قومش نجات خواهد داد. «وَ قَالَ مُوسى رَبَّنَا إِنَّک ءَاتَيْت فِرْعَوْنَ وَ مَلاَهُ زِينَةً وَ أَمْوَالاً ...»: کلمه «زينة» بناء نوع از مصدر «زين» به معناى آراستن است ، و آن حالت و وضعى است که موجودى ، آن را به خود ميگيرد و باعث مى شود که موجودى ديگر جذب به آن شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۶۹ و نسبت بين زينت و مال نسبت «عموم من وجه» است ، زيرا بعضى از زينتها مال نيست و چيزى نيست که مورد معامله قرار گيرد و در مقابل آن ، مالى بدهند، مانند خوش صورتى و قامت موزون ، و بعضى از مالها هم زينت نيست ، مانند چهار پايان و اراضى ، و بعضى از زينتها هم مال و هم زينت است ، مانند زيور آلات. و اينکه در آيه شريفه بين زينت و مال مقابله شده و آن را در مقابل اين قرار داده به ما ميفهماند که منظور از زينت تنها جهت زينت است ، با قطع نظر از ماليت آن . و خلاصه کلام، منظورش چيزهايى از قبيل جواهرات و زيور آلات و جامه فاخر و اثاث تجملى و ساختمانهاى زيبا و امثال آن است. «ربنا ليضلوا عن سبيلک » - بعضى از مفسرين گفته اند: لام در جمله «ليضلوا» لام عاقبت است ، و معناى آيه اين است که «خدايا! تو به فرعون و فرعونيان زينت و اموال دادى، و نتيجه و عاقبتش اين شد که بندگانت را از راهت گمراه کنند»، نه لام تعليل و يا به عبارتى لام غرض تا معنايش اين شود که «تو به همين منظور مال و زينت به آنان داده اى» چون ما با ادله اى روشن مى دانيم که خداى تعالى چنين کارى نميکند، يعنى به غرض گمراهى بندگانش به دشمنانش مال و زينت نمى دهد، همانطور که ميدانيم هيچ رسولى را مبعوث نميکند به اينکه مردم را به ضلالت وادار کند، و نيز مى دانيم که خداى تعالى از مردم ضلالت را نخواسته و به اين منظور مال دنيا به آنان نميدهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۷۰ ابتداء به اضلال، بر خداوند محال است و اين سخن در جاى خود سخن حقى است ليکن بايد دانست که تنها اضلال ابتدايى است که بر خدا محال است ، و خداى تعالى نه کسى را گمراه ميکند و نه رسولش را به اين منظور ميفرستد و نه مال دنيا را به اين منظور به کسى مى دهد، و اما اضلال مجازاتى و به عنوان کيفر در برابر گناهان نه تنها بر خداى تعالى محال نيست و دليلى بر امتناع آن نداريم ، بلکه کلام مجيد خدا آن را در مواردى بسيار اثبات کرده است. چه مانعى دارد که خداى تعالى فرعون و درباريانش را که اصرار بر استکبار داشتند و دست از ارتکاب جرائم بر نميداشتند مال و زينت زيادى به آنان بدهد تا دست به اضلال بزنند و جرمشان بيشتر و عقابشان افزونتر گردد؟ و چه بسا از مفسرين که گفته اند: حرف «لام» در کلمه «ليضلوا» لام دعاء است . و چه بسا که گفته اند: در اين کلام حرف «ان و لا» در تقدير است، و تقدير آن : «لئلا يضلوا عن سبيلک» است ، وليکن سياق آيه مساعد با هيچ يک از اين دو وجه نيست. و کلمه «طمس» - بطورى که گفته شده - به معناى آنست که چيزى به طرف پوسيدگى و کهنه شدن دگرگونى يابد. پس معناى اينکه موسى (عليه السلام ) از خداى تعالى خواست: «اطمس على اموالهم» اين است که : وضع اموال فرعونيان را به سوى فنا و زوال تغيير دهد. و اينکه درخواست کرد: «و اشدد على قلوبهم» منظور از «شدّ» (گره زدن و بستن ) معنايى در مقابل «حل» (گشودن و باز کردن ) است ، و معناى گره زدن بر دلها اينست که خدايا دلهايشان را قساوت بده و آن چنان دلهايشان را ببند که به هيچ وجه راهى براى هدايت در آن نماند و گنجايش پذيرفتن حق را نداشته باشد و تا ابد ايمان نياورند تا آنکه عذاب اليم را ببينند. و بنابراين، شدّ بر دلها همان طبع کردن دلهاست که در قرآن بسيار آمده است و براى کلام موسى دو معناى ديگر کرده اند که معانى بعيدى است ، يکى اينکه گفته اند: منظورش از شد بر قلوب پاى بند کردن دلهايشان نسبت به اقامت در مصر است بطورى که به هيچ وجه از اقامت در آن منصرف نگردند تا بعد از طمس اموال بيشتر رنج ببرند، جاى خالى آن اموال را ببينند و پيوسته تاسف بخورند. دوم اينکه گفته اند: منظور از شد بر دلها، کنايه از ميراندن و هلاک کردن است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۷۱ دعاى موسى «ع» عليه فرعون و فرعونيان پس از يأس از هدايت آنان پس بنابر تفسيرى که ما براى کلمات آيه کرديم معناى آيه چنين مى شود: موسى - بعد از آنکه از ايمان آوردن فرعون و درباريانش مايوس شد و بطورى که از سياق گفتارش در دعا استفاده مى شود يقين کرد که جز بر ضلات خود و اضلال ديگران ادامه نميدهد - عرضه داشت: پروردگارا! تو فرعون و هوادارانش را در برابر کفر و طغيانشان کيفر بدى دادى ، و آن کيفر اين است که به آنان زينت و اموالى در زندگى دنيا دادى. پروردگارا! و اين اراده تو بود که آنان با اين زينت و اموال مغرور گشته پيروان خود را از راه تو منحرف سازند، و اراده تو باطل شدنى نيست و غرضت هرگز لغو نميباشد. پروردگارا! به همين اراده ات و خشمى که بر آنان گرفتهاى ادامه بده و اموالشان را از مجراى نعمت بودن به مجراى نقمت و عذاب تغيير ده و دلهايشان را مسدود کن تا در نتيجه ايمان نياورند و به کفر خود ادامه بدهند، تا برسند به موقفى که در آن موقف ديگر ايمان سودى به حالشان ندارد، و آن زمانى است که عذاب الهى را ببينند. و اين دعا از موسى عليه فرعون و درباريانش همانطور که گفتيم بعد از آن بود که بطور کامل از ايمان آوردن آنها مايوس شد و يقين کرد که از زنده بودنشان انتظارى جز گمراهى و گمراه کردن وجود ندارد، نظير دعايى که نوح (عليه السلام ) عليه قومش کرد، و بنا به حکايت قرآن گفت: «رب لا تذر على الارض من الکافرين ديارا انک ان تذرهم يضلوا عبادک و لا يلدوا الا فاجرا کفارا». و حاشا بر ساحت مقدس انبياء (عليهم السلام) که سخنى بگويند که منشاش صرف حدس و گمان باشد، آن هم در موقعى که با رب العالمين - جلت کبريائه و عز شانه - سخن مى گويند. «قَالَ قَدْ أُجِيبَت دَّعْوَتُکمَا فَاستَقِيمَا وَ لا تَتَّبِعَانِّ سبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ»: بطوريکه سياق دلالت مى کند خطاب در اين آيه به موسى و هارون (عليهما السلام) است ، مى فرمايد: دعاى شما دو نفر مستجاب شد. با اينکه در آيه قبلى دعا را تنها از موسى حکايت کرد، و اين خود مويد گفته مفسرين است که گفته اند موسى هر زمان دعا مى کرد هارون آمين می گفت ، چون آمين هم خود دعا است ، قهرا هر دو با هم دعا کرده اند، هر چند که متن دعا را تنها موسى (عليه السلام ) گفته است. کلمه «استقيما» تثنيه امر حاضر از مصدر «استقامت»، و استقامت به معناى ثبات به خرج دادن در کارى است که در حال انجام است ، و کارى که موسى و هارون به عهده گرفته بودند دعوت به سوى خدا و احياى کلمه حق بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۷۲ و منظور از جمله «الذين لا يعلمون» جاهلان از بنى اسرائيل است ، و خداى تعالى در جاى ديگر همه آنان را جاهل خوانده و فرموده: «قال انکم قوم تجهلون». استجابت نفرين موسى و هارون عليه فرعونيان و معناى آيه اين است که : خداى تعالى موسى و هارون را مخاطب قرار داد و فرمود: دعاى شما دو تن مستجاب شد، اينکه عذاب اليم را بر فرعون و در باريانش درخواست کرده بوديد، و اينکه خواستيد اموالشان را طمس و دلهايشان را سخت کنم پذيرفتم «پس استقامت به خرج دهيد» و بر کارى که به عهده شما نهاده ام ، يعنى دعوت بسوى اللّه و احياى کلمه حق ثبات قدم داشته باشيد، «و زنهار، زنهار راه آنهايى را که نادانند پيروى مکنيد» آنها ميخواهند که شما دو تن هر چه را که آنها به هواى دلشان و با انگيزه شهواتشان از شما خواستند برايشان انجام دهيد. و در اين تعبير نوعى اشاره است به اينکه چيزى نخواهد گذشت که نادانها چيزهايى از موسى و هارون خواهند خواست که جامع همه آنها زنده کردن سنت جاهلانه و سيره قومى آنهاست. و کوتاه سخن ، آيه شريفه اجابت دعاى موسى و هارون را ذکر مى کند، دعايى که متضمن عذاب فرعون و درباريان او و موفق نشدن آنها به ايمان آوردن است ، و به همين جهت در آيه بعدى وفاى به اين وعده را با خصوصياتى که در آن بود ذکر مى کند. و در دعاى موسى (عليه السلام ) چيزى نبود که دلالت بر فوريت و يا تاخير در نازل کردن عذاب داشته باشد، آيه بعدى هم که اجابت و قبول دعاى موسى را متضمن است ، و همچنين آيه اى هم که از وقوع حتمى آن وعده خبر مى دهد، چيزى در اين باب ندارد و روايات هم مطابق با آيات است. صاحب مجمع البيان از ابن جريح روايت آورده که گفت : فرعون بعد از نفرين موسى (عليه السلام ) چهل سال زندگى کرد آنگاه اضافه کرده که اين معنا از امام صادق (عليه السلام ) روايت شده ، و در احتجاج همين روايت را از آن جناب نقل کرده و همچنين کلينى در کافى و عياشى در تفسير خود آن را از هشام بن سالم از آن جناب نقل کرده اند، و در تفسير قمى از پدرش از نوفلى از سکونى از امام صادق (عليه السلام) همين معنا را روايت کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۷۳ «وَ جَاوَزْنَا بِبَنى إِسرائيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْياً وَ عَدْواً ...»: کلمه «بغى» و کلمه «عدو» مانند کلمه «عدوان» به معناى ظلم است ، و کلمه «ادراک» در جمله «حتى اذا ادرکه الغرق» و در هر جاى ديگر به معناى رسيدن و پيوستن به چيزى و مسلط شدن بر آن است ، همچنان که کلمه «اتباع» به معناى اينست که به آن چيز برسى و ملحق شوى . ايمان آوردن فرعون در آستانه هلاکت، و مردود بودن ايمان و توبه او «آمنت انه لا اله الا الذى آمنت به بنوا اسرائيل » - يعنى همينکه بلاى غرق او را دريافت ، گفت: «آمنت انه» که تقديرش «آمنت بانه» است. (ايمان آوردم به اينکه هيچ معبودى نيست به جز آن خدايى که بنى اسرائيل به او ايمان آوردند). و اگر نگفت به «اللّه» بلکه معبود را توصيف کرد به آن معبودى که بنى اسرائيل به او ايمان آوردند، براى اينست که انگيزه اش در ايمان آوردن طمعى بوده ، که شايد با ايمان آوردنش دست يابد به آنچه بنى اسرائيل با ايمان آوردنشان به آن دست يافتند، و آن عبور کردن از دريا و نجات يافتن از غرق شدن بود. و باز به همين جهت است که بين ايمان و اسلام جمع کرد تا به اين وسيله اثر آن گناهى که بر آن اصرار داشت يعنى گناه شرک به خدا و استکبار بر خدا را بشويد. و بقيه الفاظ آيه روشن است. «ءَالْئََنَ وَ قَدْ عَصيْت قَبْلُ وَ کُنت مِنَ الْمُفْسِدِينَ»: کلمه «آلان» - با «آ» ى مد دار - اصلش «اءاءلان: آيا الان» بوده ، يعنى آيا حالا ايمان مى آورى؟ حالا که عذاب خدا تو را درک کرده ؟ با اينکه ايمان و توبه هيچ کس در لحظه فرا رسيدن عذاب و آمدن مرگ از هر طرف قبول نيست. و تو قبل از اين عصيان کردى و از مفسدان بودى و عمرت را در معصيت خدا بسر بردى و توبه را در موقع خودش ‍ انجام ندادى ، حال که وقت توبه فوت شده ايمان چه سودى به حالت دارد، و اين موفق نشدنت به ايمان و توبه همان چيزى است که موسى و هارون آن را از خداى تعالى خواستند. آرى از خدا خواستند که فرعون را به عذاب اءليم خود بگيرد و راه او را به سوى ايمان ببندد تا در تمامى طول زندگى ايمان نياورد، مگر هنگامى که عذاب از هر طرف احاطه اش کرده باشد، هنگامى که نه ايمان سودى ميبخشد و نه توبه. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۷۴ رده:تفسیر المیزان