المیزان جلد۱۱ بخش۵
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۵
آيات ۱۰۹ - ۱۱۹ سوره هود
فَلا تَکُ فى مِرْيَةٍ مِّمَّا يَعْبُدُ هَؤُلاءِ مَا يَعْبُدُونَ إِلّا کَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُم مِن قَبْلُ وَ إِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبهُمْ غَيرَ مَنقُوصٍ(۱۰۹)
وَ لَقَدْ آتَيْنَا مُوسى الْکتَاب فَاخْتُلِف فِيهِ وَ لَوْلا کلِمَةٌ سبَقَت مِن رَّبِّک لَقُضىَ بَيْنهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَفِى شَکٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ(۱۱۰)
وَ إِنَُّ کُلاً لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّک أَعْمَالَهُمْ إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ(۱۱۱)
فَاستَقِمْ کَمَا أُمِرْتَ وَ مَن تَابَ مَعَک وَ لا تَطغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ(۱۱۲)
وَ لا تَرْکَنُوا إِلى الَّذِينَ ظلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ وَ مَا لَکُم مِن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لا تُنصرُونَ(۱۱۳)
وَ أَقِمِ الصَّلَوةَ طرَفىِ النَّهَارِ وَ زُلَفاً مِنَ الَّيْلِ إِنَّ الحَْسَنَاتِ يُذْهِبنَ السيِّئَاتِ ذَلِک ذِکْرَى لِلذَّاکِرِينَ(۱۱۴)
وَ اصبرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ(۱۱۵)
فَلَوْلا کانَ مِنَ الْقُرُونِ مِن قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فى الاَرْضِ إِلّا قَلِيلاً مِمَّنْ أَنجَيْنَا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَ کانُوا مُجْرِمِينَ(۱۱۶)
وَ مَا کانَ رَبُّک لِيُهْلِک الْقُرَى بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهَا مُصلِحُونَ(۱۱۷)
وَ لَوْ شاءَ رَبُّک لجََعَلَ النَّاس أُمَّةً وَاحِدَةً وَ لا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ(۱۱۸)
إِلّا مَن رَحِمَ رَبُّک وَ لِذَلِک خَلَقَهُمْ وَ تَمَّت کلِمَةُ رَبِّک لاَمْلاَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ(۱۱۹)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۶
«ترجمه آیات»
پس درباره خدايانى که اينان مى پرستند، در ترديد مباش که پرستش آن ها، جز به طريقى که پدرانشان از پيش پرستش مى کردند، نمى باشد، و ما نصيب آنان را تمام و بى کم و کاست مى دهيم. (۱۰۹)
براستى موسى را کتاب داديم و در آن اختلاف رُخ داد، و اگر گفتار پروردگارت از پيش بر اين نرفته بود، ميان ايشان داورى شده بود، که آنان درباره کتاب موسى سخت در شکّ اند، شکى آميخته با بدبينى. (۱۱۰)
پروردگارت سزاى اعمال همه آنان را تمام مى دهد که او، از اعمالى که مى کنند، خبر دارد. (۱۱۱)
پايدار باش، چنان که فرمان يافته اى و هر که با تو سوى خدا آمده نيز، و سرکشى نکنيد که او، بينا به اعمال شما است. (۱۱۲)
به کسانى که ستم کرده اند، متمايل نشويد که جهنّمى مى شويد و غير خدا، دوستانى نداريد و يارى نمى شويد. (۱۱۳)
دو طرف روز و پاسى از شب، نماز بپا دار، که نيکی ها، بدی ها را نابود مى کند، اين تذکّرى است براى آن ها که اهل تذکرند. (۱۱۴)
و صبور باش که خدا، پاداش نيکوکاران را تباه نمى کند. (۱۱۵)
چرا از نسل هاى پيش از شما، جز کمى از آن ها که نجاتشان داده بوديم، صاحبان خرد نبودند که از تباهکارى در اين سرزمين جلوگيرى کنند و کسانى که ستم کردند، مطيع لذّت هاى خوش شدند و بزهکار بودند. (۱۱۶)
پروردگارت چنين نبود که اين دهکده ها را اگر مردمش اصلاحگر بودند، به سزاى ستمى هلاک کند. (۱۱۷)
اگر پروردگارت خواسته بود همه مردم را يک امّت کرده بود، ولى پيوسته مختلف خواهند بود. (۱۱۸)
مگر کسانى که پروردگارت به ايشان رحمت آورده و براى رحمت خلقشان کرده و سخن پروردگار تو، بر اين رفته که جهنّم را از جنّيان و آدميان، يکسره لبالب مى کنم. (۱۱۹)
«بیان آیات»
پس از آن که داستان هاى امّت هاى گذشته و سرانجام شرک و فسق و لجبازى و انکار آيات خدا و استکبارشان را از قبول حق که انبياى آنان بدان دعوت مى کردند، براى پيغمبر گرامی اش تفصيل داد، خاطرنشان مى سازد که چگونه رفتارشان، ايشان را به هلاکت و عذاب استيصال ،و در آخرت و روزى که اولين و آخرين يک جا جمع مى شوند، به عذاب دائمى دوزخ مبتلا مى سازد.
و پس از آن که در آيات گذشته، آن تفصيلات را خلاصه نموده، اينک در آيات مورد بحث، به پيغمبرش دستور مى دهد که او و هر که پيرو اوست، از آن داستان ها عبرت گيرند و براى خود کسب يقين کنند، که شرک و فساد در زمين، آدمى را جز به سوى هلاکت و انقراض رهنمون نمى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۷
لاجرم مى بايستى دست از طريق عبوديّت برنداشته، خويشتندارى و نماز را شعار خود سازند، و بر ستمکاران رکون و اعتماد نکنند، که اگر چنين کنند، آتش آنان را خواهد گرفت، و ديگر جز خدا ياورى نخواهند داشت، و کسى به کمکشان نخواهد شتافت، و بايد بدانند که هميشه برد، با خداست و منطق کفار هميشه منکوب و خوار است، هرچند خدا چند صباحى مهلتشان دهد.
چه اگر خدا مهلتشان مى دهد، جز براى اين نيست که مى خواهد کلمۀ حق را که قضا و قدرش بر تثبيت آن رانده شده، استوار سازد. (يعنى آنچه که ايشان، در قوّه دارند، به فعليّت برساند و حجّت بر آنان تمام شود)، و به زودى اين منظور در قيامت که ايشان را به کيفر کردارشان مى رساند، تأمين و تکميل مى گردد.
«فَلا تَکُ فى مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هَؤُلاءِ مَا يَعْبُدُونَ إِلّا کَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُم ...»:
اين جمله، تفريع بر مطالب گذشته و شرح مفصّل داستان هاى امم گذشته است، که با شرک ورزيدن به خدا و فساد انگيزى در زمين، به خود ستم کردند و خدا هم ايشان را به عذاب خود بگرفت. و مقصود از اشاره (هؤلاء)، قوم رسول خدايند.
بت پرستى، پايه و مبنایى جز تقليد از نياکان ندارد
و معناى جملۀ «مَا يَعبُدُونَ إلّا کَمَا يَعبُدُ آبَاؤُهُم» اين است که: مردم، بت ها را به خاطر تقليد از پدرانشان مى پرستند. پس اين نسل معاصر، حجت و برهانى غير از تقليد از نسل گذشته ندارند. و مقصود از «نصيب»، همان بهره اى است که در قبال شرک و فسقشان عايدشان مى شود.
و جملۀ «غَيرَ مَنقُوص»، جمله اى است حاليه و حال از «نصيب»، که مفاد جملۀ «لَمُوَفُّوهُم» را تأکيد مى کند. چون «توفيه»، به معناى اين است که حق ديگرى را به طور تمام و کامل اداء کند. و منظور از آن تأکيد و اين موکّد اين است که کفار را يکباره از عفو الهى مأيوس نمايد.
بنابراين، معناى آيه چنين مى شود:
حال که داستان اولين و گذشتگان را شنيدى و فهميدى که چگونه خدايانى غير از خداى تعالى مى پرستيدند و چگونه آيات خدا را تکذيب مى کردند، و دانستى که سنّت خداى تعالى در ميان آنان چه بود، و چگونه خدا در دنيا هلاک و در آخرت به آتش جاودانه مبتلايشان نمود، پس ديگر در عبادت قوم خودت، شکّ و ترديد نداشته باش، که بت پرستى آنان، همان رسم ديرينه پدران ايشان است، و جز تقليد از آنان، هيچ دليلى ندارند، و مطمئن بدان که ما به زودى بهره اى را که از کيفر اعمالشان عايدشان مى شود، به ايشان مى دهيم، بدون اين که به وسيله شفاعت و يا عفو از آن بکاهيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۸
ممکن هم هست که مقصود از کلمۀ «آبَائُهُم»، پدران بلافصل نباشد، بلکه امت هاى گذشته اى باشد که به کيفر بت پرستى منقرض شده اند. و حتى ممکن است مقصود پدران و نياکان عرب بعد از اسماعيل «عليه السلام» هم نباشد، بلکه مطلق امت هاى گذشته باشد و خداوند در اين آيه و در آيه: «أفَلَم يَدَبَّرُوا القَولَ أم جَاءَهُم مَا لَم يَأتِ آبَاءَهُمُ الأوَّلِين»، آن امت ها را پدران کفار معاصر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» خوانده و اين، مناسب تر و بهتر است.
بنابراين، معناى آيه چنين مى شود:
تو درباره بت پرستى قومت ترديد نداشته باش. چه اينان نمى پرستند، مگر همان هایى را که آن امت هاى منقرض شده - که پدران اينان حساب مى شوند - پرستش مى کردند، و شکّى نيست که ما جز او، کيفر اينان را بدون کم و زياد، کف مشتشان خواهيم گذاشت، همچنان که درباره آن امّت ها، همين کار را کرديم.
«وَ لَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْکتَاب فَاخْتُلِف فِيهِ وَ لَوْلا کلِمَةٌ سبَقَت مِن رَّبِّک لَقُضىَ بَيْنهُمْ وَ إِنّهُمْ لَفِى شکٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ»:
از آن جايى که آيات مورد بحث، سياقش، سياق عبرت دادن به وسيله نقل داستان امت هاى نامبرده در سوره است و خود آن داستان ها هم، هر کدام در جاى خود به منظور عبرت گرفتن و متعظ شدن معاصران آن جناب بوده، و مقصود اين بوده که اين مردم در رفتار خود و شرک ورزيدن و تکذيب آيات خدا و نسبت دادن به قرآن به اين که افتراء بر خداست، تجديد نظر نموده (و کلاه خود را قاضى نموده)، به حق قضاوت کنند.
لذا در اين آيات هم که باز براى عبرت دادن است، متعرض مسأله بت پرستى و تکذيب قرآن شده، مى فرمايد: بت پرستى اينان، مانند بت پرستى امت هاى گذشته و نياکان ايشان است. همان عذابى که به آنان رسيد، به اينان نيز خواهد رسيد. همچنان که اختلاف اينان درباره قرآن، عينا مانند اختلاف امّت موسى است درباره کتابى که به ايشان نازل گرديد، و خداوند به زودى، در آنچه که اينان اختلاف مى کنند، حکم خواهد کرد.
پس اين که فرمود: «وَ لَقَد آتَينَا مُوسَى الکِتَابَ فَاختُلِفَ فِيهِ»، اشاره است به اختلافى که يهوديان بعد از موسى درباره تورات نمودند.
دلالت آیه بر تأخير عذاب اختلاف کنندگان در دين، تا روز قيامت
و جملۀ «وَ لَولَا کَلِمَةٌ سَبَقَت مِن رَبِّکَ لَقُضِىَ بَينَهُم»، مضمونى است که خداوند به عبارات مختلفى، آن را در کتاب مجيدش تکرار کرده، و اين معنا را مى رساند که اختلاف مردم در امر دنيا، امرى است فطرى (و قابل توجيه)، وليکن اختلافشان در امر دين، هيچ توجيهى جز طغيان و لجاجت ندارد. چون همه اين اختلاف ها بعد از تمام شدن حجت است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۹
مثلا در يک جا همين مضمون را آورده و مى فرمايد: «وَ مَا کَانَ النَّاسُ إلّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاختَلَفُوا». و در جاى ديگر فرموده: «وَ مَا اختَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الکِتَابَ إلّا مِن بَعدِ مَا جَاءَهُمُ العِلمُ بَغياً بَينَهُم». و نيز فرموده: «کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَ مُنذِرِينَ وَ أنزَلَ مَعَهُمُ الکِتَابَ بِالحَقِّ لِيَحکُمَ بَينَ النَّاسِ فِيمَا اختَلَفُوا فِيهِ وَ مَا اختَلَفَ فِيهِ إلّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِن بَعدِ مَا جَاءَتهُمُ البَيِّنَاتُ بَغياً بَينَهُم».
آرى، هر چند خداوند سبحان بنا گذاشته که اجر عاملان و پاداش کيفر و آنچه که مى کنند، به طور کامل بدهد، و هر چند مقتضاى اين معنا، اين است که پاداش و کيفر هر عملى را در همان موقع عمل بپردازد، مثلا کيفر اختلاف کردن بعد از تمام شدن حجت را، در همان موقع اختلاف کف مشتشان بگذارد، وليکن خدا در مقابل اين قضا، يک قضاى ديگر هم رانده و آن، اين است که: هر فرد و ملّتى را تا مدتى در زمين زنده نگه دارد تا بدين وسيله زمين آباد شود، و هر کس در زندگى دنيایی اش جهت آخرتش توشه بردارد. همچنان که از اين قضاء خبر داده و فرموده: «وَ لَکُم فِى الأرضِ مُستَقَرٌّ وَ مَتَاعٌ إلَى حِينٍ».
مقتضاى اين دو قضاء، اين است که در ميان مردمى که با هم اختلاف مى کنند، فورى حکم نکند، و کيفر آن هايى را که از روى طغيان در دين خدا و کتاب خدا اختلاف مى کنند، به قيامت بيندازد.
ممکن است کسى بپرسد: اگر چنين است، پس چرا در امت هاى گذشته، عذاب کجروی ها تأخير نيفتاد، مثلا قوم لوط را در همين دنيا، به کلّى از بين برد؟ و چرا به حکم «وَ لَولَا کَلِمَةٌ سَبَقَت مِن رَبِّک»، عذابشان را به قيامت نينداخت؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۶۰
در پاسخ اين سؤال مى گوييم:
منشأ هلاک کردن قوم لوط، صرف کفر و معصيت و خلاصه اختلاف در امر دين نبود، تا يک قضاى خدا، اقتضاى هلاکت و يک قضاى ديگر خدا، اقتضاى مهلتشان را داشته باشد و به حکم قضاى دوّمى مهلتشان دهد و هلاکشان نکند، بلکه منشأ اين هلاکت، يک قضاى سومى بود از خدا که آيه: «وَ لِکُلّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإذَا جَاءَ رَسُولُهُم قُضِىَ بَينَهُم بِالقِسطِ وَ هُم لَا يُظلَمُونَ»، به آن اشاره نموده است.
و کوتاه سخن:
آيه: «وَ لَولَا کَلِمَةٌ سَبَقَت مِن رَبِّکَ لَقُضِىَ بَينَهُم»، اشاره به اين دارد که اختلاف مردم در کتاب، محل تلاقى دو قضاى رانده شده است، که يکى اقتضاء دارد ميان مردم در آنچه اختلاف مى کنند، حکم کند (و طرفداران باطل را نابود سازد) و يکى ديگر، اقتضاء دارد که هر دو طرف را مهلت دهد و تا روز قيامت کيفرشان نکند. نتيجه اين تلاقى هم، اين است که کيفر اهل باطل، تا فرارسيدن قيامت تأخير بيفتد.
شک و ترديد يهوديان، در اصالت و صحت تورات موجه بوده است
«وَ إنَّهُم لَفِى شَکٍّ مِنهُ مُرِيبٌ » - کلمۀ «مُرِيب»، اسم فاعل از «ارابه» مى باشد که به معناى القاء شبهه در قلب است، و اگر شک را با اين کلمه توصيف کرده، به منظور تأکيد همان شک است. مانند «ظِلّاً ظَلِيلاً» و «حِجَاباً مَستُوراً» و «حِجراً مَحجُوراً» و امثال آن.
و گويا مرجع ضمير در «وَ إنَّهُم»، امّت موسى، يعنى يهوديان باشند. ظاهر آيه همين را مى رساند، ولى بايد گفت که يهودی ها حق داشتند درباره تورات خود، در شک و ترديد باشند. زيرا سند توراتى که فعلا در دست است، منتهى مى شود به مردى از کاهنان به نام «عزراء»، که وى در زمانى که يهوديان مى خواستند پس از انقضاى مدّت اسيرى از بابل به بيت المقدس کوچ کنند، برايشان نوشت.
آرى، توراتى که به موسى بن عمران «عليهما السلام» نازل شد، مدّت ها قبل از اين واقعه، در موقع آتش گرفتن هيکل همه را سوزانده و از بين برده بودند، و پر واضح است که کتابى که سندش به يک شخص منتهی شود، جاى ترديد هست. و نظير تورات، انجيل است که سندش به يک نفر منتهى مى شود.
از مسأله سند هم که بگذريم، اصولا در تورات فعلى حرف هايى ديده مى شود که هيچ فطرت سالمى حاضر نمى شود چنين مطالبى را به کتابى آسمانى نسبت دهد، و لاجرم هر فطرت سالمى، در برابر اين تورات، به شک و ترديد در مى آيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۶۱
و اما اين که بعضى از مفسران، مرجع ضمير مزبور را مشرکان عرب گرفته و مرجع ضمير در «مِنهُ» را قرآن گرفته اند، از صواب به دور است. زيرا خداوند سبحان، حجت را بر مشرکان عرب، در اول سوره تمام کرده و فرموده است که: «قرآن، کتاب نازل از ناحيه او بر پيغمبرش است»، و نيز به امثال آيه: «و اگر قبول نداريد، ده سوره مثل آن را بياوريد»، دعوت به تحدّى کرده و با تمام شدن اين حجّت، ديگر معنى ندارد شک و ترديد و دو دلى به ايشان نسبت دهد.
«وَ إِنَُّ کلاً لَّمَّا لَيُوَفِّيَنهُمْ رَبُّک أَعْمَالَهُمْ إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»:
کلمۀ «إنَّ» در صدر آيه، «إنّ» مشبهة بالفعل است، و اسم آن، کلمۀ «کَلّا» مى باشد، و به همين جهت بر سرش تنوين آمده و اضافه نشده، و تقدير آن «کُلُّهُم» (همه اختلاف کنندگان) است، و خبر آن، جملۀ «لَيُوَفِّيَنَّهُم» است، و لامى (ل) که بر سر اين جمله و نون تأکيدى که در آن به کار رفته، خبر را تأکيد مى کنند. کلمۀ «لَمّا»، مرکب است از «لام» قسم و «ما» ى تشديددار، و خاصيّت آن، اين است که ميان دو «لام» فاصله شود و کلمه قابل تلفظ گردد.
علاوه بر اين، خاصيت تأکيد را هم دارد، و جواب قسم حذف شده. زيرا خبر «إنَّ»، بر آن دلالت مى کند و حاجتى به ذکرش نيست.
و معناى آيه - و اللّه اعلم - اين است که: همه اين اختلاف کنندگان، سوگند مى خورم که به طور مسلّم، پروردگارت اعمالشان را به ايشان بر مى گرداند. يعنى جزاى اعمالشان را مى دهد، چه او به اعمال خير و شرّشان آگاه است.
در تفسير روح المعانى، از ابى حيان و ابن حاجب نقل کرده که گفته اند: کلمه «لَمّا» در آيه شريفه، «لمّا» ى جازمه و مدخولش محذوف است. چه حذف مدخول «لمّا» ى جازمه در استعمال شايع است. مثلا گفته مى شود: «خَرَجتُ وَ لَمّا»، و يا: «سَافَرتُ وَ لَمّا».
آنگاه گفته است: بنابراين، بهتر اين است که محذوف را «يُوَفُّوهَا» بگيريم. آن وقت معنا چنين مى شود: «به درستى که هر يک از اين امم که اعمالشان به ايشان داده نشده، خداى تو البته خواهد داد» و اين وجه، وجه خوبى است.
اهل تفسير در مفردات اين آيه و همچنين در نظم آن بحث هاى ادبى طولانى دارند، که چون بيشتر از آنچه که گفته شد، مورد اهميت نبود، از ايرادش خوددارى نموديم، و خوانندگان محترمى که مى خواهند از اين بحث ها اطلاع بيشترى حاصل کنند، بايد به تفاسير مطوّل مراجعه نمايند.
معنای آیه: «فَاستَقِم کَمَا أُمِرتَ...»
«فَاستَقِمْ کَمَا أُمِرْتَ وَ مَن تَابَ مَعَک وَ لا تَطغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ»:
به طورى که راغب و ديگران گفته اند، کلمه «قام» و «ثبت» و «رکز» به يک معنا است. و ظاهرا ريشه اين لغت، از قيام آدمى گرفته شده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۶۲
چون انسان در ساير حالاتش، غير از قيام - مانند حال نشستن و دمرو خوابيدن و دو زانو نشستن و طاق باز و به رو افتادن - آن طور که در حال قيام مسلط بر کارها و مقاصد خود هست، تسلط ندارد و آن طور نمى تواند قبض و بسط و داد و ستد را انجام دهد.
به خلاف حال قيام که وقتى انسان بر پاى خود بايستد، از هر حال ديگرى بهتر تعادل خود را در دست دارد و در نتيجه به تمامى اعمال خود از ثبات و حرکت، دادن و گرفتن، اعطاء و منع و جلب و دفع مسلط تر است، و نيز کنترل تمامى قواى خويش و افعال آن قوا را در دست دارد. بنابراين، مى توان گفت حالت قيام در تمامى شؤون، معرف شخصيت آدمى است.
اين اصل معناى قيام است. آنگاه اين کلمه را به طور استعاره در متعادل ترين احوال هر چيز ديگرى استعمال کرده اند. مثلا استوارترين وضع يک ستون را که همان حالت عمودى آن است، قائم مى نامند، و همچنين درختى را که بر پاى خود ايستاده و رگ و ريشه خود را در زمين دوانيده، قيام درخت مى خوانند.
و به همين منوال، قائم بودن يک ظرف آب، به اين است که روى قاعده (کب) خود ايستاده باشد، و «قيام عدل» اين است که در زمين گسترده شود و قائم بودن قانون و سنت اين است که در مملکت اجراء شود.
و به همين منوال اقامه ، به معناى بپاداشتن هر چيز است به نحوى که تمامى آثار آن چيز مترتب بر آن شود، و هيچ اثر و خاصيتى پنهان و مفقود نماند، مانند اقامه عدل و اقامه سنت و اقامه نماز و اقامه شهادت و اقامه حدود و اقامه دين و امثال آن.
و اما اشتقاق ديگر اين ماده که «استقامت» است، معنايش طلب قيام از هر چيز است. و به عبارت ديگر، استدعاى ظاهر شدن تمامى آثار و منافع آن چيز است.
بنابراين، معناى «استقامت طريق» اين است که راه متصف باشد به آن وصفى که غرض از راه، همان وصف است، و آن، اين است که کوتاه ترين خط ميان ما و هدف ما باشد و علاوه، روشن باشد و ما را دچار ترديد نسازد و به بيراهه نيندازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۶۳
و همچنين استقامت آدمى در يک کار، اين است که از نفس خود بخواهد که درباره آن امر قيام نموده، آن را اصلاح کند، به طورى که ديگر فساد و نقص به آن راه نيابد و به حد کمال و تماميت خود برسد.
پس معناى آيه شريفه: «قُل إنَّما أنا بَشَرٌ مِثلُکُم يُوحُى إلَىَّ أنَّمَا إلَهُکُم إلَهٌ وَاحِدٌ فَاستَقِيمُوا إلَيه» اين مى شود که:
«پس به اداى حق توحيد الوهيت او قيام کنيد».
و معناى آيه: «إنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ استَقَامُوا» مى شود: «بر آنچه که در جميع شؤون زندگى خود مى گفتند، استوار بماندند و در عقايد و اخلاق و اعمالشان، به چيزى جز آنچه که موافق توحيد و سازگار با آن است، رکون نکردند، بلکه همواره آن را رعايت و در جميع احوال و با هر چيز که در ظاهر و يا باطنشان مواجه مى شوند، حفظ مى کنند».
و همچنين است در آيه: «فَأقِم وَجهَکَ لِلدِّينِ حَنِيفاً»، چون منظور از اقامه، وجه اقامه نفس و واداشتن آن است، به گونه اى که بايد و شايد مواجه عمل شود، و اقامه کردن نفس در هر امرى، به معناى استقامت آن در آن امر است. يعنى خواستن از نفس است به اين که آن امر را اقامه کند - دقت فرماييد.
بنابر آنچه که در معناى اين ماده و مشتقات آن گفته شد، معناى جمله مورد بحث، يعنى آيه: «فَاستَقِم کَمَا أُمرِتَ» اين مى شود:
بر دين ثابت باش و حق آن را طبق دستورى که گرفته اى، ايفاء کن. و آن دستور، همان است که آيه: «وَ أن أقِم وَجهَکَ لِلدِّينِ حَنِيفاً وَ لَا تَکُونَنَّ مِنَ المُشرِکِينَ». و آيه: «فَأقِم وَجهَکَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطرَةَ اللهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيهَا لَا تَبدِيلَ لِخَلقِ اللّهِ ذَلِکَ الدِّينُ القَيِّم وَلَکِنَّ أکثَرَ النَّاسِ لَا يَعلَمُونَ»، مشتمل بر آن مى باشند.
صاحب تفسير روح المعانى مى گويد: معناى اين آيه، اين است که: «اى پيغمبر من! در اين امر استوار باش، همچنان که قبلا هم دستور به استقامت داده بوديم»، و اين معنا اقتضاء دارد که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، به وحى ديگرى غير از وحى قرآن و به وحيى که مثل قرآن از مقوله خواندنى نباشد، مأمور به استقامت شده باشد، و اين مطلب را عدّه ديگرى هم گفته اند.
آنگاه اضافه مى کند که: اين امر، امر به دوام بر استقامت و ادامه آن است، و معنايش اين است که همواره بر طريق مستقيم، که راه متوسط ميان افراط و تفريط است، سلوک کن، و اين کلمه جامعى است سرمشق در علم و عمل و اخلاق.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۶۴
اما اين که گفت: «بايد وحى ديگرى باشد که چون قرآن خواندنى نباشد»، گفتارى است که از سنت قرآن و روش آن به دور است.
آرى، حاشا بر قرآن که در بيان خود بر امرى مجهول و يا اصلى پنهان و غير مذکور اعتماد کند، (و ما معناى صحيح و روشن آيه را بيان کرديم، بدون اين که به چنين تمحلى محتاج شويم)، و گفتيم که: مقصود از «کَمَا أُمِرتَ»، اشاره به آن آياتى است که قبلا نازل شده بود و امر به اقامه وجه براى دين مى کرد، و گفتيم که «اقامه وجه براى دين»، به معناى استقامت در دين است (که آيه مورد بحث هم همان را مى خواهد).
آرى، «فَأقِم وَجهَکَ لِلدِّينِ»، در دو سوره مکّى «روم» و «يونس» آمده، و اگر نپذيريم که سوره «روم» قبل از سوره مورد بحث نازل شده، درباره سوره «يونس» اين ترديد را نداريم. زيرا قطعا سوره «يونس» قبل از سوره «هود» نازل شده. (پس جملۀ «کَمَا أُمِرتَ» معنايش اين است که: در دين استقامت به خرج بده، همچنان که قبلا در سوره «يونس» هم به تو امر کرده بوديم).
و اما اين که گفت: «مقصود از «استَقِم»، ادامه بر استقامت و ملازمت بر راه راست و ميان افراط و تفريط است»، اين نيز صحيح نيست. زيرا گفتيم که: استقامت در هر امرى، به معناى ثابت قدم بودن در حفظ آن و در اداى حق آن به طور تمام و کامل است.. چون گفتيم استقامت خود انسان، عبارت است از پايدارى به تمام قوا و ارکان در برابر وظايفى که به وى روى مى آورد، به طورى که کمترين نيرو و استطاعتش نسبت به آن وظيفه عاطل و بى اثر نماند.
و اگر منظور از امر به استقامت، امر به ملازمت اعتدال و دورى از افراط و تفريط مى بود، مناسب تر آن بود که دنبال اين امر، هم نهى از افراط و هم نهى از تفريط را بياورد، و حال آن که دنبال جمله مورد بحث، تنها از افراط نهى کرده و فرموده: «وَ لَا تَطغَوا».
پس با اين که مى دانيم عطف جملۀ «وَ لَا تَطغَوا»، عطف تفسير است، جمله مذکور بهترين شاهد مى شود بر اين که منظور از جملۀ «استَقِم»، امر به اظهار پايدارى در عبوديت و قيام به حق آن، و منظور از نهى بعدى نهى از مخالفت آن امر است. و مخالفت آن امر، همان استکبار از خضوع براى خدا و خارج شدن از زىّ عبوديت است که فرموده: «وَ لَا تَطغَوا». امت هاى گذشته نيز تنها استکبار کردند و در عبوديت خدا دچار افراط شدند نه تفريط، وقتى دچار تفريط مى شوند که بيش از حد لازم خضوع کرده باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۶۵
جملۀ «وَ مَن تَابَ مَعَک»، عطف است بر ضميرى که در «استَقِم» مستتر است، در نتيجه معنا چنين مى شود:
«استقامت کن تو و هر آن کس که با تو توبه کرد»، يعنى همگی تان استقامت بورزيد. و اگر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را جداگانه اسم برده، به خاطر احترام و تجليل از مقام نبوت است.
آرى، سنت خداى تعالى در کلامش بر همين منوال جريان يافته، چنان که در آيه ديگر مى فرمايد: «آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إلَيهِ مِن رَبِّهِ وَ المُؤمِنُونَ».
و باز، در آيه ديگرى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را جداگانه اسم مى برد، و مى فرمايد: «يَومَ لَا يُخزِى اللهِ النَّبِىَّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ».
علاوه بر اين که جملۀ «کَمَا أُمِرتَ» که قيد جملۀ «فَاستَقِم» است، مختص به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است، و کس ديگرى در آن شرکت ندارد. زيرا گفتيم که جملۀ «کَمَا أُمرِتَ»، اشاره است به امثال جملۀ «فَأقِم وَجهَکَ لِلدِّينِ»، که به طور مسلّم، مخصوص به آن جناب است، و اگر از همان اول مى فرمود: «فَاستَقِيمُوا»، ديگر نمى توانست مقيدش کند به امر سابق و بفرمايد «کَمَا أُمِرتُم». (چون غير پيغمبر کسى مأمور نشده بود).
و مقصود از کسانى که با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» توبه کردند، آن دسته از مؤمنان اند که با ايمان به خدا، به سوى خدا بازگشت نمودند. و اگر اصل ايمان آوردن را توبه و رجوع به خدا ناميده، براى اين است که در حقيقت، بازگشت از شرک است.
و اين قسم اطلاق در قرآن کريم بسيار است. مانند آيه: «وَ يَستَغفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا وَسِعتَ کُلَّ شَئٍ رَحمَةً وَ عِلماً فَاغفِر لِلَّذِينَ تَابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِيلَکَ» و امثال آن.
و اين که فرمود: «وَ لَا تَطغَوا»، معنايش اين است که از خط مشيى که فطرت و خلقت براى شما ترسيم کرده و از آن مرزى که برايتان تعيين نموده که همان عبوديت براى خداى يکتا است، تجاوز مکنيد، همچنان که امم قبل از شما تجاوز نمودند و کارشان منجر به شرک شد و سرانجام به هلاکت رسيدند.
و ظاهرا طغيان به اين معنا، ريشه لغوی اش از طغيان آب گرفته شده. چون طغيان در آن جا به معناى تجاوز از حد است. آنگاه بعد به طور رعايت در اين امر معنوى، يعنى سرکشى انسان در طول زندگی اش استعمال کرده اند. چون ديده اند که اثر سوء اين طغيان - که همان فساد است - و طغيان آب، نظير هم است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۶۶
جملۀ «إنَّهُ بِمَا تَعمَلُونَ بَصِيرٌ»، علّت مضمون قبلى خود را بيان مى کند و معنايش اين است که: بايد در دين توحيد پايدار و بر طريق عبوديت استوار باشى، و تزلزل و بلا تکليفى به خود راه ندهى، آن ها هم که با تواند، بايد استوار باشند، و از حدّى که خداوند برايتان معلوم کرده، تجاوز نکنند. چه خداوند به آنچه که مى کنيد، بينا است و اگر امر او را مخالفت کنيد، شما را مؤاخذه مى کند.
لحن شديدى که در اين آيه است، بر کسى پوشيده نيست. (آرى، هر که اين آيه را به دقت مورد نظر قرار دهد، مى بيند) که هيچ اثرى از آثار رحمت و نشانه لطف و مهر وجود ندارد.
قبل از اين هم آياتى بود که در آن ها داستان مؤاخذه امت هاى گذشته به کيفر اعمال ناپسندشان آمده بود و با لحنى شديد که دل انسان را تکان مى داد، خاطرنشان مى ساخت که خداوند از آدميان بى نياز است.
چيزى که هست، اسم بردن خصوص رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از ميان مؤمنان در عين اين که تجليلى از آن حضرت است، و در عين حال تشديد را هم در حق ايشان مبالغه مى کند. زيرا وقتى قبل از ديگران اسم خصوص آن جناب برده شد، قهرا هول و هراس خطاب و ترس و وحشتى که از تکلم کردن مقام عزّت و کبريايى حق ناشى مى شود، لبه تيز آن متوجه آن جناب مى گردد.
همچنان که در آيه: «وَ لَولَا أن ثَبَّتنَاکَ لَقَد کِدتَ تَرکَنُ إلَيهِم شَيئاً قَلِيلاً إذاً لَأذَقنَاکَ ضِعفَ الحَيَوة وَ ضِعفَ المَمَات» هم، وضع به همين منوال است، و لذا بيشتر مفسران گفته اند: اين که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: «سوره هود مرا پير کرد»، ناظر به همين آيه است، و إن شاء اللّه - در بحث روايتى آينده درباره اين موضوع بحث خواهيم نمود.
رده:تفسیر المیزان