المیزان جلد۱۱ بخش۶
معنای «رکون»، در آیه: «وَ لَا تَرکَنُوا إلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا»
«وَ لا تَرْکَنُوا إِلى الَّذِينَ ظلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ وَ مَا لَکُم مِن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لا تُنصرُونَ»:
در صحاح، درباره ماده «رَکَنَ» (از باب قَعَدَ، يَقعَدُ، قُعُوداً) گفته: مصدرش «رُکون» مى شود که به معناى ميل کردن به سوى چيزى و تسکين دادن خاطر به وسيله آن است. و کلمۀ «رُکن» - به ضمّ اول آن - به معناى ناحيه قوى تر هر چيز و به معناى امر عظيم و نيز به معناى عزت و منيع بودن است. لسان العرب هم، همين طور گفته، ولى مصباح گفته: «رکون»، به معناى اعتماد است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۶۷
راغب گفته: «رکن» هر چيز، آن ناحيه اى است که دلگرمى و خاطر جمعى به همان ناحيه است. (اين معناى لغوى رکن است)، ولى به طور استعاره در معناى نيرو هم استعمال شده، همچنان که در قرآن آمده: «لَو أنَّ لِى بِکُم قُوَّةً أو آوى إلى رُکنٍ شَدِيدٍ».
«رَکَنَ، يَرکَنُ» - با فتح عين الفعل مضارع - نيز آمده است، و خداى تعالى فرموده: «وَ لَا تَرکَنُوا إلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا»، ولى صحيح تر اين است که بگوييم:
اين ماده از دو باب آمده. يکى «رَکَنَ، يَرکُنُ»، مانند «نَصَرَ، يَنصُرُ». و ديگرى از باب «رَکَنَ يَرکَنُ»، مانند «عَلِمَ، يَعلَمُ». و در آيه «لَا تَرکَنُو»، از اين باب است، و «نَاقَةٌ مرکنة الضَّرع»، آن ماده شترى را گويند که رگ و ريشه پستانش بزرگ باشد و پستان را بزرگ کند، و «مرکن»، به معناى طغار کوچک است، و «ارکان عبادات»، به معناى آن جوانبى است که بناى هر عبادتى بر آن ها نهاده شده، و اگر آن ارکان ترک شود، عبادت باطل و ترک شده. و اين، قريب به همان معنايى است که صحاح گفته است.
و حق مطلب، اين است که: «رکون»، به معناى صرف اعتماد نيست، بلکه اعتمادى است که توأم با ميل باشد، و به همين جهت است که با حرف «إلى» متعدى مى شود، نه با «على»، و تفسيرى که اهل لغت براى آن کرده اند، تفسير به معناى اعم است، و اين خود عادت و رسم اهل لغت مى باشد.
بنابراين، «رکون به سوى ستمکاران»، يک نوع اعتمادى است که ناشى از ميل و رغبت به آنان باشد. حال چه اين رکون در اصل دين باشد، مثل اين که پاره اى از حقايق دين را که به نفع آنان است بگويد، و از آنچه که به ضرر ايشان است، دم فرو بندد و افشاء نکند. و چه اين که در حيات دينى باشد، مثل اين که به ستمکاران اجازه دهد تا به نوعى که دلخواه ايشان است، در اداره امور مجتمع دينى مداخله کنند و ولايت امور عامه را به دست گيرند. و چه اين که ايشان را دوست بدارد و دوستی اش منجر به مخالطت و آميزش با آن شود و در نتيجه، در شؤون حياتى جامعه و يا فردى از افراد، اثر سوء بگذارد.
و کوتاه سخن: «رکون» به اين معنا است که در امر دين و يا حيات دينى، طورى به ستمکاران نزديک شود، که نزديکی اش، توأم با نوعى اعتماد و اتکاء باشد، و دين و خدا و يا حيات دينى را از استقلال در تأثير انداخته، و از آن پاکى و خلوص اصلی اش ساقط کند. و معلوم است که نتيجه اين عمل، اين است که راه حق از طريق باطل سلوک شود، و يا حق با احياى باطل احياء گشته و بالاخره، به خاطر احيائش کشته شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۶۸
دليل ما بر اين معنايى که کرديم، اين است که: خداى تعالى، در خطابى که در اين آيه دارد، که خود تتمه خطاب در آيه قبلى است، جمع کرده ميان رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و مؤمنان از امتش، و شؤونى که هم مربوط به آن جناب و هم به امّت اوست، همان معارف دينى و اخلاق و سنت هاى اسلامى است، از جهت تبليغ و حفظ و اجراء و تطبيق حيات اجتماعى بر آن.
و همچنين، عبارت است از: ولايت امور مجتمع اسلامى، و شناخته شدن افراد به عنوان يک فرد مسلمان، در صورتى که به آن سنت ها عمل کند. بنابراين، نه پيغمبر مى تواند در اين امور به ستمکاران رکون کند و نه امّت او.
بعلاوه، کاملا روشن است که اين دو آيه مورد بحث، به منزله نتيجه اى است که از داستان هاى ملت هاى ستمکارى استنتاج شده، که خداوند به جرم ستم هايشان، آن ها را هلاک نموده است. اين دو آيه، متفرع بر آن داستان ها و ناظر به آن ها است، و ظلم آن ملت ها، تنها شرک ورزيدن و بت پرستی شان نبود، بلکه از جمله کارهاى نکوهيده آن ها که خداوند از آن نکوهش کرده، پيروى از ستمکاران بوده، که نتيجه اش، فساد در زمين بعد از اصلاح آن مى شد، و آن فساد عبارت بود از: رسميت دادن به سنت هاى ظالمانه، که واليان جور، باب کرده بودند و مردم هم از آن ها پيروى مى کردند.
اين نيز پر واضح است که سياق دو آيه مزبور، مترتب بر يکديگر است. يعنى غرض يکى، مترتب بر غرض ديگرى است. چون آيه اولى، مردم را نهى مى کند از اين که از ستمکاران باشند، و دومى نهى مى کند از اين که به آنان نزديکى و به سوى آنان ميل و اعتماد کنند. يعنى بخواهند در اجراى حق ميان خود، بر باطل آنان اعتماد کنند و به وسائل باطل آنان تمسّک جويند.
پس جملۀ «لَا تَرکَنُوا إلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا»، نهى است از ميل به سوى ايشان و اعتماد بر آنان، و اين که اصل دين و حيات دينى، بر اساس باطل ايشان بنا شود.
منظور از «الّذين ظلموا» در آیه، چه کسانی اند
قرار گرفتن اين دو آيه، به منزله نتيجه اى از داستان هاى گذشته، اين معنا را افاده مى کند که منظور از «ستمکاران» در آيه، کسانى نيست که صرفا ظلمى از آنان سر زده باشد، و گرنه بايد تمامى مردم را شامل شود. زيرا از معدودى معصومان که بگذريم، تمامى مردم سهمى از ظلم را دارند، و با اين حال، ديگر معنايى براى نهى نمى ماند.
و نيز افاده مى کند که مقصود از «ستمکاران»، آن عدّه اى هم که دائما کارشان ظلم باشد، نيست. درست است که فعل به خودى خود، صرف تحقق را مى رساند، و در صورت وجود اسباب، افاده وصف و استمرار هم مى کند، وليکن آن شرايط و اسباب در آيه مورد بحث وجود ندارد و هيچ چيزى بر چيزى به طور گزاف دلالت نمى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۶۹
پس مقصود از «ستمکاران»، اين طايفه نيستند، بلکه مراد آن عدّه از مردم هستند که حالشان در ظلم و ستم، حال همان کسانى باشد که خداوند در آيات سابق، داستانشان را آورده بود، و مثل اين که خداى تعالى در آن داستان ها، عموم مردم را در برابر دعوت الهيى که متوجه آنان شده، مانند يک دسته دانسته.
آنگاه آنان را به دو قسم پذيرندگان و مخالفان تقسيم کرده. آنگاه در چند جاى آن داستان ها، از طايفه اول تعبير کرده به «الَّذِينَ آمَنُوا: آنان که ايمان آوردند»، و در نزديک ده جا از طايفه دوم، که دعوت او را رد کرده اند، تعبير کرده به «الَّذِينَ ظَلَمُوا: کسانى که ظلم کردند». مانند جملۀ «وَ لَا تُخَاطِبنِى فِى الَّذِينَ ظَلَمُوا» و «وَ أخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيحَة» و «وَ تِلکَ عَادٌ جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِم وَ عَصَوا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أمرَ کُلّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ»، و «ألَا إنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُم»، و «ألَا بُعداً لِمَديَنَ کَمَا بَعِدَت ثَمُودُ» و امثال آن.
خداوند سبحان، از ردّ و قبول آنان در قبال دعوت الهى، به فعل ماضى تعبیر آورده، که تنها بر تحقق و وقوع دلالت مى نمايد، چون مقام، مقام قياس است و همين که از مقام مقايسه بيرون مى آيد، به صيغه اسم فاعل و يا در واقع به صفت تعبير نموده، مى فرمايد: «وَ قِيلَ بُعداً لِلقَومِ الظَّالِمِينَ»، و يا: «وَ مَا هِىَ مِنَ الظَّالِمِينَ»، و يا: «وَ لَا تَتَوَلَّوا مُجرِمِينَ» و امثال آن، که زياد آمده است.
آرى، همان طور که اشاره شد، مقام مقايسه و نسبت سنجى وضع مردم در برابر دعوت از نظر قبول و ردّ، اقتضا دارد که به صرف وقوع و تحقق اکتفاء کند. چون بيش از اين احتياج ندارد که بگويد فلان قوم و ملت جزو اين دسته شدند، يا آن دسته ايمان آوردند، و يا ظلم کردند، و ديگر احتياج نيست به اين که وصف استمرار و تلبس و اتصاف ايشان را بيان کند.
پس مفاد جملات: «ظَلَمُوا» و «عَصَوا» و «اتَّبَعُوا أمرَ فِرعَونَ»، اين است که ايشان جزو اين دسته شدند، و به ظلم و عصيان و متابعت امر فرعون شناخته گرديدند. و همچنين مفاد جملۀ «نَجَّينَا الَّذِينَ آمَنُوا»، اين است که ما آن هايى را که به صفت و علامت ايمان متصف هستند، نجات داديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۷۰
پس در افاده اصل آن سمت و علامت تعبير به فعل (ماضى) کافى است، هر چند لازمه داشتن آن علامت اتصاف هم باشد.
و به عبارت ديگر: کسانى که مثلا از قوم نوح ظلم کردند، قهرا ظالم هم شدند، وليکن در مقام قياس و تقسيم، عنايت به صرف صدور و تحقق ظلم تعلق مى گيرد، نه به اتصافشان به وصف ظلم. چون در اين مقام، عنايت به اين معنا نداريم که ظلم وصف دائمى آنان شده، و لذا مى بينيم به محضى که کلام از مقام قياس و نسبت بيرون مى رود، لحن گفتار عوض شده، به جاى فعل، به وصف تعبير مى شود. مثلا مى فرمايد: «بُعداً لِلقَومِ الظَّالِمِينَ»، و يا «وَ لَا تَکُن مَعَ الکَافِرِينَ» - دقت فرماييد.
از آنچه گذشت، نقطه ضعف کلام پاره اى از مفسران به دست مى آيد که در تفسير جملۀ «الَّذِينَ ظَلَمُوا» گفته اند: اين جمله دلالت دارد بر اين که ظلمى از آنان سر زده و بيش از اين دلالت ندارد. و همچنين مفسران ديگرى که گفته اند: جملۀ «الَّذِينَ ظَلَمُوا» به معنى وصف و معنايش اين است که رکون به ظالمان مکن.
نقد گفتار صاحب المنار، درباره مراد از: «الّذين ظَلَمُوا»
صاحب المنار، در تفسير خود گفته:
زمخشرى، جملۀ «الَّذِينَ ظَلَمُوا» را چنين تفسير کرده: «يعنى رکون مکن به کسانى که ظلم از ايشان ديده شده، تا چه رسد به آن هايى که ظلم وصفشان شده». آنگاه حکايت کرده از «موفق» که دنبال امام جماعتى به نماز ايستاد، وقتى آن امام، اين آيه را تلاوت کرد، «موفق» غش کرد، و پس از آن که به هوش آمد، سبب انقلابش را پرسيدند. گفت: خدا وعده آتش داده به کسى که رکون کند به شخصى که ظلمى از او ديده شود، تا چه رسد به اين که ظلم شيوه و وصف او باشد.
و بنا به گفته وى، معناى آيه اين است که: «هر کس کمترين ميلى کند به کسى که ولو يک بار مختصر ظلمى از او سر زده باشد، به آتش دوزخ در مى افتد»، و حال آن که اين معناى غلطى است. زيرا مقصود از «الَّذِينَ ظَلَمُوا»، همان طايفه ستمگران از مشرکان هستند که با مؤمنان دشمن اند و آن ها را آزار نموده، براى بيزار کردنشان از دين نقشه چينى مى کنند.
پس جملۀ «الَّذِينَ ظَلَمُوا»، عينا مانند جملۀ «الَّذِينَ کَفَرُوا» است که در آيات بسيارى آمده، همان طور که نمى توان گفت به صرف اين که کلمه «کَفَرُوا» ماضى است و مراد از آن کسانى است که در گذشته، کفرى از ايشان صادر شده - بلکه مراد از آن طايفه کفار است - همين طور در «الَّذِينَ ظَلَمُوا»، نمى توان چنين معنايى کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۷۱
بهترين شاهد بر اين معنا، آيه شريفه: «إنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيهِم ءَأنذَرتَهُم أم لَم تُنذِرهُم لَا يُؤمِنُون» است، (که به طور قطع مى دانيم معناى صله «الَّذِينَ» و موصول «کَفَرُوا» کسانى هستند که کفر صفت ايشان است، نه اين که در گذشته، يک بار از ايشان کفر سر زده باشد، چون اگر چنين باشد، انذار کردن و نکردن پيغمبر درباره آنان يکسان نيست).
و مخاطبان به نهى از رکون، همان کسانى هستند که در آيه «فَاستَقِم» مخاطب بودند. و در آيه مورد بحث، از اين دشمنان مشرک پيغمبر تعبير کرده به «الَّذِينَ ظَلَمُوا» همان گونه که از قوم هاى پيامبران گذشته، در داستان هايى که از آن ها در همين سوره، در آيات ۳۷، ۶۷، ۹۴، ذکر مى کند، همين تعبير را آورده، و نيز در همين سوره، از آن ها به «ظالمين» نيز تعبير کرده و فرموده: «وَ قِيلَ بُعداً لِلقَومِ الظَّالِمِينَ».
پس حاصل کلام اين که در اين آيات، فرقى ميان دو تعبير وصف (ظالمين) و صله و موصول (الَّذِينَ ظَلَمُوا) نيست. چون هر دو تعبير درباره اقوام به يک معنا است.
اما اين که صاحب کشاف گفته: «منظور از جملۀ «الَّذِينَ ظَلَمُوا»، کسانى است که ظلمى از ايشان سر زده باشد و گرنه مى فرمود ظالمين»، حرف صحيحى است، وليکن آن نتيجه اى را که او مى خواهد، نمى تواند بگيرد. زيرا تعبير به فعل در مقام آيه که توضيحش گذشت، هر چند بيشتر از صرف تحقق و صدور را نمى رساند، وليکن مقام، اين معنا را با معناى وصفى منطبق مى کند. نظير آيه «فَأمَّا مَن طَغَى * وَ آثَرَ الحَيَوةَ الدُّنيَا * فَإنَّ الجَحِيمَ هِىَ المَأوَى * وَ أمَّا مَن خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفسَ عَنِ الهَوَى * فَإنّ الجَنَّةَ هِىَ المَأوَى» که در عين اين که تعبير به فعل شده، مع ذلک با معناى صفت منطبق است.
* و اما نقطه ضعفى که در کلام صاحب المنار است، اين است که:
وى، آيه را تنها مربوط به ستمکاران و دشمنان مؤمنان و نقشه چينان از مشرکان دانسته، و اين از مشارٌ إليه، محض تحکم و بدون دليل سخن گفتن است. زيرا هيچ دليلى در دست نيست که دلالت کند بر اين که آيه، شامل ستمگران از اهل کتاب و دشمنان اسلام از يهود و نصارا نمى شود.
مخصوصا با اين که خود قرآن در گذشته، نزديکى ايشان را به جرم اين که از درِ ظلم، در کتاب خدا اختلاف مى اندازند، ستمگر خوانده و صريحا از دوستى با آنان نهى و تشديد کرده و حتى فرموده: «وَ مَن يَتَوَلَّهُم مِنکُم فَإنَّهُ مِنهُم». و درباره دوستى با مطلق کفار فرموده: «وَ مَن يَفعَل ذَلِکَ فَلَيسَ مِنَ اللّهِ فِى شَئٍ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۷۲
از ايشان مى پرسيم: چه مانعى هست که اين آيه، شامل ستمگران اين امت نشود، با اين که در ميان اين امّت، جبارانى وجود داشته و دارد که صدها برابر، شقى تر از جباران عاد و ثمودند، و طاغيانى وجود داشته و دارد که هزار بار، طاغى تر از فرعون و هامان و قارون اند؟
و صرف اين که اسلام در موقع نزول اين سوره، گرفتار ستمگران و مشرکان قريش و حوالى مکّه بوده، چه دلالت مى کند بر اين که لفظ آيه، مخصوص به ايشان و نهى از رکون به ايشان باشد؟ و مگر خاص بودن مورد، عموم لفظ را تخصيص مى زند؟
حاشا! پس آيه شريفه، نهى مى کند از رکون به هر کسى که به علامت «ظلم» شناخته شده باشد، چه اين که مشرک باشد يا موحد، چه اهل کتاب باشد و چه مسلمان.
* نقطه ضعف ديگرى که در کلام صاحب المنار است، اين است که:
ايشان، براى تأييد و شاهد گفتار خود، تمسک جسته به آيه «إنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيهِم ءَأنذَرتَهُم أم لَم تُنذِرهُم لَا يُؤمِنُون»، به اين بيان که: «الَّذِينَ کَفَرُوا»، با اين که فعل است، معناى وصف را مى دهد، و مقصود از آن کافرانند، نه فردى از افراد که در زمان گذشته، کفرى از او صادر شده باشد.
و آن نقطه ضعف، اين است که:
آیه مذکور، مربوط به عموم کفار و بيان حال عموم آنان نيست تا شاهد گفتار وى باشد، بلکه در تفسيرش و همچنين در مواضع ديگرى در اين کتاب بيان کرديم که اين آيه، مخصوص کفّار قريش است، آن هم نه همه آنان، بلکه سران ايشان، که رسما عليه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در ابتداى دعوتش به مخالفت و کارشکنى برخاستند، و خداوند هم، شرّ ايشان را از سرِ آن جناب کوتاه نمود، و در واقعۀ «بدر» و وقايع ديگر، نابودشان کرد.
پس آيه عام نيست. چون اگر عام مى بود و منظور از جملۀ «الَّذِينَ کَفَرُوا»، همه کفار مى بود، مضمون آيه خلاف واقع مى شد. براى اين که کفار بسيارى را سراغ داريم که حتى از ميان خود قريش و حتى بعد از نزول اين آيه، به سوى اسلام گراييدند، و انذار رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در دل هايشان، مؤثر افتاد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۷۳
و اگر صاحب المنار بگويد: مراد آن کفاری است که تا آخرين لحظه عمر خود ايمان نياوردند، در جوابش مى گوييم:
در اين صورت، مضمون آيه، شبيه به مضمون «آنچه در جوى مى رود، آب است» خواهد شد. زيرا معنا ندارد بگوييم «کفارى که تا آخرين لحظه عمر خود ايمان نياوردند، ايمان نمى آورند، چه انذارشان بکنى و چه نکنى». پس هيچ چاره اى جز اين نيست که بگوييم آيه مذکور، مخصوص عدّه معينى است و جملۀ «الَّذِينَ کَفَرُوا»، به طايفه خاصّى نظر دارد.
و ما در سابق هم گفتيم که جملۀ «الَّذِينَ آمَنُوا» هم، يک عنوان تشريفى است براى اشخاص معينى که در اول دعوت اسلامى، به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» ايمان آوردند، و خطابات «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» در قرآن هم، مختص به ايشان است. (مگر در آن مواردى که دليلى بر خلاف اين مطلب دلالت کند)، ولى در هر حال ساير مؤمنان هم، در احکام آن خطابات با آن اشخاص شريک اند.
* نقطه ضعف سومى که در گفتار صاحب المنار مى باشد، اين است که:
در آخر کلامش گفته: «در آيه مورد بحث، از ستمکاران معاصر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» تعبير کرده به «الَّذِينَ ظَلَمُوا»، همان طور که از اقوام پيغمبران گذشته (در آيه ۳۷، ۶۷، ۹۴) هم، اين تعبير را کرده، و هم به «ظالمين» تعبير کرده، پس در اين آيات، فرقى ميان دو تعبير نيست».
و خلاصه گفتارش اين که: گاهى از ايشان به «الَّذِينَ ظَلَمُوا» تعبير کرده، و گاهى به «ظالمين»، و اين خود دليل بر اين است که مقصود از هر دو تعبير، يکى است.
اشکال اين حرف، اين است که: گويا آن عنايتى که گفتيم در کلام هست، از نظر وى مخفى مانده، و نتوانسته منتقل شود به اين که اتحاد مصداق دو تعبير، باعث نمى شود که عنايت به هر دو، يکى باشد.
پس خلاصه مضمون اين آيه، نهى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و امت اوست از رکون به کسى که به عنوان «ظلم» شناخته شده باشد، به اين که به سوى او ميل و در امر دين و حيات دينى بر ظلم او اعتماد کنند. اين است منظور جملۀ «وَ لَا تَرکَنُوا إلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا».
«فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ» - اين جمله تفريع است بر رکون، و معنايش اين است که: عاقبت رکون، تماس با آتش است.
(نکته جالبى که در اين جمله است، اين است که:) عاقبت رکون به ظلم، ظالم را تماس با آتش و خود ظلم را آتش قرار داده است. و اين، همان فرق ميان نزديک شدن به ظلم و تلبس به ظلم است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۷۴
«وَ مَا لَکُم مِن دُونِ اللّهِ مِن أولِيَاء» - اين جمله، در موضع حال است از مفعول «فَتَمَسَّکُم». يعنى آتش شما را مس مى کند، در حالى که در آن آتش، غير از خدا هيچ ياورى نداشته باشيد. چه اين واقعه در قيامت واقع مى شود، که انسان تمامى اولياء و ياورانى (که در دنيا ياورش مى پنداشت)، از دست مى دهد.
ممکن هم هست حال از رکون باشد. البته اين در صورتى است که منظور از «آتش» عذاب باشد و جملۀ «ثُمّ لَا تُنصَرُون»، به احتمال اول، به معناى نداشتن شفيع و به احتمال دوم، به معناى خذلان الهى خواهد بود.
و تعبير به «ثُمّ» در جملۀ «ثُمَّ لَا تُنصَرُون»، براى اين است که دلالت کند بر خاتمه امر و اين که سرانجام کار شما نوميدى و خذلان مى شود. گويا فرموده: در قيامت، جز خدا کسى را نداريد، او هم هر چه بخوانيدش، جوابتان را نمى دهد و هر چه از او طلب يارى کنيد، ياری تان نمى کند. پس در نتيجه سرانجام کارتان نوميدى و خسران و خذلان خواهد بود.
چه مواردى مشمول نهى آيه شريفه نمى باشد؟
از بحث هايى که تاکنون پيرامون آيه کرديم، چند چيز به دست آمد:
* ۱ - اين که:
متعلق نهى در آيه شريفه، رکون به اهل ظلم است در امر دين و يا حيات دينى، از قبيل سکوت کردن در بيان حقايق دينى و امورى که موجب ضرر جامعه دينى مى شود، و ترک هر عمل ديگرى که خوشايند ظالمان نيست، و يا مثل اين که ظالم کارهايى کند که براى جامعه دينى ضرر دارد، و مسلمان ها آن را ببينند و سکوت کنند و حقايق دينى را برايش بازگو نکنند، و يا امورى را ترک کند که با ترکش، به اجتماع مسلمين لطمه بزند و مسلمين سکوت کنند. او زمام جامعه دينى را در دست بگيرد و عهده دار مصالح عمومى جامعه بشود و با نداشتن صلاحيت، امور دينى را اجراء کند و ايشان سکوت کنند و نظير اين ها.
بنابراين، رکون و اعتماد بر ستمگران در معاشرت و معامله و خريد و فروش و همچنين وثوق داشتن به ايشان و در برخى از امور امين شمردن آنان، مشمول نهى آيه شريفه نيست. زيرا رکون در اين گونه امور، رکون در دين و يا حيات دينى نيست. خود رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را مى بينيم که در شب هجرت، وقتى از مکه به سوى غار ثور حرکت کرد، يکى از مردم قريش را امين شمرد و از او براى سفر به مدينه مرکبى را اجاره کرد، و نيز او را امين دانست و مورد وثوق قرار داد که بعد از سه روز، راحله را تا درب غار خواهد آورد.
آرى، او رفتارش چنين بود و خود مسلمانان هم، در پيش روى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، با کفّار و مشرکان همين معامله را داشتند.
* ۲ - نتيجه اى ديگر که از بحث هاى گذشته، گرفته شد، اين است که:
رکونى که در آيه از آن نهى شده، اخص است از معناى ولايتى که در آيات بسيار ديگرى از آن نهى شده. زيرا ولايت به معناى نزديک شدن به نحوى است که مسلمين را در دين و اخلاقشان در معرض تأثر قرار دهد و در نتيجه، دين و اخلاقشان که از بين رفته و سنت هاى ظالمانه اى که در جامعه دشمنان دين رايج شده، در ميان مسلمين رواج يابد. به خلاف رکون که به معناى بنا نهادن دين و يا حيات دينى است بر اساس ظلم ظالمان، و اين معنا از نظر مورد، اخص از ولايت است. براى اين که هر جا که رکون به ظالمى پيدا شود، ولايت ظالم هم شده، ولى هر جا که ولايت ورزيدن به ظالم يافت شد، چنان نيست که رکون هم باشد.
فرق ديگر اين که: خطر و بروز اثر در رکون بالفعل است ولى در ولايت، اعم از بالفعل است. از اين جا، اشکال گفتار پاره اى از مفسران که «رکون» را به معناى ولايت گرفته اند، معلوم مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۷۵
صاحب المنار، در تفسير خود، نخست کلام زمخشرى را نقل کرده که گفته است: نهى در آيه، جهات بسيارى را شامل مى شود. مانند گراييدن و پست شدن در راه هوا و هوس آنان، و به اميد ايشان از همه جا و همه کس قطع اميد کردن، و همنشينى و رفاقت کردن، و به ديدنشان رفتن، و با ايشان مداهنه نمودن و به کارهايشان رضايت دادن، و خود را به ايشان شبيه کردن، و به زىّ آنان درآمدن، و به زرق و برق زندگى و تجمّلات ايشان چشم حسرت دوختن، و اسم آنان را به عظمت ياد کردن. چون دقت و تأمّل در جملۀ «وَ لَا تَرکَنُوا»، اين معنا را اثبات مى کند. زيرا «رکون»، به معناى کمترين ميل است.
و همچنين جملۀ «إلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا» نيز، ناراحت کننده است. زيرا اگر فرموده بود: «إلَى الظَّالِمِين»، باز امتثالش خيلى دشوار نبود. زيرا ظالمين عدّه معدودی اند، ولى فرمود «هر کس که ظلم کند» و اين تعبير، عمومى تر است و هر کسى که ظلمى را ولو براى يک بار مرتکب شود، مشمول آن مى گردد.
آنگاه در مقام ردّ آن برآمده، چنين مى گويد:
البته آنچه را که وى انگشت رويش گذاشته و از مصاديق رکون دانسته، همه در جاى خود کارهاى زشتى است که سزاوار نيست مؤمن مرتکب آن شود و احيانا هم از لوازم غيرقابل توجه رکون هست، وليکن صحيح نيست که هيچ يک از آن ها را مفسر و مراد آيه بگيريم. براى اين که مى دانيم اولين طايفه اى که مخاطب به اين خطاب بودند، رسول گرامى اسلام و صحابه ايشان، يعنى همان سابقين اولين بودند که از شرک توبه کرده، به سوى ايمان گراييدند و در ميان آنان، کسى را سراغ نداريم که اين طور نسبت به مشرکان، رکون داشته باشد. يعنى از اسلام و مسلمين يکباره قطع نموده، دل به کفار ببندد، و يا به خاطر هواهاى آنان، تن به پستى دهد و يا به کارهاى آنان راضى بوده باشد، و همچنين ساير مصاديقى که شمرده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۷۶
مؤلف: صاحب المنار، اولا خودش گفتار خود را نقض کرده و با اين که قبلا اعتراف کرد که بعضى از امور مذکور از لوازم رکون است، مع ذلک مى گويد هيچ يک از آن ها صلاحيت ندارد که بگوييم مراد آيه است.
آرى، با اين که همه معصيت ها بزرگ است و نبايد نسبت به آن ها بى اعتناء بود، مع ذلک بيشتر مفسّران قرآن را مى بينيم که عادت کرده اند از نسبت دادن پاره اى سهل انگاری ها به قرآن کريم، هيچ خوددارى نکنند.
و از اين بدتر اين که مى گويد: مخاطب به اين نهى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و سابقين اولين بودند و ايشان در مظانّ چنين چيزهايى نبودند.
اشکال آن، اين است که:
اولا، خطاب، خطاب واحدى است متوجه او و امتش، و در چنين خطابى، اول و دومى وجود ندارد. و اگر بعضى از مخاطبان از جهت زمان، مقدم بر بعضى ديگر باشند، باعث نمى شود که خطاب آن روزى، مردم امروزى را نگيرد، هر چند لفظ شامل باشد.
و ثانيا، اگر مخاطب در مظنه نافرمانى نباشد، باعث نمى شود که خطاب نهى متوجه او نگردد، مخصوصا نواهيى که از مقام تشريع صادر مى شود. بله، در چنين صورتى از تأکيد و الحاح جلوگيرى مى کند، ولى از اصل نهى جلوگيرى نمى کند، و ما مى بينيم که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، از چيزهايى نهى شده که به مراتب بزرگتر از رکون به ظالمان است. مانند شرک به خدا و ترک تبليغ پاره اى اوامر و نواهى. از آن جمله فرموده: «وَ لَقَد أُوحِىَ إلَيکَ وَ إلَى الَّذِينَ مِن قَبلِکَ لَئِن أشرَکتَ لَيَحبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الخَاسِرِين».
و درباره ترک تبليغ فرموده: «يَا أيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ مَا أُنزِلَ إلَيکَ مِن رَبِّکَ وَ إن لَم تَفعَل فَمَا بَلَّغتَ رِسَالَتَهُ».
و درباره پيروى کفار فرموده: «يَا أيُّهَا النَّبِىُّ اتَّقِ اللّهَ وَ لَا تُطِعِ الکَافِرِينَ وَ المُنَافِقِينَ إنَّ اللّهَ کَانَ عَلِيماً حَکِيماً وَ اتَّبِع مَا يُوحَى إلَيکَ مِن رَبِّکَ». با اين که چنين مظنّه اى در بين نيست که آن جناب به پروردگار خود شرک بورزد، و يا آنچه که به وى وحى شده، از تبليغش سر باز زند، و يا کافران و منافقان را اطاعت کند، و يا وحى پروردگار خود را پيروى ننمايد و امثال اين از نواهى ديگر.
و همچنين سابقين اولين، که ايشان هم از امورى خيلى بزرگتر از رکون به ظالمين و يا مثل آن نهى شده اند. از آن جمله فرموده: «وَ اتَّقُوا فِتنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنکُم خَاصَّة»، که درباره اهل بدر نازل شده، که سابقين اولين هم در ميان ايشان بوده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۷۷
و درباره بعضى از آنان آمده که خود آنان را ستمکار خوانده، حال بعضى صحابه پيغمبر را، ستمکار خواندن مهم است و يا به او بگويند: به ستمکاران رکون مکن؟ و همچنين آيات ديگرى که مربوط به داستان هاى «بدر»، «اُحد» و حُنَين» است، و مشتمل است بر نهى هايى که خيلى مهمتر از نهى رکون است.
و نيز آيات ناهيه اى که زنان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را از امورى نهى مى کند که بدتر از رکون به ظالمين است. پس صرف اين که سابقين اولين در مظنّه چنين اعمالى نيستند، باعث نمى شود که نهى هم از ناحيه خداى تعالى صادر نشود. علاوه بر اين که بعضى از همان سابقين اولين، به پاره اى از آن گناهان و جرائم مبتلا شدند.
* سوم چيزى که از بحث گذشته به دست آمد، اين بود که:
آيه شريفه به کمک سياقى که دارد و نيز با تأييد مقام، نهى مى کند از رکون به ستمکاران در ستم هايشان، به اين معنا که مسلمانان، دين حق خود و حيات دينى خود را مبنى بر ظلمى از ظلم هاى آنان کنند، و يا در گفتار و کردار حق خود، جانب ظلم و باطل ايشان را رعايت کنند. و خلاصه وقتى بتوانند حقى را احياء کنند که باطلى را هم احياء بکنند، و برگشت اين عمل، همان طور که قبلا هم گفتيم، به اين است که احياء يک حق، با از بين رفتن يک حق ديگر صورت گيرد.
و اما ميل کردن به ظلمى از ظلم هاى آنان و راه دادن آن ظلم را در دين، و اجراى آن در مجتمع اسلامى و يا در محيط زندگى شخصى، رکون به ظالمين نيست، بلکه مباشرت در ظلم و وارد شدن در زمره ظالمين است.
و اين مطلب، بر بسيارى از مفسران مشتبه شده، و نتوانسته اند ميان رکون به ظالمين و اين مثال ها که ما ذکر کرده و گفتيم مباشرت در ظلم است، فرق بگذارند. در نتيجه، در تفسير آيه، بحث هايى را ايراد کرده اند که کمترين ارتباطى با آيه و با مسأله رکون به ظالمين ندارد، و ما به خاطر رعايت اختصار، از ايراد و بحث در صحت و سقم آن ها صرف نظر کرديم، و هر کس بخواهد، مى تواند به تفاسير آنان مراجعه نمايد.
«وَ أَقِمِ الصَّلَوةَ طرَفىِ النهَارِ وَ زُلَفاً مِنَ الَّيْلِ إِنَّ الحَْسنَاتِ يُذْهِبنَ السيِّئَاتِ ...»:
دو طرف «نَهار»، به معنى صبح و عصر است، و کلمۀ «زُلَف»، جمع «زُلفَى»، و به طورى که مى گويند، از نظر معنا و ساختمان لفظى شبيه است به «قرب» که جمع «قُربَى» است، و اين وصفى است که به جاى موصوف خود - نظير ساعات و امثال آن - نشسته و تقديرش اين است: و ساعاتى از شب که نزديک به روز باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۷۸
يعنى نماز را در صبح و عصر و در ساعاتى از شب که نزديکتر به روز باشد، به پاى دار، و اين ساعات، با نماز صبح و عصر که در يک طرف روز قرار دارد و نماز مغرب و عشاء که وقتشان ساعت هاى اول شب است، تطبيق مى کند، همچنا نکه بعضى از مفسران نيز گفته اند.
و يا تنها با نماز صبح و مغرب که هر يک در يک طرف روز قرار دارند و نماز عشاء که وقتش، اوايل شب است، منطبق مى شود، چنان که ديگران گفته اند و بعضى ديگر، حرف هاى ديگرى زده اند.
وليکن از آن جايى که بحث در اين مورد به فقه مربوط است، و در بحث فقهى، متّبع، بيانى است که از پيغمبر و امامان اهل بيتش وارد شده باشد، لذا آن را حواله مى دهيم به بحث روايتى آينده - إن شاء اللّه تعالى.
جملۀ «إنَّ الحَسَنَات يُذهِبنَ السَّيِّئَات»، امر «أقِم الصلوة» را تعليل نموده، بيان مى کند که نمازها حسناتى است که در دل هاى مؤمنان وارد شده و آثار معصيت و تيرگی هايى که دل هايشان از ناحيه سيئات کسب کرده، از بين مى برد، و ما در اين باره، بحثى راجع به «حبط»، در جلد دوم اين کتاب ايراد نموديم.
«ذَلِکَ ذِکرَى لِلذَّاکِرِينَ » - يعنى: اين که گفته شد که «حسنات»، «سيئات» را از بين مى برد، به خاطر اهميتى که دارد و براى بندگانى که به ياد خدا هستند، مايه تذکر است.
رده:تفسیر المیزان