المیزان جلد۱۱ بخش۷
امر به نماز و صبر، که از مهمترين عبادات و اخلاقيات هستند
«وَ اصبرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ»:
پس از امر به نماز، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را دستور مى دهد به صبر کردن، و در موارد ديگرى مانند: «وَ استَعِينُوا بِالصَّبرِ وَ الصَّلَوة»، ميان صبر و نماز جمع کرده. و سرّ آن، اين است که هر کدام از اين دو، در باب خودش، مهمترين ارکان هستند.
آرى، در ميان عبادات، نماز مهمترين عبادت و در اخلاقيات، صبر مهمترين خُلق است. همچنان که درباره نماز فرموده: «وَ لَذِکرُ اللّه أکبَر»، و درباره صبر فرموده: «إنَّ ذَلِکَ لَمِن عَزمِ الأُمُور».
و اجتماع اين دو، مهمترين وسيله اى است که با آن مى توان بر مصائب و ناملايمات فايق آمد. چون صبر، نفس را از قلق و اضطراب و فرارى شدن نگه مى دارد، و نماز، نفس را به سوى پروردگار توجّه مى دهد، و در نتيجه ناملايمات را از ياد آدمى مى برد.
و ما بيان مفصل اين معنا را، در جلد اول اين کتاب، در تفسير آيه ۴۵ سوره «بقره» گذرانديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۷۹
و از اين که به طور مطلق، امر به صبر کرده، به دست مى آيد که: منظور از آن، اعم از «صبر بر عبادت»، و يا «صبر بر معصيت»، و يا «صبر در مصيبت» است، بلکه همه آن ها را شامل مى شود. بنابراين، امر مزبور، امر به صبر است در امتثال تمامى اوامر و نواهى که قبلا در سوره آمده، از قبيل «فَاستَقِم»، و «لَا تَطغَوا»، و «لَا تَرکَنُوا»، و «أقِمِ الصَّلَوة».
وليکن از اين که صيغه امر را مفرد آورده و تنها به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» متوجّه کرده، به دست مى آيد که: مقصود از آن «صبر»، صبر مخصوصى است که مختص به آن حضرت است، و گرنه مى فرمود: «وَ اصبِرُوا». مخصوصا با اين که سياق امرها و نهى هاى گذشته، همه سياق جمع بود، و اين مطلب، گفتار آن کسانى را که مى گويند منظور از «صبر»، صبر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در برابر آزار مشرکان و ظلم ستمگرانشان است، تأييد مى کند.
و اما اين که: چرا امر به نماز را مفرد آورده، مگر نماز هم اختصاص به آن جناب دارد؟
جوابش اين است که: نماز، مخصوص به آن جناب نيست، ولى مقصود از اقامه در اين جا، چيزی است که آن روز، مخصوص به آن جناب بوده، و آن، عبارت است از اقامه نماز به جماعت، که آن روز، بايد آن حضرت اين کار را مى کرد - دقت فرماييد.
و اين که فرمود: «إنَّ اللّهَ لَا يُضِيعُ أجرَ المُحسِنِينَ»، امر به صبر را تعليل مى کند.
«فَلَوْلا کانَ مِنَ الْقُرُونِ مِن قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فى الاَرْضِ...»:
کلمه «لولا»، به معناى «هلا» و «ألّا» است، که تعجب آميخته با توبيخ را مى رساند، و معناى آن، اين است که: ملل و اقوامى که قبل از شما مى زيستند، چرا باقى نماندند و چرا از فساد در زمين نهى نکردند، تا خود را از انقراض و استيصال حفظ کنند؟
«إلّا قَلِيلاً مِمَّن أنجَينَا مِنهُم » - اين استثناء، استثناء از معناى نفى جمله سابق است. چون معنا اين است: عجب است از امت هاى گذشته که با آن آيات که از خدا ديدند و آن عذاب ها که مشاهده کردند، چرا جز عدّه کمى که ما براى اين که از فساد نهى مى کردند، از عذاب و هلاک نجاتشان داديم، بقاياى بيشترى نماندند تا از فساد در زمين نهى کنند؟
«وَ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُترِفُوا فِيهِ وَ کَانُوا مُجرِمِينَ » - اين جمله، بيان حال کسانى است که پس از استثناء باقی مانده اند، که اکثريت ايشان را تشکيل مى دهند، و چنين معرفی شان کرده که مردمى ستمکار و همه پيرو لذايذ مادى بوده و در اين وادى غوطه ور و در نتيجه، به جرم و گناه آلوده شده بودند.
پس از اين استثناء و از اين مابقى که حالشان را بيان کرد، يک تقسيم به دست مى آيد و آن، اين است که: مردم باقيمانده دو صنف مختلف اند: يکى ناجيانى که خداوند آن ها را نجات داده. دوم: مجرمان، و لذا مى بينيم که دنبال اين آيه مى فرمايد: «وَ لَو شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَ لَا يَزَالُونَ مُختَلِفِينَ إلّا مَن رَحِمَ رَبُّک».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۸۰
«وَ مَا کانَ رَبُّک لِيُهْلِک الْقُرَى بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهَا مُصلِحُونَ»:
يعنى: سنت خداى تعالى، چنين نبوده که قريه ها را هلاک و منقرض کند، در حالى که اهل آن مصلح باشند. چون اين خود ظلم است، «وَ لَا يَظلِمُ رَبُّکَ أحَداً: پروردگار تو، به احدى ظلم نمى کند».
پس اين که فرمود «بِظُلمٍ»، قيد توضيحى مى شود. (يعنى هلاکتى که خود ظلم است)، نه اين که احترازى باشد، و بخواهد از ميان دو جور هلاک کردن، هلاک کردن به ظلم را بگويد. و چون قيد توضيحى است، اين معنا را افاده مى کند:
سنّت خداى تعالى، بر اين قرار گرفته که سرزمين هايى را که اهل آن مصلح اند، هلاک نکند. چون هلاک کردنشان، ظلم است. «وَ مَا رَبُّکَ بِظَلَّامٍ لِلعَبِيد: و خداوند، هيچگاه به بندگان ظلم نمى کند».
معناى لغوی «اختلاف»، و بیان اختلاف نکوهیده، از نظر قرآن
«وَ لَوْ شاءَ رَبُّک لجََعَلَ النَّاس أُمَّةً وَاحِدَةً وَ لا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلّا مَن رَحِمَ رَبُّک ....أَجْمَعِينَ»:
کلمۀ «خَلف» در مقابل «أمام» و يا «قُدام»، به معناى پشت سر است. اين معناى اصلى اين ماده است و در ساير مشتقّاتى که از اين ماده منشعب شده نيز، اين معنا نهفته. مثلا وقتى گفته مى شود: «خَلَفَ أبَاهُ: پدر خود را خلف شد»، معنايش اين است که به جاى او نشست. او از دنيا رفت و وى بعد از او، زنده بماند. و همچنين وقتى گفته مى شود: «أخلَفَ وَعدَهُ: خلف کرد وعده خود را»، معنايش اين است که وعده خود را پشت سر انداخت.
و وقتى گفته مى شود: «فُلَانٌ مَاتَ وَ خَلَفَ إبناً: فلانى مُرد و فرزندى خلف گذاشت»، معنايش اين است که فرزندى پشت سر نهاد و رفت. و وقتى گفته مى شود: «فُلَانٌ إستَخلَفَ فُلَاناً: فلانى از فلان کس خواست تا خليفه اش باشد»، معنايش اين است که از او خواست تا پس از غيبت و يا مرگش و يا به عنايت ديگرى نايب او باشد، مانند خليفه قرار گرفتن آدم، به وسيله خدا در زمين.
و نيز وقتى گفته مى شود: «فُلَانٌ خَالَفَ فُلَاناً أو تَخَالَفَا: فلانى با فلان کس مخالفت و يا با يکديگر مخالفت کردند»، معنايش اين است که در عقيده و يا عمل از هم جدا شدند. کأنّه هر يک، ديگرى را پشت سر انداخت.
و معناى «تَخَلَّفَ عَن أمرِهِ: تخلف ورزيد از امر او»، اين است که: امر او را پشت سر انداخت و به آن عمل نکرد. و معناى «إختَلَفَ القَومُ فِى کَذَا: مردم در فلان موضوع اختلاف کردند»، اين است که: يکديگر را پشت سر انداختند. و معناى «إختَلَفَ فُلَانٌ إلَى فُلَانٍ: فلانى به نزد فلانى اختلاف کرد»، اين است که: پى در پى، نزد او آمد و شد کرد.
و اين «اختلاف» که در مقابل معناى «اتفاق» است، از امورى است که طبع سليم آن را نمى پسندد. زيرا همه طبايع مى دانند که با اختلاف، نيروها پراکنده و ضعيف مى شود. البته آثار سوء ديگرى از قبيل نزاع، مشاجره، جدال، کشت و کشتار، کينه توزى و دشمنى نيز دارد، که هر يک به نوبه خود، در سلب امنيت و سلامتى، تأثير بسزايى دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۸۱
چيزى که هست، يک نوع از «اختلاف»، اختلافى است که در عالَم انسانى، چاره اى از آن نيست و آن، اختلاف طبايع است که منتهى به اختلاف بنيه ها مى گردد.
آرى، ترکيبات بدنى در افراد اختلاف دارد و اين اختلاف در ترکيبات بدنى، باعث اختلاف در استعدادهاى بدنى و روحى مى شود، و با ضميمه شدن اختلاف محيط ها و آب و هواها، اختلاف سليقه ها و سنن و آداب و مقاصد و اعمال نوعى و شخصى در مجتمعات انسانى پديد مى آيد، و در علم الاجتماع و مباحثش ثابت شده که اگر اين اختلافات نمى بود، بشر حتى يک چشم بر هم زدن، قادر به زندگى نبود.
و خداى تعالى هم، در قرآن کريم، اين اختلاف را به خود نسبت داده و فرموده: «نَحنُ قَسَمنَا بَينَهُم مَعِيشَتَهُم فِى الحَيَوةِ الدُّنيَا وَ رَفَعنَا بَعضَهُم فَوقَ بَعضٍ دَرَجَات لِيَتَّخِذَ بَعضُهُم بَعضاً سُخرِيّاً». و در هيچ جاى از کلام خود آن را مذمّت ننموده، مگر در آن مواردى که اين اختلاف، آميخته با هواى نفس و بر خلاف هدايت عقل باشد، مانند اختلاف در دين. چون خداى سبحان، دين را يک مسأله فطرى دانسته و فرموده: بشر، مفطور بر معرفت و توحيد خداست.
و نيز درباره نفس انسان فرموده: «تقوا و فجور نفس را، به نفس هر کسى الهام کرده». و نيز فرموده: «دين حنيف، از فطرياتى است که بشر بر آن خلق شده، و در خلق خدا، تبديلى نيست».
و به همين جهت، در موارد بسيارى از کلام مجيدش، اختلاف در دين را به ظلم و طغيان اختلاف کنندگان نسبت داده. از آن جمله فرموده: «فَمَا اختَلَفُوا إلّا مِن بَعدِ مَا جَاءَهُمُ العِلمُ بَغياً بَينَهُم».
و در آيه زير، هر دو اختلاف را ذکر کرده و فرموده: «کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَ مُنذِرِينَ وَ أنزَلَ مَعَهُمُ الکِتَابَ بِالحَقِّ لِيَحکُمَ بَينَ النَّاسِ فِيمَا اختَلَفُوا فِيه». اين همان اختلاف اول است که اختلاف در امور مادّى و زندگى مادى است. «وَ مَا اختَلَفَ فِيه»، اين، آن اختلاف دومى، يعنى اختلاف در امر دين است: «إلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِن بَعدِ مَا جَاءَتهُمُ البَيِّنَاتُ بَغياً بَينَهُم فَهَدَى اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اختَلَفُوا فِيهِ مِنَ الحَقِّ بِإذنِهِ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۸۲
آن اختلافى که خداوند در آيه مورد بحث، يعنى در جملۀ «وَ لَو شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً»، منظور دارد، همان اختلافى است که در آيات قبل بيان داشته بود و آن، اختلاف در امر دين بود، که مردم دو طايفه شدند: اندکى اهل نجات و بيشتر ستمکاران و اهل هلاکت.
جمله: «لَا يَزَالُونَ مُختَلِفِينَ»، راجع به اختلاف در دين است
بنابراين، معناى آيه مورد بحث چنين مى شود:
«و اگر اختلاف کنند در امر دين، بارى خدا را بدين وسيله عاجز نمى کنند. چون اگر خدا مى خواست، مى توانست مردم را يک امّت قرار دهد و در نتيجه، در امر دين، اختلافى ميان آنان پديد نيايد».
پس در حقيقت، اين آيه، نظير آيه اى است که مى فرمايد: «وَ عَلَى اللّهِ قَصدُ السَّبِيل وَ مِنهَا جَائِرٌ وَ لَو شَاءَ لَهَدَيکُم أجمَعِينَ». و آيه: «أفَلَم يَيأسِ الَّذِينَ آمَنُوا أن لَو يَشَاءُ اللّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً».
بنابراين، جملۀ «وَ لَا يَزَالُونَ مُختَلِفِين» نيز، تنها راجع به اختلاف در دين خواهد بود. زيرا همين اختلاف است که قرآن براى ما بيان مى کند که اگر خدا مى خواست، از ميان مردم بر مى داشت. پس تقدير کلام چنين است: اگر خدا مى خواست، اختلاف را از ميان ايشان بر مى داشت، ليکن چنين نخواست، در نتيجه مردم همچنان تا ابد مخالف يکديگر خواهند بود.
علاوه بر اين که جملۀ «إلّا مَن رَحِمَ رَبُّکَ»، صريح در اين است که از يک عدّه مخصوصى که به ايشان رحم کرده، اين اختلاف را برداشته. و ما مى دانيم که اختلاف در غير دين را، خداوند از هيچ طايفۀ مرحومه هم برنداشته، ولى از ايشان، اختلاف دينى را برداشته. البته آن اختلافى را برداشته که مذموم و ناشى از بغى و بعد از علم به حق است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۸۳
جملۀ «إلّا مَن رَحِمَ رَبُّکَ»، استثناء جملۀ «وَ لَا يَزَالُونَ مُختَلِفِين» است. يعنى: مردم بعضى با بعضى ديگر، در امر حق تا ابد اختلاف مى کنند، مگر کسانى که خداوند به آنان رحم کرده، که آن ها در امر حق اختلاف نکرده و متفرّق نمى شوند. و به طوری که از آيه «فَهَدَى اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اختَلَفُوا فِيهِ مِنَ الحَقِّ بِإذنِه» استفاده مى شود، منظور از رحمت، هدايت الهى است.
و اگر بگويى: معناى اختلاف مردم اين است که عده اى با عده اى ديگر، در نفى و اثبات مقابل هم قرار گيرند، و در نتيجه معناى «لَا يَزَالُونَ مُختَلِفِين»، اين مى شود که دائما به دو قسمت «محق» و «مبطل» منقسم اند، و چنين مسأله اى ديگر قابل تخصيص و استثناء نيست، مگر آن که عموم زمانى آن را تخصيص زده و زمان معينى را از آن خارج کنند. و اما افراد آن قابل استثناء نيستند. براى اين که اگر استثناء را راجع به افراد بگيريم، معناى مستثنا و مستثنا منه چنين مى شود:
«ايشان دائما منقسم به دو قسم محق و مبطل هستند، مگر آنان که خدا رحمشان کرده، که ايشان منقسم به دو قسم نيستند، بلکه همواره محق اند»، و اين معناى غلطى است. زيرا آن هايى هم که اختلاف مى کنند، يک دسته شان محق اند. پس برگشت معنا به اين مى شود که: بعضى از ايشان، هم مبطل اند و هم محق، ولى محق ايشان، تنها محق اند و در ميانشان مبطل نيست و اين کلام، کلامى بى فايده است.
علاوه بر اين، اصلا معنا ندارد محق ها را از حکم اختلاف استثناء کنيم. زيرا اين محق ها، يک طرف اختلاف هستند، و پرواضح است که اختلاف، قائم به هر دو طرف «محق» و «مبطل» است.
در پاسخ مى گوييم:
درست است که اختلاف در اين آيه و در ساير آيات که اهل اختلاف را مذمّت مى کنند، اختلاف در حق است، و نيز درست است که مخالفت کردن بعضى با بعضى ديگر، مستلزم اين است که يکى از آن دو، بر حق و داراى بصيرت باشد، ليکن وقتى حساب اجتماعى را که اين دو فريق تشکيل داده اند برسيم، اجتماعى است متزلزل و متفرق از حق، و جامعه ای است که مى توان گفت بر حق، اجتماعى ندارند و حق را کنار گذارده اند، و حق بر ايشان مخفى است و درباره آن ترديد دارند.
و خداى سبحان، اگر اختلاف را مذمّت مى کند، به خاطر لوازم آن است که همان تفرق و اعراض از حق است، و آيات هم، شاهد و گواه بر اين است. زيرا هر جا از اختلاف مذمّت مى کند، هر دو طرف اختلاف به باطل را توبيخ مى کند، و اگر منظور از «مُختَلِفِين»، صاحبان آراء و اعمال مختلف و متفرق از حق نبوده باشد، صحيح نمى بود که هر دو طرف اختلاف را مذمت کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۸۴
و نيز بهترين مؤيّد اين معنا، آيه: «شَرَعَ لَکُم مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أوحَينَا إلَيکَ وَ مَا وَصَّينَا بِهِ إبرَاهِيمَ وَ مُوسَى وَ عِيسَى أن أقِيمُوا الدِّينَ وَ لَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ» است، که از «اختلاف»، به «تفرّق» تعبیر کرده، و همچنين آيه: «وَ أنَّ هَذَا صِرَاطِى مُستَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُم عَن سَبِيلِهِ»، بلکه اين آيه، دلالتش روشن تر از آيه قبل است. زيرا اهل حق و ملازمين سبيل حق را، خارج از اهل تفرقه و اختلاف دانسته.
و لذا مى بينيم در غالب مواردى که خداوند اختلاف اهل اختلاف را درباره کتاب مذمّت مى کند، دنبالش مسأله ريب و ترديد را ذکر مى کند. مانند: «وَ لَقَد آتَينَا مُوسَى الکِتَابَ فَاختُلِفَ فِيهِ وَ لَولَا کَلِمَةٌ سَبَقَت مِن رَبِّکَ لَقُضِىَ بَينَهُم وَ إنَّهُم لَفِى شَکٍّ مِنهُ مُرِيبٌ». و اين معنا در مواضعى از کلام مجيد خداوند تکرار شده و فرموده: «عَمَّ يَتَسَائَلُونَ * عَنِ النَّبَأ العَظِيم * الَّذِى هُم فِيهِ مُختَلِفُونَ». يعنى: از چه چيزى مى پرسند و هر کدام حرفى مى زنند که ايشان را از حق دور مى کند.
و نيز فرموده: «إنَّکُم لَفِى قَولٍ مُختَلِفٍ * يُؤفَکُ عَنهُ مَن أُفِکَ * قُتِلَ الخَرَّاصُونَ». يعنى قولى که به يک وجه و معنى بر نمى گردد، بلکه قول هر کدام معنايى مى دهد، غير آنچه که قول ديگرى افاده مى کند. قولى که مبتنى بر علم نيست، بلکه مبتنى بر خرص و تخمين است، و همين پندار و تخمين، اين قول ها را در ميان شما پديد آورده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۸۵
و در اين معنا است: «يَا أهلَ الکِتَابِ لِمَ تَلبِسُونَ الحَقَّ بِالبَاطِلِ وَ تَکتُمُونَ الحَقَّ وَ أنتُم تَعلَمُونَ». زيرا اين «لبس» که در آيه مذمّت شده، عبارت از حرف هايى بوده که ايشان مى زدند و به صورت، شباهت به حق داشته، ولى حق نبوده، بلکه منظور از آن، القاء شبهه و تفرقه بوده، تا بدين وسيله حق پنهان بماند.
پس مقصود آيه از اختلاف آنان، همان حرف ها و عقايدى است که پيش خود تراشيده و در نتيجه، مردمى که پيرو ايشانند، در شّک افتاده، از حق متفرق مى شوند.
آرى، مقصود آيه، آن کسانى است که پيروانى دارند، و در نزد پيروان خود، القاء شبهه مى کنند و آراء باطلى را به صورت حق جلوه مى دهند، تا به کلّى، حق را از فهم و درک مردم پوشيده نگه دارند. و اين اختلاف را، فقط از روى بغى و دشمنى مرتکب مى شوند، و اين همان اختلافشان در حق مى باشد، پس از اين که حق براى آنان روشن گشت.
رحمت الهى، غايت خلقت انسان است
از آنچه گذشت - هر چند طول کشيد - اين نکته عايد گرديد که:
اسم اشاره «وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُم»، اشاره است به رحمتى که جملۀ «إلّا مَن رَحِمَ رَبُّک» بر آن دلالت دارد. و اگر کلمه «رحمت» مؤنّث لفظى است، منافات ندارد که اسم اشاره به آن، مذکر آورده شود. زيرا در مصدر «رحمت»، هر دو صورت جايز است. به شهادت اين که مى بينيم در آيه: «إنَّ رَحمَةَ اللّهِ قَرِيبٌ مِنَ المُحسِنِين»، «قريب» را که وصف «رحمت» است، مذکر آورده.
علاوه، اگر ما اشاره «لِذَلِکَ» را، اشاره به «رحمت» ندانيم، لابد بايد بگوييم اشاره به «اختلاف» است، و حال آن که گفتيم که اختلاف مزبور، ناشى از بغى و ظلم ايشان و موجب تفرق ايشان از حق و پوشاندن حق و نمودارى باطل است، و چنين اختلافى، چگونه مى تواند غايت خلقت و منظور خداى تعالى، از آفرينش انسان ها باشد.
آرى، معنا ندارد بگوييم خداوند سبحان، عالَم انسانى را ايجاد کرد تا ظلم و ستم را زنده و حق را باطل کنند، و بعد او به اين جرم هلاکشان کند و سپس آن ها را در آتش خالد بسوزاند. قرآن کريم، با تمام بياناتش، چنين احتمالى را رد مى کند.
از اين هم که بگذريم، سياق آيات اين اعمال را دفع مى کند. زيرا آيات در مقام بيان اين معنا است که خداوند به رأفت و رحمت خود، مردم را به سوى خير و سعادتشان دعوت مى کند، و از ايشان، ظلم و شر را نخواسته، وليکن مردم به خاطر ظلم و اختلاف خود، از دعوت او استنکاف مى ورزند و آيات او را تکذيب نموده، غير او را مى پرستند، و در زمين فساد انگيخته، با دست خود، گور خود را مى کَنَند، و خود را دچار عذاب مى سازند.
و گرنه خداوند سرزمين هايى را که اهل آن صالح اند، به ظلم و ستم هلاک نمى کند. و نيز او نخواسته مردم را خلق کند تا بغى و فساد به راه بيندازند، و او به همين جرم هلاکشان کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۸۶
پس آنچه از ناحيه خداست، تنها «رحمت» و «هدايت» است، و آنچه ظلم و اختلاف است، از ناحيه خود مردم است. اين است آنچه از سياق آيات مورد بحث استفاده مى شود.
و اگر رحمت را - که گفتيم همان هدايت است - غايت خلقت گرفتيم، به خاطر اين است که رحمت به غايت نهايى، که همان سعادت بشر است، اتصال دارد. همچنان که در آيه: «وَ قَالُوا الحَمدُ لِلّهِ الَّذِى هَدَانَا لِهَذَا» که حکايت قول اهل بهشت است، «هدايت» را غايت شمرده و اين، نظير غايت شمردن عبادت است براى خلقت، در آن آيه که مى فرمايد: «وَ مَا خَلَقتُ الجِنَّ وَ الإنسَ إلّا لِيَعبُدُونِ»، عبادت نيز متصل به سعادت آدمى است.
«وَ تَمَّت کَلِمَةٌ رَبِّکَ لَأملَأنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الجِنَّةِ وَ النَّاسِ أجمَعِين » - يعنى: کلمۀ خداى تعالى تحقق يافت، و مصداق خود را از ايشان گرفت، به خاطر ظلم و اختلافشان در حق، و بعد از آن که بدان عالِم شدند، و کلمۀ او، که تحقق يافت، همان پُر کردن جهنم بود.
اين آيه، نظير آيه: «وَ لَو شِئنَا لَآتَينَا کُلَّ نَفسٍ هُدَاهَا وَلَکِن حَقَّ القَولُ مِنِّى لَأملَأنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الجِنَّةِ وَ النَّاسِ أجمَعِينَ» مى باشد، و اصل اين کلمه، آن وعده اى است که خداوند به ابليس ملعون، در جواب او که گفته بود: «فَبِعِزَّتِکَ لَأُغوِيَنَّهُم أجمَعِينَ إلّا عِبَادَکَ مِنهُمُ المُخلَصِين» داده است، و فرموده: «قَالَ فَالحَقُّ وَ الحَقَّ أقُولُ لَأملَأنَّ جَهَنَّمَ مِنکَ وَ مِمَّن تَبِعَکَ مِنهُم أجمَعِين». پس اين آيات، مضمونش متحد و بعضى، مفسّر بعضى ديگر است.
وجوه گفته شده، در معناى دو آيه: «وَ لَو شَاءَ رَبُّک...» و «إلّا مَن رَحِمَ رَبُّک...»
اين بود آنچه که از تدبر در معناى آن دو آيه، به دست آمد.
خلاصه اش اين شد که:
اولا، مقصود از جملۀ «وَ لَو شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً»، متحد ساختن براى از بين بردن تفرقه و اختلاف است.
بعضى هم گفته اند که: منظور از آن، اجبار کردن نفوس به قبول اسلام است که بدون اختيار و به طور اتوماتيک اسلام را بپذيرند، و چون با تکليف منافات دارد، چنين کارى را نکرده - نقل از قتاده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۸۷
بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که اگر خدا بخواهد، همه شما را در بهشت جمع مى کند، وليکن خدا خواسته درجات بهشت متفاوت باشد، و شما با عمل صالح خود، در درجه بالاتر باشيد - نقل از ابى مسلم. ولى خواننده محترم به خوبى واقف است که سياق آيات، با هيچ يک از اين دو معنا، مساعد نيست.
و ثانيا، معلوم شد که: منظور از جملۀ «وَ لَا يَزَالُونَ مُختَلِفِين»، دوام بر اختلاف در دين است، و معنايش اين است که دائما از حق متفرق اند، و همواره آن را به صورتى باطل و شبيه به حق تصوير مى کنند، تا مستور بماند.
بعضى ديگر از مفسران گفته اند: مقصود از آن، اختلاف در ارزاق و احوال و خلاصه اختلاف غير دينى است - نقل از حسن. و به طوری که براى خواننده معلوم شد، اين معنا با سياق آيات قبلى سازگار نيست.
بعضى ديگر گفته اند: معناى اين که فرمود: «يَختَلِفُون»، اين است که: بعضى، بعض ديگر را در تقليد گذشتگان جانشين خود مى کنند، و خلاصه سنت باطل آنان را، نسل به نسل و دست به دست مى گردانند. اين معنا نيز، مانند معناى قبلى، از سياق آيات مخصوصا با در نظر داشتن جملۀ «وَ لَقَد آتَينَا مُوسَى الکِتَابَ فَاختُلِفَ فِيهِ...»، اجنبى و ناسازگار است.
و ثالثا، معلوم شد که: منظور از جملۀ «إلّا مَن رَحِمَ»، اين است که: «مگر کسى که خداوند او را هدايت کرده باشد».
و رابعا، اين که: اشاره «وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُم»، اشاره به رحمت است، و معنايش اين است که: «خلايق براى رسيدن به رحمت خلق شده اند، تا بدان وسيله به سعادت خود نايل آيند».
بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که بشر براى اختلاف خلق شده - نقل از حسن و عطاء - ولى خواننده متوجه شد که چه اندازه اين رأى، مردود و غلط است. بله اگر جايز بود ضمير «هُم» را برگردانيم به بقيه مردم بعد از استثناء، آن وقت جايز بود بگوييم غرض از خلقت آنان اختلاف بوده، و آن وقت مضمون آيه، قريب به مضمون آيه: «وَ لَقَد ذَرَأنَا لِجَهَنَّمَ کَثِيراً مِنَ الجِنِّ وَ الإنس» مى شد.
بعضى هم گفته اند که: اشاره است به همه مدلول کلام، و معنايش اين است که: خداوند، بشر را خلق کرد، در حالى که مستعد براى اختلاف و تفرقه بود. چه تفرقه در علوم، چه در معارف و چه در درک و عقايد و چه در توابع آن. يعنى در اراده و اختيار اعمالشان که از آن جمله است دين و ايمان، و اطاعت و عصيان.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۸۸
و کوتاه سخن اين که: غايت خلقتشان مطلق اختلاف است، چه دينى و چه غير دينى.
و بنابر آنچه که از ابن عباس نقل شده، به او نسبت داده اند که گفته است: معناى آيه، اين است که: خداوند، بشر را دو فريق آفريد: يک فريق مشمول رحمت او شدند و در نتيجه اختلاف نکردند، و فريقى که مشمول رحمتش نشدند، پس اختلاف کردند.
و به مالک بن انس نسبت داده شده که گفته است: خلقشان کرد تا يک فريق در بهشت باشند و فريق ديگر در جهنم. ولى خواننده محترم فهميد که چه اشکالاتى به اين وجوه وارد است، و ديگر تکرار نمى کنيم.
و خامسا، معلوم شد که: منظور از تمام کردن «کلمه»، تحقق بخشيدن آن و مصداق گرفتن براى آن است.
بحث روايتى: (روایاتی ذیل آیات گذشته)
در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «وَ إن کُلّا لَمّا لَيُوَفِّيَنَّهُم رَبُّکَ...» گفته است که امام فرمود: يعنى در قيامت.
و در الدّرالمنثور است که ابن ابى حاتم و ابوالشيخ، از حسن روايت کرده که گفت: وقتى آيه «فَاستَقِم کَمَا أُمِرتَ وَ مَن تَابَ مَعَک» نازل شد، حضرت فرمود: «شمروا، شمروا: مهياى استقامت شويد»، و ديگر کسى او را خندان نديد.
و در مجمع البيان، در ذيل آيه «فَاستَقِم کَمَا أُمِرتَ...»، از ابن عباس نقل کرده که گفت: هيچ آيه اى بر رسول اکرم نازل نشد که به قدر اين آيه ناراحتش کند، و لذا وقتى اصحابش عرض کردند: يا رسول اللّه! پيرى به سرعت بر شما حمله آورد و موهاى شما را سفيد کرد. در جوابشان فرمود: سوره «هود» و سوره «واقعه»، مرا پير کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۸۹
مؤلف: اين حديث مشهور است و در پاره اى از نقل هاى آن دارد که «سوره هود و نظاير آن، مرا پير کرد». و چون در سوره «واقعه»، آيه اى که (در شدت)، نظير آيه «فَاستَقِم کَمَا أُمِرت» بوده باشد، نيست، به همين جهت، آن روايتى که دارد «هود» و «واقعه»، بعيد به نظر مى رسد که مقصودش اشاره به آيه «فَاستَقِم کَمَا أُمِرت» بوده باشد، و آنچه هر دو سوره در آن مشترک اند، حديث قيامت است - و اللّه أعلم.
و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ لَا تَرکَنُوا...» گفته که معصوم فرمود: «رکون»، به معناى محبت و خير خواهى و اطاعت است.
مؤلف: اين روايت را، صاحب مجمع البيان هم، به طور مرسل، از ائمه «عليهم السلام» نقل کرده است.
و در تفسير عياشى، از عثمان بن عيسى و او، از مردى، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که در تفسير آيه «وَ لَا تَرکَنُوا إلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ» فرمود: متوجّه باشيد خدا اين آتش را خالد و هميشگى نکرد، بلکه فرمود «آتش به شما مى رسد». پس به ظالمان رکون مکنيد.
مؤلف: مقصود امام، اين است که: جملۀ «فَتَمَسَّکُمُ النَّار»، يعنى آتش به شما بر مى خورد.
و نيز، در همان کتاب، از جرير، از ابى عبداللّه «عليه السّلام» روايت کرده که در تفسير «أقِم الصَّلَوة طَرَفَىِ النَّهار» فرمود: دو طرف روز، يکى مغرب است و يکى صبح و «زُلَفاً مِنَ اللَّيل»، نماز عشاء است.
و در تهذيب، به سند خود، از زراره و او، از ابى جعفر «عليه السّلام» روايت کرده که در حديثى که درباره نمازهاى پنجگانه، مطالبى بيان داشته و چنين فرموده اند: خداوند فرموده: «أقِمِ الصَّلَوةَ طَرَفَىِ النَّهَارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيل»، که مقصود از آن، نماز عشاء است.
مؤلف: اين حديث، به خاطر اين که در مقام بيان اوقات نمازهاى پنجگانه است، ظهورى در اين دارد که مى خواهد تفسير کند «طَرَفَىِ النَّهار» را، به قبل از ظهر و بعد از ظهر. زيرا اگر اين مراد نباشد، شامل اوقات پنجگانه نمى شود.
رواياتى در فضيلت نماز و اين که نماز، کفاره گناهان است
و در معانى الاخبار، به سند خود، از ابراهيم بن عمر، و او، از کسى که براى او حديث کرده، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که در تفسير آيه «إنَّ الحَسَنَاتِ يُذهِبنَ السَّيِّئَات» فرموده: نماز مؤمن در شب، گناهان روزش را محو مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۹۰
مؤلف: اين حديث، در کافى و تفسير عياشى و امالى مفيد و امالى شيخ نيز آمده.
و در مجمع البيان، از واحدى و او، به سند خود، از حماد بن سلمه و او، از على بن زيد و او، از ابى عثمان روايت کرده که گفت: من با سلمان در زير درختى بوديم. سلمان، شاخۀ خشکى از درخت گرفت و به شدت تکانش داد، تا برگ هايش ريخت. آنگاه گفت: اى ابوعثمان! آيا نمى پرسى چرا چنين کارى کردم؟ گفتم: چرا چنين کردى؟
گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و الله و سلم» هم، در روزى که من با آن جناب زير درختى بوديم، همين عمل را کرد. شاخه خشکى گرفت و به شدت تکان داد، تا برگ هايش ريخت و فرمود: سلمان! نپرسيدى چرا چنين کردم> عرض کردم: چرا چنين کردى؟
فرمود: مسلمان وقتى وضو مى گيرد و نيکو وضو مى گيرد، و نمازهاى پنجگانه اش را به جا مى آورد، گناهانش مانند اين برگ ها مى ريزد. آن وقت، اين آيه را تلاوت فرمود: «وَ أقِمِ الصَّلَوة...».
مؤلف: اين روايت را، الدّر المنثور هم، از طيالسى و احمد و دارمى و ابن جرير و طبرانى و بغوى، در کتاب معجم خود - و ابن مردويه، به طور غير مسلسل، تنها از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت کرده.
و نيز در همان کتاب، به سند خود، از حارث، از على بن ابى طالب «عليه السلام» آورده که فرمود: ما در مسجد، در خدمت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بوديم، و منتظر بوديم تا وقت نماز شود. مردى برخاست و عرض کرد: يا رسول اللّه! من مرتکب گناهى شده ام. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، از وى روى بگردانيد (و به نماز ايستاد).
دوباره پس از آن که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نماز را به پايان رسانيد، برخاست و همان حرف را تکرار کرد. حضرت فرمود: آيا با ما نماز نخواندى؟ و براى آن به نيکى طهارت نگرفتى؟ گفت: چرا. فرمود: همان، کفارۀ گناه توست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۹۱
مؤلف: اين روايت، به طرق بسيارى، از ابن مسعود و ابى امامه و معاذ بن جبل و ابن عباس و بريده و واثلة بن اسقع و انس و غير ايشان وارد شده، ولى در کيفيّت بيان داستان، اختلاف مختصرى در الفاظ آن ها هست. ترمذى و غير او هم، از خود ابى اليسر - که داستان مربوط به اوست - روايت کرده اند.
اميدوار کننده ترين آيات کتاب خدا
و در تفسير عياشى، از ابوحمزه ثمالى روايت کرده که گفت:
من از يکى از آن دو بزرگوار (امام باقر و امام صادق «عليه السّلام» شنيدم که مى فرمود: على «عليه السلام»، رو به مردم کرد و فرمود: کدام آيه از قرآن کريم، براى شما اميدوار کننده تر است؟ بعضى گفتند: آيه «إنَّ اللّهَ لَا يَغفِرُ أن يُشرَکَ بِهِ وَ يَغفِرُ مَا دُونَ ذَلِکَ لِمَن يَشَاءُ». فرمود: اين اميدوار کننده هست، ولى آن طور که بايد باشد، نيست.
بعضى ديگر عرض کردند: آيه «يَا عِبَادِىَ الَّذِينَ أسرَفُوا عَلَى أنفُسِهِم لَا تَقنَطُوا مِن رَحمَةِ اللّه».
فرمود: اين نيز خوب است، ولى آن که بايد باشد، نيست. بعضى ديگر عرض کردند: آيه «وَ الَّذِينَ إذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أو ظَلَمُوا أنفُسَهُم ذَکَرُوا اللّهَ فَاستَغفَرُوا لِذُنُوبِهِم». فرمود: اين هم خوب است، ولى آن نيست.
امام فرمود: مردم همه سکوت کردند. حضرت فرمود: چرا سکوت کرديد: بگوييد ببينم مسلمان ها! عرض کردند: نه به خدا سوگند، ما آيه ديگرى به نظرمان نمى رسد.
فرمود: من از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شنيدم که مى فرمود: اميدوار کننده ترين آيات کتاب خدا، آيه «أقِمِ الصَّلَوةَ طَرَفَىِ النَّهَارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيل...» است. و فرمود: اى على! آن خدايى که مرا به حق مبعوث کرده و بشير و نذيرم قرار داده، يکى از شما که بر مى خيزد براى وضو گرفتن، گناهانش از جوارحش مى ريزد، و وقتى به روى خود و به قلب خود متوجه خدا مى شود، از نمازش کنار نمى رود، مگر آن که از گناهانش چيزى نمى ماند، و مانند روزى که متولّد شده، پاک مى شود، و اگر بين هر دو نماز گناهى بکند، نماز بعدى پاکش مى کند. آنگاه نمازهاى پنجگانه را شمرد.
بعد فرمود: يا على! جز اين نيست که نمازهاى پنجگانه، براى امّت من، حکم نهر جارى را دارد که در خانه آن ها واقع باشد. حال چگونه است وضع کسى که بدنش آلودگى داشته باشد، و خود را روزى پنج نوبت در آن آب بشويد؟ نمازهاى پنجگانه هم، به خدا سوگند، براى امّت من همين حکم را دارد.
مؤلف: مثالى که در آخر اين روايت است، به طرقى از اهل سنت، از عده اى از صحابه، مانند ابوهريره، انس، جابر و ابوسعيد خدرى، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۹۲
و نيز در آن کتاب، از ابراهيم کرخى آمده که گفت: من نزد امام صادق «عليه السّلام» بودم که مردى از اهل مدينه بر او وارد شد.
امام پرسيد: فلانى! از کجا مى آيى؟ راوى مى گويد: آن مرد چيزى در جواب امام نگفت.
خود حضرت فرمود: از فلان جا و فلان جا آمدى. فلانى! متوجه باش ببين روز خود را با چه اعمالى به پايان مى رسانى، زيرا با تو فرشته اى است موکّل بر تو، که آنچه را مى کنى، حفظ مى کند و مى نويسد. پس هيچ گناهى را کوچک نشمار، هر چند خيلى ناچيز باشد. زيرا همين گناه ناچيز، يک روز تو را بدبخت خواهد کرد، و هيچ کار نيکى را کوچک نشمار، زيرا هيچ چيز به مثل حسنه در جستجو نيست.
حسنه، گناه خيلى بزرگ و قديمى را پيدا مى کند و آن را از نامه عملت محو و ساقط مى سازد و نمى گذارد بعد از تو بماند، و اين در کلام خداى تعالى است که مى فرمايد: «إنَّ الحَسَنَاتِ يُذهِبنَ السَّيِّئَات ذَلِکَ ذِکرَى لِلذَّاکِرِينَ».
و در همان کتاب، از سماعه بن مهران روايت کرده که گفت:
مردى از اهل شامات، از امام صادق «عليه السّلام» پرسيد: از کارمندان دولت پولى گرفته و فعلا از آن پول صدقه مى دهد و صله رحم مى کند و به حج مى رود، تا شايد خداوند او را در آنچه که به دست آورده، بيامرزد، و او به اين فکر است که: «إنَّ الحَسَنَاتِ يُذهِبنَ السَّيِّئَات». حضرت فرمود: حسنه کفاره گناه مى شود، و اما گناه نمى تواند کفاره گناه گردد.
آنگاه فرمود: اگر حلال و حرام با هم درآميخت، به طورى که به کلى مخلوط شد و ديگر حرام از حلال تشخيص داده نشد، در آن صورت، اين کار عيب ندارد.
و در الدّرالمنثور است که احمد و طبرانى، از ابى امامه روايت کرده اند که گفت:
رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: هيچ مرد مسلمانى وقت نماز يوميّه را درک نمى کند و براى وضو بر نمى خيزد و به نيکويى وضو نمى گيرد و نماز را به خوبى نمى خواند، مگر آن که آنچه که بين اين نمازش و نماز گذشته اش گناه کرده، آمرزيده مى شود.
مؤلف: روايات در اين باب بسيار است. هر که بخواهد همه آن ها را رسيدگى کند، بايد به جوامع حديث مراجعه نمايد.
و در همان کتاب آمده که: طبرانى و ابوالشيخ و ابن مردويه و ديلمى، از جرير روايت کرده اند که گفت:
من از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شنيدم که وقتى از تفسير آيه: «وَ مَا کَانَ رَبُّکَ لِيُهِلکَ القُرَى بِظُلمٍ وَ أهلُهَا مُصلِحُون» سؤال شد. در جواب فرمود: يعنى اهل آن نسبت به يکديگر رعايت انصاف را داشته باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۹۳
و در کافى، به سند خود، از عبداللّه بن سنان روايت کرده که وقتى از امام صادق «عليه السلام»، از اين قول خدا که مى فرمايد: «وَ لَو شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَ لَا يَزَالُونَ مُختَلِفِينَ إلّا مَن رَحِمَ رَبُّکَ» سؤال شد. حضرت در پاسخ فرمود: مردم امّت واحدى بودند، و خداوند پيغمبرانى مبعوث کرد تا برايشان حجّت بگيرد.
مؤلف: مثل اين روايت را، صدوق هم، در معانى، از آن جناب آورده.
و در معانى الاخبار، به سند خود، از ابوبصير روايت کرده که گفت: من از امام صادق «عليه السلام»، از فرمايش خداى تعالى که فرموده: «وَ مَا خَلَقتُ الجِنَّ وَ الإنسَ إلّا لِيَعبُدُون» سؤال کردم.
حضرت فرمود: ايشان را آفريد تا به عبادت مأمورشان کند. آنگاه مى گويد: از اين فرمايش خدا که مى فرمايد: «وَ لَا يَزَالُونَ مُختَلِفِينَ إلّا مَن رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُم» سؤال کردم. فرمود: ايشان را آفريد تا کارهايى انجام دهند که مستوجب رحمت باشند و خداوند رحمتشان کند.
و در تفسير قمى، از ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که فرمود: «وَ لَا يَزَالُونَ مُختَلِفِينَ إلّا مَن رَحِمَ رَبُّکَ»، مقصودش آل محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم» و اتباع ايشان است، خداوند مى فرمايد: «وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُم». يعنى اهل رحمت در دين خدا اختلاف نمى کنند.
و در تفسير عياشى، از يعقوب بن سعيد، از ابى عبدالله «عليه السلام» روايت کرده که گفت:
من از آن حضرت معناى «وَ مَا خَلَقتُ الجِنَّ وَ الإنسَ إلّا لِيَعبُدُونَ» را پرسيدم. فرمود: ايشان را خلق کرد براى عبادت. مى گويد: عرض کردم «وَ لَا يَزَالُونَ مُختَلِفِينَ إلّا مَن رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُم» چه معنا دارد؟ فرمود: اين آيه بعد از آن جمله نازل شده.
مؤلف: امام اشاره به اين مى کند که آيه دومى، يعنى «إلّا مَن رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُم»، از آن جايى که خاص است، ناسخ آيه قبلى است که عام بود. و ما در بحثى که درباره نسخ گذرانديم، گفتيم که نسخ در عرف و اصطلاح ائمه، اعم از آن معنايى است که علماى اصول اراده مى کنند.
آرى، آيات خاصه تکوينى، نسبت به آيات عامه تکوينى، حکمش نافذتر است.
رده:تفسیر المیزان